AFORIZMLARNING SHAKILLANISHI VA LINGVOMADANIY TAHLILI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 52 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17785131 AFORIZMLARNING SHAKILLANISHI VA LINGVOMADANIY TAHLILI Baxadirova Dildora Azodovna TDShU, “G‘arb tillari” kafedrasi, katta o‘qituvchisi. ANNOTATSIYA Ushbu maqolada aforizmlar tarixi va ularning til va nutq madaniyati masalalari lingvistik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Maqolada turli davrlarda o‘z aforizmlari bilan ijod qilgan hamda Navoiy ijodida aforizmlarning xususiyatlari hamda ularning badiiy ifoda vositasi sifatidagi roli o‘rganiladi. Shuningdek, gazallardagi ma’nolarning o‘zaro uyg‘unligi va nutq madaniyatiga ta’siri, tilning go‘zalligi va estetikasi ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijalari Navoiy asarlarining til madaniyati va lingvamadaniy jihatdan boy va mukammal ekanligini tasdiqlaydi hamda o‘zbek tilshunosligi va adabiyotshunoslik sohalariga yangi qarashlar olib kiradi. Kalit so‘zlar: aforizm, lingvistika, adabiyotshunoslik, falsafa va kognitiv fanlar, lingvomadaniy tahlil. ABSTRACT This article analyzes the history of aphorisms and their relation to issues of language and speech culture from a linguistic perspective. It examines the characteristics of aphorisms created during different historical periods, as well as their features in the works of Navoiy and their role as a means of artistic expression. In addition, the article reveals the harmony of meanings in ghazals, their influence on speech culture, and the beauty and aesthetics of language. The research findings confirm that Navoiy’s works are rich and highly developed in terms of language culture and linguocultural aspects, and they introduce new perspectives to Uzbek linguistics and literary studies. Keywords: aphorism, linguistics, literary studies, philosophy and cognitive sciences, linguocultural analysis. KIRISH Aforizm (yunoncha: aphorismos – "aniq ta’rif", "qisqa jumla") umumiy falsafiyaxloqiy yoki hayotiy haqiqatni qisqa, ixcham va ta’sirchan shaklda ifodalovchi pishiq nutq birligidir [1]. Bu atama dastlab Gippokratning tibbiyotga oid qisqa va aniq ta’riflari bilan bog‘liq holda qo‘llanilgan bo‘lib, keyinchalik keng ma’noda har qanday INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 53 hikmatli, chuqur ma’noli va umumlashma fikrni ifodalovchi jumlalarga nisbatan ishlatila boshlagan [2]. Aforizm nafaqat shaklan qisqa, balki mazmunan teran va mantiqan tugallangan bo‘lishi bilan ajralib turadi. U shaxsiy kuzatuv, tajriba yoki falsafiy mushohada natijasida yuzaga kelib, ko‘pincha kutilmagan xulosalar, o‘tkir mulohazalar yoki paradoksal fikrlarni o‘zida mujassam etadi. Aforizmlar insoniyatning koʻp asrlik hayotiy tajribasi, donoligi va kuzatuvlari mahsuli boʻlib, ularda xalqning tafakkur tarzi, dunyoqarashi, milliy oʻziga xosligi va madaniy qadriyatlari oʻz aksini topadi. Sharq falsafasi va adabiyotida aforizmlar, hikmatlar va maqollar alohida oʻrin tutgan. Konfutsiyning (miloddan avvalgi VI-V asrlar) "Analektlar" asari asosan uning shogirdlari tomonidan qayd etilgan hikmatli soʻzlardan iborat. Uning taʼlimoti – axloq, jamiyat va davlat boshqaruvi prinsiplari aforistik shaklda ifodalangan boʻlib, Xitoy madaniyati va tafakkuriga ulkan taʼsir koʻrsatgan. Lao-Szining (miloddan avvalgi VI asr) "Dao De Szin" asari ham qisqa va chuqur falsafiy fikrlarga boy. Unda Dao (tabiiy yoʻl) haqidagi gʻoyalar allegorik va aforistik uslubda bayon qilingan. Islom madaniyatida Hadislar (Muhammad paygʻambarning soʻzlari va harakatlari) ham oʻzining aforistik xarakteri bilan ajralib turadi. Bu hikmatlar musulmon olamida axloqiy va diniy qoidalar manbai boʻlib xizmat qiladi [2]. Alisher Navoiy ijodi turkiy adabiyotning badiiy va ma’naviy taraqqiyotida alohida o‘rin tutadi. Uning asarlarida insoniy fazilatlar, axloqiy qadriyatlar, ilmma’rifat va tasavvufiy qarashlar chuqur falsafiy mazmunda ifodalangan. Navoiy fikrining eng ixcham va rang-barang ko‘rinishlaridan biri bu — aforizmlardir. Shoirning hikmatlari nafaqat badiiy tafakkur mahsuli, balki xalq donishmandligining yangicha talqini sifatida namoyon bo‘ladi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI. Qadimgi davrlarda aforizmlar asosan falsafiy, diniy va axloqiy taʼlimotlarning markaziy qismi sifatida shakllangan. Ular murakkab gʻoyalarni oddiy va esda qolarli shaklda ifodalash vositasi boʻlib xizmat qilgan. Aforizm atamasining oʻzi qadimgi Yunonistondan kelib chiqqan. Gierekrat (Hippokrat) oʻzining tibbiyotga oid asarlarini "Aforizmlar" deb nomlagan. Uning mashhur "Hayot qisqa, sanʼat uzoq, imkoniyat oʻtkinchi, tajriba xavfli, hukm qiyin" ("Ars longa, vita brevis") iborasi nafaqat tibbiyot, balki falsafaning ham umumiy tamoyiliga aylangan. Suqrot, Platon va Aristotel kabi faylasuflar oʻz gʻoyalarini qisqa, taʼsirchan iboralar orqali bayon etishga moyil boʻlishgan. Masalan, Suqrotning "Oʻzingni bil!" ("Know thyself!") degan hikmati falsafiy tafakkurning asosiy yoʻnalishlaridan biriga aylangan [1]. Zamonaviy lingvistika, adabiyotshunoslik, falsafa va kognitiv fanlar aforizmlarni chuqurroq, tizimli ravishda tahlil qiladi. Ular aforizmlarning tuzilishi, funksiyalari, psixologik taʼsiri va madaniy oʻrni kabi jihatlarga eʼtibor qaratishadi. amonaviy INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 54 lingvistlar aforizmlarning sintaktik va semantik tuzilishini oʻrganadilar. Ular aforizmlarning ixchamligi, metaforikligi va turli xil stilistik vositalardan foydalanishi ularning taʼsirchanligini qanday oshirishini tahlil qiladi. V. A. Maslova kabi rus olimlari aforizmlarni matnning lingvokulturologik birligi sifatida koʻrib chiqib, ularning milliy madaniyatni aks ettirishdagi rolini oʻrganadi. Ular aforizmlardagi verbal va neverbal maʼlumotlarning oʻzaro bogʻliqligini taʼkidlaydi [3]. Kognitiv lingvistika aforizmlarning inson miyasida qanday qayta ishlanishini, ularning tushunchalarni shakllantirish va saqlashdagi rolini tadqiq etadi. Aforizmlarning qisqa va mazmunli ekanligi ularni yodda saqlashni osonlashtiradi va miya tomonidan tez hazm qilinishiga yordam beradi. J. Lakoff va M. Jonsonning metafora nazariyasi aforizmlarning maʼno yaratish jarayonini tushuntirishda muhim ahamiyatga ega, chunki koʻplab aforizmlar kognitiv metaforalarga asoslangan [4]. Navoiy ijodida aforizmlar eng avvalo nasriy hikmatlar jamlangan “Mahbub ulqulub” asarida katta o‘rin egallaydi. Bu asarda shoir jamiyat tabaqalari, inson fazilatlari, odob-axloq me’yorlari haqida qisqa, lo‘nda, ammo chuqur ma’noga ega bo‘lgan fikrlar bildiradi[5]. Har bir faslning yakunida berilgan umumiy xulosalar aforistik uslubda yozilgan bo‘lib, ularning aksariyati xalq maqollariga yaqin ohangda jaranglaydi. Aforizmlarning keng aks etgan ikkinchi manbasi bu “Xamsa” dostonlaridir. “Hayrat ul-abror”, “Saddi Iskandariy”, “Sab’ai Sayyor” kabi dostonlarda shoir syujet rivojidan tashqari alohida pand-nasihat baytlarini beradi. Bu baytlar davlat boshqaruvi, odil podshoh ideali, ilmning qadri, insoniy burch kabi mavzularda chuqur falsafiy umumlashmalarni o‘z ichiga oladi[6]. Bundan tashqari, Navoiy g‘azallarida ham aforistik baytlar ko‘p uchraydi. G‘azalning ixcham shakli shoirni mazmunning siqiqligi va badiiy yetukligiga undagan. Shu bois muhabbat, vafodorlik, sabr-toqat, nafsni tiyish, ma’rifat kabi mavzularda Navoiy ko‘plab hikmatli satrlar yaratgan. Masalan, “Til — dilning tarjimoni” kabi jumlalar aynan g‘azallardan ommalashgan[7]. Shuningdek, tasavvufiy manbalar, xususan “Nasoyim ul-muhabbat”da ruhiy kamolot, muruvvat va tariqat ahlining hikmatlari berilgan bo‘lsa-da, Navoiy ularni o‘z tafakkuri bilan boyitadi va qimmatli aforizmik fikrlarga aylantiradi[8]. MUHOKAMA VA NATIJALAR Aforizmlarning shakllanish jarayoni uzoq va murakkab boʻlib, bir necha asosiy omillar taʼsirida kechadi: Xalq ogʻzaki ijodi va folklor anʼanalari: Aforizmlarning dastlabki manbalari ertaklar, afsonalar, dostonlar, maqollar va matallar kabi ogʻzaki ijod namunalarida uchraydi. Unda xalqning kundalik hayotiy tajribalari, ijtimoiy munosabatlari va axloqiy meʼyorlari umumlashtirilgan holda ifodalanadi. Koʻplab maqollar va matallar vaqt oʻtishi bilan aforizm darajasiga koʻtarilib, mustaqil hikmatli iboralarga aylangan. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 55 Adabiy meros va mutafakkirlar ijodi: Buyuk mutafakkirlar, shoirlar va yozuvchilar ijodida aforizmlarning shakllanishi va rivojlanishi muhim oʻrin tutadi. Ular oʻz asarlarida inson hayotining turli jabhalarini tahlil qilib, chuqur falsafiy va ijtimoiy gʻoyalarni qisqa va taʼsirchan shaklda ifodalaydilar. Sharq adabiyotida Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Saʼdiy Sheroziy, Firdavsiy kabi daholar ijodida sermazmun aforizmlar koʻplab uchraydi. Masalan, Navoiyning "Bilmaganni soʻrab oʻrgangan olim, orlanib soʻramagan oʻziga zolim" kabi hikmatlari bunga yaqqol misol boʻla oladi. Falsafiy va diniy taʼlimotlar: Falsafiy tizimlar va diniy taʼlimotlar ham aforizmlarning shakllanishida muhim rol oʻynaydi. Ularda inson, tabiat, jamiyat va koinot haqidagi fundamental gʻoyalar umumlashtirilib, qisqa va yodda qolarli formulalarda beriladi. Masalan, islom falsafasidagi hikmatlar, sufizm taʼlimotidagi irfoniy gʻoyalar aforistik shaklda bayon etilgan. Ijtimoiy-siyosiy hodisalar va tarixiy shaxslar: Jamiyatdagi muhim oʻzgarishlar, siyosiy jarayonlar va tarixiy shaxslarning nutqlari ham aforizmlar paydo boʻlishiga sabab boʻladi. Liderlarning mashhur iboralari, inqilobiy chaqiriqlar yoki jamiyatdagi keskin oʻzgarishlarni ifodalovchi qisqa jumlalar tezda aforizmga aylanib, xalq orasida keng tarqalishi mumkin. Aforizmlarning lingvistik xususiyatlari ularning ixchamligi, sig‘imliligi va stilistik jozibadorligi bilan belgilanadi: • Qisqalik va sig‘imlilik: Aforizmlar minimal lingvistik vositalar orqali maksimal darajada ma’no yetkazishga intiladi. Bu ularning tez esda qolishini va keng tarqalishini ta’minlaydi. Masalan, Alisher Navoiyning "Ilm ko‘p, umr oz" kabi hikmatlari o‘zida butun bir falsafiy kontsepsiyani mujassam etadi. • Metaforiklik va obrazlilik: Ko‘plab aforizmlar metafora, metonimiya, personifikatsiya, o‘xshatish kabi badiiy tasvir vositalaridan foydalanadi. Bu ularning ekspressivligini oshiradi va o‘quvchida chuqur hissiy taassurot qoldiradi [3]. Masalan, "Qalam — g‘am sharhi" iborasi qalamning fikr ifodalashdagi qudratini obrazli tarzda ko‘rsatadi. • Ritmiklik va ohangdorlik: Ayniqsa, she’riy shakldagi aforizmlar (masalan, ruboiylar, g‘azal parchalari) o‘ziga xos ritm va ohangga ega bo‘ladi. Bu ularning matniy estetikasi va esda qoluvchanligini kuchaytiradi. • Grammatik ixchamlik: Aforizmlarda ko‘pincha grammatik konstruktsiyalar soddalashtiriladi, ba’zan ega yoki kesim tushirib qoldiriladi, bu esa fikrning tez va aniq yetib borishiga xizmat qiladi. Aforizm, hikmatli so‘z va maqol tushunchalari o‘zaro yaqin bo‘lsa-da, ularning o‘ziga xos farqlari mavjud. Maqol ko‘proq xalq og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lib, ko‘pchilik tomonidan tan olingan va sinovdan o‘tgan umumiy haqiqatni ifodalaydi INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 56 ("Oz-ozdan o‘rganib dono bo‘lur, qatra-qatra yig‘ilib daryo bo‘lur"). Hikmatli so‘z esa muallifi ma’lum bo‘lgan, chuqur ma’noli jumladir, aforizmdan farqli o‘laroq, u har doim ham shaklan o‘ta qisqa va qat’iy bo‘lmasligi mumkin. Aforizm esa muallifi ma’lum bo‘lgan, ayniqsa, faylasuf, yozuvchi, siyosatchi yoki mutafakkirlar tomonidan aytilgan, o‘tkir, ixcham va obrazli fikr ifodasidir. Alisher Navoiyning "hikmatli so‘zlari" deganda, uning ijodidan olingan va aforizm xususiyatlariga ega bo‘lgan qisqa, chuqur ma’noli jumlalar tushuniladi. Aforizmlarning lingvomadaniy tahlili ularning tilshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan oʻrganishni nazarda tutadi. Bu tahlil aforizmlarda milliy qadriyatlar, urf-odatlar, dunyoqarash va tilning oʻziga xos xususiyatlari qanday aks etishini ochib beradi. • Milliy mentalitet va dunyoqarashning aks etishi: Aforizmlar har bir xalqning oʻziga xos tafakkur tarzini, milliy mentalitetini va dunyoqarashini yorqin ifodalaydi. Ular orqali xalqning hayotga, insonlarga, tabiatga boʻlgan munosabati, yaxshilik va yomonlik, adolat va adolatsizlik haqidagi tasavvurlari namoyon boʻladi. Masalan, oʻzbek aforizmlarida mehmondoʻstlik, sabr-qanoat, ota-onaga hurmat kabi qadriyatlar tez-tez uchraydi. • Tilning obrazliligi va ekspressivligi: Aforizmlar tilning obrazli va ekspressiv imkoniyatlaridan keng foydalanadi. Ularda metafora, metonimiya, sinekdoxa, oʻxshatish, mubolagʻa kabi badiiy sanʼatlar qoʻllanilib, fikrni yanada taʼsirchan va yodda qolarli qilishga xizmat qiladi. Tilning ixchamligi va mazmun boyligi aforizmlarni estetik jihatdan jozibador qiladi. • Madaniy qadriyatlar va stereotiplar: Aforizmlarda muayyan madaniy guruhga xos qadriyatlar, urf-odatlar, marosimlar va hatto stereotiplar ham aks etishi mumkin. Bu aforizmlarni tarjima qilishda yoki boshqa madaniy kontekstda tushuntirishda baʼzi qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin, chunki ularning maʼnosi madaniy bogʻliqlikni talab qiladi. • Ijtimoiy-axloqiy meʼyorlar: Aforizmlar jamiyatda qabul qilingan ijtimoiyaxloqiy meʼyorlar va qoidalarni targʻib qiladi. Ular insonlarni toʻgʻri yoʻlga boshlaydi, ularga yaxshilik qilishga, ezgulikka intilishga undaydi. Bu jihatdan aforizmlar tarbiyaviy ahamiyatga ega boʻlib, avlodlarga hikmatli tajribani yetkazish vositasi boʻlib xizmat qiladi. Aforizmlar insoniyat madaniy merosining ajralmas qismi boʻlib, ularda til va madaniyat oʻzaro chambarchas bogʻlanadi. Ularning shakllanishi uzoq tarixiy jarayonlar, turli manbalar va omillar taʼsirida kechgan boʻlsa, lingvomadaniy tahlil aforizmlarning chuqur maʼno qatlamlarini, ularda aks etgan milliy oʻziga xoslikni va tilning badiiy-ekspressiv imkoniyatlarini ochib beradi. Aforizmlarni oʻrganish til va madaniyatning oʻzaro aloqasini chuqurroq tushunishga yordam beradi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 57 Alisher Navoiy turkiy adabiyotning yorqin siymosi sifatida nafaqat yirik epik asarlar, balki chuqur ma’naviy-axloqiy mazmunga ega bo‘lgan aforizmlar yaratgan ijodkordir. Uning she’riy va nasriy merosi hikmatlar, pand-nasihatlar, hayotiy kuzatishlar hamda axloqiy prinsiplar bilan boy bo‘lib, ular asarlarining badiiy qiymatini yanada oshiradi. Navoiy asarlaridagi aforizmlar: • xalq donishmandligi bilan bog‘langan; • hayot, adolat, muhabbat, do‘stlik, vatanparvarlik, ilm va ma’rifatga oid universal g‘oyalarni ifodalagan; • qisqa, lo‘nda, yodda qoladigan shaklda berilgan hikmatlar sifatida tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi. Ular shoirning umumlashma fikrlari, falsafiy qarashlari va hayotiy tajribalarining ixcham ifodasidir. Navoiy asarlarida aforizmlar nafaqat badiiy bezak, balki g‘oyaviyma’naviy mazmunni chuqurlashtiruvchi vosita sifatida xizmat qiladi. Aforizmlar ayniqsa quyidagi asarlarda ko‘p uchraydi: • “Mahbub ul-qulub” – nasriy hikmatlar, pand-nasihatlar, ijtimoiy-siyosiy fikrlar. • “Xamsa” dostonlari – epik syujet ichida berilgan umumlashma fikrlar. • G‘azallar – muhabbat, axloq, ruhiy kamolotga oid hikmatli misralar. • “Nasoyim ul-muhabbat” – tasavvufiy hikmatlar. • “Hikmatli so‘zlar” – to‘plamlar. Alisher Navoiy ijodida aforizmlar o‘ta muhim o‘rin egallaydi. Ular shoirning dunyoqarashi, axloqiy-falsafiy qarashlari, ma’naviy merosining eng ixcham va mazmunli shaklidir. Aforizmlar Navoiy asarlariga badiiy joziba bag‘ishlaydi, o‘quvchini fikrlashga undaydi va uning merosini avloddan avlodga yetkazishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. XULOSA Zamonaviy tadqiqotchilar aforizmlarning madaniyatlararo kommunikatsiyadagi oʻrnini ham tahlil qiladi. Aforizmlar bir madaniyatdan ikkinchisiga oʻtganda qanday oʻzgarishlarga uchrashi, ularning maʼno nuanslari va madaniy kontekstining saqlanishi yoki yoʻqolishi oʻrganiladi. Shu bilan birga, aforizmlar orqali jamiyatning qadriyatlari, axloqiy meʼyorlari va ijtimoiy normalari avloddan avlodga qanday uzatilishi ham tahlil qilinadi. Aforizmlarning shaxs psixologiyasiga taʼsiri, motivatsiya va xulq-atvorni shakllantirishdagi roli ham oʻrganiladi. Aforizmlar koʻpincha shaxsiy rivojlanish, liderlik va omma oldida soʻzlash sanʼatida qoʻllaniladi, chunki ular chuqur taʼsir koʻrsatish qobiliyatiga ega. Sotsiologik jihatdan esa aforizmlar ijtimoiy guruhlarning umumiy qadriyatlarini mustahkamlash, ularning oʻziga xosligini ifodalash vositasi sifatida koʻriladi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 58 Alisher Navoiy — o‘zbek adabiyotining buyuk namoyandalaridan biri, shuningdek, turkiy she’riyatning asoschisi sifatida tanilgan. Uning ijodida aforizmlar muhim rol o‘ynaydi. Aforizmlar — qisqa, lekin mazmunli ifodalar bo‘lib, ular ko‘pincha teran fikrlarni yoki hayot tajribasini aks ettiradi. Alisher Navoiy ijodi turkiy adabiyotning badiiy va ma’naviy taraqqiyotida alohida o‘rin tutadi. Uning asarlarida insoniy fazilatlar, axloqiy qadriyatlar, ilm-ma’rifat va tasavvufiy qarashlar chuqur falsafiy mazmunda ifodalangan. Navoiy fikrining eng ixcham va rang-barang ko‘rinishlaridan biri bu — aforizmlardir. Shoirning hikmatlari nafaqat badiiy tafakkur mahsuli, balki xalq donishmandligining yangicha talqini sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu maqolada aforizmlarning Alisher Navoiy ijodida qaysi janrlarda va qanday badiiy shakllarda keng aks etgani yoritiladi. Aforizmlarning o‘rni va qo‘llanishi 1. Falsafiy fikrlar: Navoiy aforizmlari ko‘pincha hayot, o‘lim, sevgi, do‘stlik va insoniyat haqidagi falsafiy fikrlarni o‘z ichiga oladi. Ular o‘quvchini chuqur mulohazalarga undaydi. 2. O‘rnak olish: Aforizmlar insonlar uchun o‘rnak sifatida xizmat qiladi. Ular hayotiy saboqlarni o‘z ichiga oladi va odamlarni to‘g‘ri yo‘lni tanlashga undaydi. 3. Til va uslub: Navoiy aforizmlari o‘zining go‘zalligi va qulayligi bilan ajralib turadi. Ular ko‘pincha she’riy shaklda keltiriladi va o‘ziga xos uslubga ega. 4. Tarbiya va ma’naviyat: Aforizmlar tarbiyaviy maqsadlarda qo‘llaniladi. Ular yosh avlodni ma’naviy jihatdan tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. 5. Ijtimoiy masalalar: Navoiy aforizmlari ijtimoiy adolat, tenglik va inson huquqlari kabi mavzularni ham qamrab oladi. Ular orqali Navoiy jamiyatdagi muammolarga o‘z munosabatini bildirishga harakat qiladi. Misollar Navoiy ijodida quyidagi aforizmlar mavjud: • "Insonni inson qiluvchi — uning aqlidir." • "Har bir ishni boshlash uchun, avvalo, niyat qilish zarur." Bu aforizmlar qisqa, lekin ularning ichida katta ma’no va hayotiy tajriba mujassamdir. Navoiy ijodida aforizmlar nafaqat badiiy ifodalar, balki hayotiy haqiqatlarni aks ettiruvchi kuchli vositalardir. Ular zamonlar osha o‘z dolzarbligini yo‘qotmay, insoniyat uchun o‘rnak bo‘lib qoladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) [1] Gigl, G. (1983). A Short History of Greek Philosophy: From Thales to Empedocles. University Press of America. (Ushbu manbada yunon falsafasi va unda hikmatli iboralarning oʻrni haqida maʼlumotlar keltirilgan). INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 59 [2] Ames, R. T., & Hall, D. L. (2003). Dao De Jing: A Philosophical Translation. Ballantine Books. (Lao-Szi va Konfutsiyning aforistik taʼlimotlari haqida maʼlumotlar keltirilgan). [3] Maslova, V. A. (2001). Lingvokulturologiya. Akademiya. (Rus tilidagi manba, aforizmlarning lingvokulturologik tahlili haqida maʼlumot beradi). [4] Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press. (Metafora nazariyasi va uning aforizmlar tahlilidagi ahamiyati haqida maʼlumotlar). [5] Navoiy, A. Mahbub ul-qulub — nasriy hikmatlar to‘plami. [6] Navoiy, A. Xamsa — epik dostonlar majmuasi. [7] Navoiy g‘azallari — muhabbat va axloqiy hikmatlarning yirik manbasi. [8] Navoiy, A. Nasoyim ul-muhabbat — tasavvufiy qarashlar jamlanmasi. [9] Dildora Azodovna Bakhadirova, Issues of Speech Culture in Navoi’s WorkEuropean Journal of Higher Education and Academic Advancement Volume 1, Issue 2 | 2023 [10] Dildora Baxadirova, “ALISHER NAVOIY GAZALLARIDA TIL VA NUTQ MADANIYATI: TILSHUNOSLIK ASPEKTIDAN TAHLIL” - ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si [11] Baxadirova D. A., Khusnutdinova A. J. “ANALYSIS OF LITERARY WORKS OF MUHAMMED RIZA AGAHI “ - Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 2021. – Т. 1. – №. Special Issue 2. – С. 274-277.