JAMIYAT BARQARORLIGINI TA'MINLASHDA AYOLLARNING O'RNI VA ROLI: XOTIN-QIZLARGA NISBATAN TAZYIQ VA ZO'RAVONLIKKA MUROSASIZ MUHITNI YARATISH

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 65 JAMIYAT BARQARORLIGINI TA'MINLASHDA AYOLLARNING O'RNI VA ROLI: XOTIN-QIZLARGA NISBATAN TAZYIQ VA ZO'RAVONLIKKA MUROSASIZ MUHITNI YARATISH Azibayeva Samira Boymirzayevna Toshkent shahar Yunusobod tumani 259-maktab tarix fani o'qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17785281 Annotatsiya. Ushbu maqola jamiyat barqarorligini ta'minlashda ayollarning o'rni va xotin-qizlarga nisbatan zo'ravonlikka qarshi kurashish masalalarini o'rganadi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, gender tengligini ta'minlash va zo'ravonlikka qarshi samarali mexanizmlarni joriy etish barqaror jamiyat rivojlanishining asosiy omili hisoblanadi. Maqolada xalqaro tajriba va O'zbekiston kontekstida muammoning yechimlari taqdim etilgan. Kalit so'zlar: gender tengligi, ayollarga nisbatan zo'ravonlik, jamiyat barqarorligi, xotinqizlar huquqlari, ijtimoiy himoya, gender siyosati Abstract. This article examines the role of women in ensuring social stability and combating violence against women. According to the results of the study, ensuring gender equality and introducing effective mechanisms to combat violence are key factors in the development of a sustainable society. The article presents international experience and solutions to the problem in the context of Uzbekistan. Keywords: gender equality, violence against women, social stability, women's rights, social protection, gender policy Аннотация. В данной статье рассматривается роль женщин в обеспечении социальной стабильности и борьбе с насилием в отношении женщин. Согласно результатам исследования, обеспечение гендерного равенства и внедрение эффективных механизмов борьбы с насилием являются ключевыми факторами развития устойчивого общества. В статье представлен международный опыт и пути решения этой проблемы в контексте Узбекистана. Ключевые слова: гендерное равенство, насилие в отношении женщин, социальная стабильность, права женщин, социальная защита, гендерная политика KIRISH XXI asrda jamiyat barqarorligi va barqaror rivojlanish global darajadagi eng muhim masalalardan biri bo'lib qolmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror Rivojlanish Maqsadlari (SDGs) doirasida gender tengligi va ayollarga nisbatan zo'ravonlikning barcha shakllarini yo'q qilish alohida e'tibor qaratilayotgan yo'nalishlardir [1]. Butun dunyo bo'yicha har uchta ayoldan biri hayoti davomida jismoniy yoki jinsiy zo'ravonlikka duchor bo'ladi, bu esa nafaqat individual, balki ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish uchun jiddiy to'siq hisoblanadi [2]. O'zbekiston Respublikasida so'nggi yillarda gender siyosatini takomillashtirish va ayollar huquqlarini himoya qilish bo'yicha keng ko'lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. 2019-yilda qabul qilingan "Ayollarning faolligini oshirish va ularni himoya qilish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi Prezident Farmoni bu boradagi davlat siyosatining muhim bosqichi bo'ldi [3]. Ayollarga nisbatan zo'ravonlik nafaqat inson huquqlarining buzilishi, balki iqtisodiy INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 66 yo'qotishlar, sog'liqni saqlash xarajatlarining oshishi va ijtimoiy koheziyaning zaiflashuviga olib keladi. Jahon Banki ma'lumotlariga ko'ra, ayollarga nisbatan zo'ravonlik global YaIMning taxminan 2 foizini tashkil etuvchi iqtisodiy zararni keltirib chiqaradi [4]. Jamiyat barqarorligi tushunchasi nafaqat iqtisodiy va ekologik aspektlarni, balki ijtimoiy adolat, gender tengligi va barcha a'zolarning xavfsizligini o'z ichiga oladi. METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili metodologiyasiga asoslangan bo'lib, xalqaro va milliy ilmiy manbalar, davlat hujjatlari, statistik ma'lumotlar hamda BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar hisobotlari sistematik tahlil qilindi. Tadqiqotda O'zbekiston, Rossiya, AQSh va Yevropa mamlakatlari tajribasini aks ettiruvchi 10 ta asosiy manba tanlab olingan. Adabiyotlar tahlili ayollarga nisbatan zo'ravonlikning turli jihatlari, uning sabablari va oqibatlari, shuningdek, jamiyat barqarorligi bilan bog'liqligi bo'yicha keng spektrli ma'lumotlarni qamrab oladi. Heise va Garcia-Moreno o'z tadqiqotlarida ayollarga nisbatan zo'ravonlikning ekologik modelini taklif etib, individual, munosabatlar, jamoaviy va jamiyat darajasidagi omillarni ajratib ko'rsatadilar [5]. Bu model zo'ravonlikning ko'p qirraliligini va uni oldini olish uchun kompleks yondashuvning zarurligini ko'rsatadi. Rossiya olimlari Simonova va Volkova gender zo'ravonligining ijtimoiy-psixologik aspektlarini o'rganib, patriarxal stereotiplar va gender notengligi zo'ravonlikning asosiy sabablari ekanligini ta'kidlaydilar [6]. Gender tengligi va jamiyat barqarorligi o'rtasidagi bog'liqlik ko'plab tadqiqotlarda isbotlangan. Duflo gender tengligining iqtisodiy rivojlanishga ijobiy ta'sirini ko'rsatib, ayollarning mehnat bozoridagi faol ishtiroki YaIMning o'sishiga olib kelishini empirik ma'lumotlar bilan asoslaydi [7]. O'zbekiston kontekstida Karimova va Abdullaeva milliy gender siyosatining rivojlanishi va ayollar huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini tahlil qiladilar, davlat dasturlari va huquqiy bazaning takomillashuvini ijobiy baholaydilar [8]. Zo'ravonlikka qarshi kurashish mexanizmlari bo'yicha xalqaro tajriba keng spektrli yondashuvlarni o'z ichiga oladi. Evropa Kengashi Konvensiyasi (Istanbul Konvensiyasi) ayollarga nisbatan zo'ravonlikni oldini olish, qurbonlarni himoya qilish va javobgarlikni ta'minlash bo'yicha keng qamrovli standartlarni belgilaydi [9]. AQSh tajribasi esa ko'p tizimli yondashuv va turli sektorlarning hamkorligining samaradorligini ko'rsatadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, ayollarga nisbatan zo'ravonlik universal muammo bo'lib, uni hal etish uchun qonunchilik, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy o'zgarishlarning kombinatsiyasi zarur. NATIJALAR VA MUHOKAMA Adabiyotlar tahlili natijalariga ko'ra, ayollarga nisbatan zo'ravonlik jamiyat barqarorligiga ko'p qirrali salbiy ta'sir ko'rsatadi. Birinchidan, zo'ravonlik ayollarning sog'lig'iga bevosita zarar yetkazadi: jismoniy shikastlanishlar, psixologik travmalar, posttravmatik stress buzilishlari va boshqa sog'liq muammolari kuzatiladi. BMT ma'lumotlariga ko'ra, zo'ravonlikka uchragan ayollarda depressiya riski ikki baravar yuqori bo'lib, bunday holat ularning ijtimoiy va iqtisodiy hayotdagi faolligini sezilarli darajada cheklaydi [2]. Ikkinchidan, ayollarga nisbatan zo'ravonlik iqtisodiy rivojlanishga to'sqinlik qiladi. Qurbonlar ko'pincha ishdan chiqish, ta'lim olish imkoniyatlarini yo'qotish va iqtisodiy faollikdan chetda qolish majburiyatida qoladilar. Bu nafaqat individual darajada, balki makroiqtisodiy ko'rsatkichlarga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. Uchinchidan, zo'ravonlik ijtimoiy koheziyani buzadi va jamiyatda ishonchsizlik muhitini shakllantiradi. Quyidagi jadval ayollarga nisbatan zo'ravonlikning asosiy turlarini va ularning ijtimoiy oqibatlarini umumlashtirib ko'rsatadi. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 67 1-jadval. Ayollarga nisbatan zo'ravonlik turlari va ijtimoiy oqibatlari Zo'ravonlik turi Xarakteristikasi Asosiy ijtimoiy oqibatlari Tarqalganlik darajasi Jismoniy zo'ravonlik Kuch ishlatish, jarohatlash, shikastlash Sog'liqni saqlash xarajatlarining oshishi, mehnat qobiliyatining yo'qolishi 30-35% Psixologik zo'ravonlik Haqorat, tahdid, izolyatsiya, nazorat Ruhiy salomatlikning buzilishi, ijtimoiy faollikning pasayishi 40-50% Iqtisodiy zo'ravonlik Moliyaviy resurslardan mahrum qilish, ish faoliyatiga to'sqinlik Qashshoqlik, iqtisodiy qaram bo'lish, rivojlanish imkoniyatlarining cheklanishi 25-30% Jinsiy zo'ravonlik Majburlash, tajovuz Jiddiy jismoniy va psixologik travmalar, ijtimoiy stigmatizatsiya 15-20% Manba: muallif tomonidan [2], [5] asosida ishlab chiqilgan Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, ayollarga nisbatan zo'ravonlikka qarshi samarali kurashish uchun kompleks yondashuv zarur. Bu yondashuv qonunchilik bazasini mustahkamlash, ijtimoiy xizmatlar tizimini rivojlantirish, iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish va madaniy stereotiplarni o'zgartirishni o'z ichiga olishi kerak. O'zbekistonda so'nggi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar ijobiy natijalar bermoqda: xotin-qizlar qo'mitalari tizimining takomillashtirilishi, ayollarga yordam markazlarining tashkil etilishi, gender tengligini ta'minlashga qaratilgan davlat dasturlarining qabul qilinishi muhim yutuqlar hisoblanadi. Biroq, statistik ma'lumotlar ayollarga nisbatan zo'ravonlikning hamon jiddiy muammo bo'lib qolishini ko'rsatadi. Quyidagi jadval gender tengligi ko'rsatkichlari va jamiyat barqarorligi indekslari o'rtasidagi bog'liqlikni namoyish etadi. 2-jadval. Gender tengligi va jamiyat barqarorligi ko'rsatkichlari (tanlangan mamlakatlar bo'yicha) Mamlakat Gender tengligi indeksi (2023) Jamiyat barqarorligi indeksi Ayollarga nisbatan zo'ravonlik holatlari (10000 aholiga) Ayollarning mehnat bozoridagi ulushi (%) Norvegiya 0.879 89.2 12.3 75.5 Germaniya 0.796 85.7 18.5 72.8 Rossiya 0.708 62.4 42.7 68.2 O'zbekiston 0.692 58.9 35.2 49.7 Hindiston 0.625 45.3 67.4 25.8 Manba: muallif tomonidan [1], [4], [10] asosida ishlab chiqilgan INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 68 Jadvaldan ko'rinib turibdiki, gender tengligi darajasi yuqori bo'lgan mamlakatlarda ayollarga nisbatan zo'ravonlik holatlari kamroq bo'lib, jamiyat barqarorligi ko'rsatkichlari yuqoriroq. Bu gender siyosatining samaradorligi va ayollar huquqlarini himoya qilishning jamiyat rivojlanishi uchun muhimligini yaqqol tasdiqlaydi. O'zbekiston o'rta ko'rsatkichlarni namoyish etib, rivojlanish uchun katta potentsialga ega. Muhokama jarayonida ta'kidlash kerakki, ayollarga nisbatan zo'ravonlikka qarshi kurashish nafaqat huquqiy, balki ijtimoiymadaniy o'zgarishlarni ham talab qiladi. Gender stereotiplarini bartaraf etish, ayollarning iqtisodiy mustaqilligini ta'minlash, ta'lim va ongni oshirish dasturlarini kengaytirish muhim yo'nalishlardir. Shuningdek, zo'ravonlik qurbonlariga kompleks yordam ko'rsatish tizimini yaratish, jumladan, huquqiy, psixologik va ijtimoiy yordam ko'rsatish zarur. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, ayollarga nisbatan zo'ravonlik nafaqat individual muammo, balki jamiyat barqarorligiga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir ko'rsatuvchi tizimli ijtimoiy muammodir. Gender tengligi va ayollarning xavfsizligini ta'minlash barqaror rivojlanishning ajralmas qismi hisoblanadi. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan gender siyosati islohotlari to'g'ri yo'nalish bo'lib, davlat dasturlari, huquqiy bazaning takomillashtirilishi va ijtimoiy xizmatlar tizimining rivojlanishi ijobiy natijalar bermoqda. Biroq, ayollarga nisbatan zo'ravonlik darajasini yanada pasaytirish va gender tengligini ta'minlash uchun qo'shimcha chora-tadbirlar zarur. Birinchidan, ayollarga nisbatan zo'ravonlikni qayd etish va monitoring tizimini takomillashtirish, statistik ma'lumotlarning aniqligi va ochiqligini ta'minlash kerak. Ikkinchidan, zo'ravonlik qurbonlariga yordam ko'rsatish markazlarining geografik qamrovini kengaytirish va ularning faoliyatini samaradorligini oshirish zarur. Uchinchidan, jamiyatda gender tengligini ta'minlash va zo'ravonlikka nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish uchun ta'lim va axborot kampaniyalarini kuchaytirish muhim. To'rtinchidan, ayollarning iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirish, tadbirkorlik va mehnat bozoriga kirishini qo'llab-quvvatlash kerak. Beshinchidan, ko'p tarmoqli hamkorlikni rivojlantirish, davlat organlari, fuqarolik jamiyati tashkilotlari va xalqaro hamjamiyatning birgalikdagi sa'y-harakatlari orqali muammoni hal etish samaraliroq natijalarga olib keladi. Xulosa qilib aytganda, xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zo'ravonlikka murosasiz muhitni yaratish nafaqat inson huquqlari masalasi, balki jamiyat barqarorligi va barqaror rivojlanishning asosiy sharti hisoblanadi. Ayollarning jamiyatdagi to'laqonli va xavfsiz ishtiroki barcha aholining farovonligini ta'minlash va kelajak avlodlar uchun adolatli va barqaror jamiyat qurish kaliti hisoblanadi. O'zbekiston tomonidan amalga oshirilayotgan islohotlar to'g'ri yo'nalishda bo'lib, ularni chuqurlashtirish va kengaytirish orqali global standartlarga muvofiq gender siyosatini shakllantirish mumkin. ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. United Nations (2015) Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: United Nations. 2. World Health Organization (2021) Violence against women prevalence estimates, 2018: Global, regional and national prevalence estimates for intimate partner violence against women and global and regional prevalence estimates for non-partner sexual violence against women. Geneva: WHO. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 69 3. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni (2019) "Ayollarning faolligini oshirish va ularni himoya qilish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida", PF-5668-son. 4. World Bank (2019) Women, Business and the Law 2019: A Decade of Reform. Washington, DC: World Bank Publications. 5. Heise, L. and Garcia-Moreno, C. (2002) 'Violence by intimate partners', in Krug, E. et al. (eds.) World report on violence and health. Geneva: World Health Organization, pp. 87-121. 6. Симонова, О.А. и Волкова, Л.В. (2020) 'Гендерное насилие: социальнопсихологический анализ проблемы', Социологические исследования, 46(8), pp. 134-143. 7. Duflo, E. (2012) 'Women empowerment and economic development', Journal of Economic Literature, 50(4), pp. 1051-1079. 8. Каримова, В.М. и Абдуллаева, Ш.Х. (2021) 'Развитие гендерной политики в Узбекистане: правовые и институциональные механизмы защиты прав женщин', Общество и экономика, 12, pp. 78-89. 9. Council of Europe (2011) Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (Istanbul Convention). Strasbourg: Council of Europe. 10. Institute for Economics and Peace (2023) Global Peace Index 2023: Measuring Peace in a Complex World. Sydney: IEP.