JASLARDÍ RUWXÍY, ÁDEP-IKRAMLÍQQA TÁRBIYALAWDА XALÍQ DÓRETPELERINIŃ ORNÍ

American Jurnal Of Advanced Scientific Research | ISSN 21951381 | Volume – 9 | November-2025 AMERICAN JURNAL OF ADVANCED SCIENTIFIC RESEARCH ISSN 2195-1381 Volume9 November 2025 22025 http://ijarer.org/index.php/ij/index# 67 JASLARDÍ RUWXÍY, ÁDEP-IKRAMLÍQQA TÁRBIYALAWDА XALÍQ DÓRETPELERINIŃ ORNÍ A.T. Saparov Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı «Mektepke shekemgi tárbiya hám defektologiya» kafedrası aga oqıtıwshısı Tayanish sozler: Qaraqalpaq xalıq dóretpeleri, ruwxıy, ádep-ikramlıq tárbiya, dástanlar, Qırıq qız dástanı tárbiya turleri Annotaciya: Bul maqalada qaraqalpaq xalıq dóretpeleri tiykarında jaslarǵa ruwxıy ádep ikramlıq tarbiya beriu maseleleri ilimiy pedagogikalık tarepten talkılangan. Ключевые слова: Каракалпакское народное творчество, духовное и нравственное воспитание, эпосы, эпос "Сорок девушек," виды воспитания Аннотация: В данной статье с научно-педагогической точки зрения рассматриваются вопросы духовного и нравственного воспитания молодежи на основе каракалпакских народных традиций. Key words: Karakalpak folk art, spiritual and moral education, epics, the epic "Forty Girls," types of education Simmery: This article examines the issues of spiritual and moral education of young people based on Karakalpak folk traditions from a scientific and pedagogical perspective. Qaraqalpaq xalqınıń tálim-tárbiya tarawında dóretken dóretpeleri ózine tán mektepke iye. Ol ásirler dawamında rawajlanıp, onda ata-babalarimiz ana watandı, tuwılǵan jerin súyiwge, hadal miynet etiwge, ata-anasın, tuwısqanların, dosyaranların, jası úlkenlerdi húrmet yetiwge, kishilerge mehriban bolıwǵa baylanıslı tálim-tárbiyalıq kózqarasları jámlengen. Sonday-aq, qaraqalpaq xalıq dóretpelerinde xalqımızdıń úrp-ádetleri, salt-dástúrleri, ádep-ikramlılıǵı, mádeniyatı, tariyxı hám milliy qádiriyatları, jámietlik-siyasiy, huqıqıy, filosofiyalıq hám diniy kózqarasları da óz kórinisin tapqan. Qaraqalpaq xalıq dóretpeleri ata-babalarımızdıń áyyemnen kiyatırǵan tálim-tárbiyalıq dástúrlerin úyreniwde tiykarǵı derek bolıp xızmet etedi. Qaysı bir xalıqtıń bolmasın ádebiy miyrasına, tariyxıy esteliklerine názer taslasaq, dástúrlerine, hátte oyınlarına dıqqat awdarıp oy juwırtsaq, jaslarǵa tálimtárbiya beriw máselesi birinshi orında turatuǵınlıǵın ańǵaramız. Bul ásirese xalıqtıń naqıl-maqalları menen jumbaqlarında, qosıqları menen erteklerinde, ápsanaları menen dástanlarında ayqın kórinedi. Al házirgi zamanda biz usı tárbiya mektebiniń sabaqların xalıq pedagogikası dep atap júrmiz [1; 3-b.]. American Jurnal Of Advanced Scientific Research | ISSN 21951381 | Volume – 9 | November-2025 AMERICAN JURNAL OF ADVANCED SCIENTIFIC RESEARCH ISSN 2195-1381 Volume9 November 2025 22025 http://ijarer.org/index.php/ij/index# 68 Qaraqalpaq xalıqınıń tárbiyalıq dástúrleri búgingi kúnde de jaslardı ruwxıy, ájep-ikramlılıqqa tárbiyalawda tiykarǵı derek esaplanadı. Xalıqtıń tárbiyalıq dástúrleri júdá kóp tarmaqqa iye. Qaraqalpaq xalıq dóretpeleri qaraqalpaq xalqınıń ámeliy pedagogikalıq enciklopediyası dep atasaq asıra aytqan bolmaymız. Xalqımızdıń aldıńǵı barlıq áwladları usı arqalı tárbiyalanıp, kámalǵa keldi. Búgingi kúnde ol ilimiy pedagogika menen birgelikte házirgi jaslarǵa milliy tálim-tárbiya beriwde xızmet etpekte. Haqıyqatında da jaslardı ruwxıy, ájep-ikramlılıqqa tárbiyalawda qaraqalpaq xalıq dóretpeleriniń ornı ayrıqsha. Ásirese, qaraqalpaq xalıq dóretpeleriniń ishinde úlken kólemge hám tereń mazmunǵa iye dástanlar bolıp esaplanadı. Dástanlar xalqımızdıń sanasın, mádeniyatın, tariyxın, diniy isenimlerin, kózqarasın, tálimtárbiyasın ózinde jámlegen. Dástanlar jaslardı qaharmanlıqqa, mártlikke, watanın súyiwge úyretiw menen birge olardı ruwxıy, ájep-ikramlılıqqa tárbiyalaydı. Bular qanday janrdaǵı dástanlar bolıwına qaramastan, olardıń mazmunında tárbiyanıń barlıq túrleri bay ekenligin kórsetedi. Qaraqalpaq xalıq dástanlarında mártlik, qaharmanlıq, jawıngerlik, ar-namıs, opadarlıq, doslıq, sadıqlıq, watansúyiwshilik sıyaqlı pazıyletler ardaqlanadı. Bul pazıyletler insannıń ruwxıy, ádep-ikramlılıq tárbiyasın rawajlandıradı. Álbette, milliy tárbiyanı ózinde jámlegen dástanlar jaslardı adamgershilikli, ónerli, miynetsúygish, hadal, ádepli etip tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye. Áne usınday, pazıyletler haqqında sóz etetuǵın qaraqalpaq xalıq dástanlarınıń biri «Qırıq qız» dástanı bolıp esaplanadı. «Qırıq qız» dástanınıń tiykarǵı ideyası – watandı qorǵaw, tuwılǵan jerdiń ǵárezsizligi ushın gúresiw, hadal miynet etiw, ata-ananı, jası kishi hám úlkenlerdi húrmet etiwden ibarat. «Qırıq qız» dástanında ruwxıy-ádepikramlılıq tárbiya tómendegi maqsetlerge tiykarlanadı: - hár bir jas áwladtıń ózinde ruwxıy, ádep-ikramlılıq tuyǵısın seziwine hám túsiniwine járdemlesiw; - óziniń keleshek jolın anıqlaw; - qarım-qatnas máselelerinde ádep-ikramlılıq normalarına ámel etiw; - milliy úrp-ádet, salt-dástúrler hám qádiriyatlardı asırap saqlaw; - ózine, ózgelerge hám qorshaǵan ortalıqqa iygilikli qatnasta bolıw. Dástanda insannıń ruwxıy-ádep-ikramlılıǵın rawajlandırıwda tiykarınan ózinózi ańlawǵa, basqalardı biliwge, awızbirshilikli bolıwǵa, hadal miynet etiwge, doslıqtı qádirlewge, watandı súyiwge, dúnyanı tanıwǵa, dushpanlarǵa qarsı gúresiwge keń itibar qaratıladı. “Qırıq qız” dástanı qaraqalpaq xalqınıń áyyemgi dáwirlerin táriyipleydi. Bul haqqında rus ilimpazı S.P.Tolstov Xorezm hám qaraqalpaqlar tariyxına baǵıshlanǵan izertlewlerinde qaraqalpaq xalıq dástanı «Qırıq qız»dı massagetlar tariyxı menen salıstıradı. «Ol «Frakiya – massaget» mádeniyatınıń salt-dástúrleri American Jurnal Of Advanced Scientific Research | ISSN 21951381 | Volume – 9 | November-2025 AMERICAN JURNAL OF ADVANCED SCIENTIFIC RESEARCH ISSN 2195-1381 Volume9 November 2025 22025 http://ijarer.org/index.php/ij/index# 69 menen qaraqalpaq dástanı «Qırıq qız»dıń baylanıslılıǵı bolıwı kerek. «Qırıq qız»da Tumaris haqqındaǵı massaget tariyxınıń jańǵırıǵın kóriw múmkin... Vizantiya elshileri VI ásirde Xorezmniń arqa Aral boylarında hayallar basqaratuǵın túrk qáwimlerin ushıratqan [2; 9-b.] – dep jazadı. Folklortanıwshı ilimpaz Q.Ayımbetov izertlewlerinde dástanda ushırasatuǵın ayırım geografiyalıq atamalar haqqında «Sarkop» degen jer atamasınıń «Qırıq qız» eski qorǵan qalanıń Qaraqalpaqstan Respublikası Ellikqala aymaǵında elege shekem saqlanǵanlıǵın, «Qırıq qız» qaraqalpaq urıwlarınıń ataması, «Qırıq» sózi qaraqalpaq xalıq poeziyasına tán bolıp, «Qırıq qız», «Qırıq jigit» dep ushırasatuǵın «Qırıq» sózi menen áyyemgi waqıtlarda áskeriy birikpeler atalǵan bolıwı múmkin» [3;9-b.] dep atap ótedi. «Qırıq qız» dástanı haqqında maǵlıwmatlar belgili ádebiyattanıwshı ilimpaz N.Dáwqaraevtıń [4] ilimiy miynetlerinde kóp ushırasadı. Ol «Qırıq qız» óziniń tariyxıy tamırları menen kútá eski dáwirler menen ushlasatuǵının, qaraqalpaq xalqınıń tiykarǵı urıwları bolıp, saklardıń, oǵuzlardıń, pecheneglerdiń dáwirleri menen baylanıslı ekenligin kórsetedi. “Qırıq qız” dástanında shańaraq máselesi joqarı orında turadı. Xalqımızda "Qus uyasında kórgenin isleydi" degen naqıl biykarǵa aytılmaǵan. Hár bir ata-ana óz perzenti ushın ayna. Olardıń qarım-qatnası, ózin tutıwı, perzentine bolǵan itibarı ayrıqsha áhmietke iye. Tárbiyatanıwshı ilimpaz A.K.Munavvarov «Shańaraq jámiyettiń eń kishi oshaǵı. Bul qásiyetli dárgayda keleshek áwlad kámalǵa keledi. Kekseler kóbinese «Biyday ekseń – biyday alasań, arpa ekseń – arpa alasań» deydi. Sonıń ushın da keleshegimizdiń qanday bolıwı búgin qanday tárbiya berip atırǵanımızǵa, olardıń qálbin qanday sezimler, qanday arzıwlar menen toltırıp atırǵanımızǵa baylanıslı» – dep [5; 21-b.] jaslar tálim-tárbiyasında shańaraqtıń tutqan ornı ayrıqsha ekenligine keń itibar qaratadı. Dástanda Gulayım jaslıǵınan batır, watanın, xalqın súyetuǵın, iybeli, adamgershilikli bolıp ulǵayadı. Atası Allayar baydıń altı ulınıń ishinde «Altın gawhar basında, ózi on tórt jasında, erke bolıp ol ósken» Gúlayım atlı qızı boladı. Gúlayım aqıllı, gózzal, batır, ádep-ikramlı, miynetsúygish bolıp el awzına túsedi. Gúlayım «eger aybatlansa batırlar da qorıqqanday» márt, batır bolıp erjetedi, qasına qırıq qız alıp, olarǵa miynet etiw menen birge, áskeriy ónerge úyretedi. “Qırıq qızı menen atawda, Tartıp ılaq oynadı. Keynine ertip birazın, Tana soyıp súyretti. Qılısh berip qolına, Batırlıqqa úyretti, Aqıllı tuwǵan Gulayım”. Gúlayım atasınan «Miywalı» atawın sorap alıp, bekkem qorǵan qurıp, xalıq penen birge miynet qılıp, qorǵandı abat qıladı. «Atawdıń bálent jerlerin, Qos ákelip súrgizdi, Shor bolıp qalǵan jerine, hasıl tógin tókkizdi, Suwǵa ábden qandırıp, Gúl baqshalar ekkizdi. Bir neshe kúnler ótkende, jıl ótip, aylar jetkende, «Miywalı» ataw baǵ boldı, Jaynaǵan gúller ashıldı, American Jurnal Of Advanced Scientific Research | ISSN 21951381 | Volume – 9 | November-2025 AMERICAN JURNAL OF ADVANCED SCIENTIFIC RESEARCH ISSN 2195-1381 Volume9 November 2025 22025 http://ijarer.org/index.php/ij/index# 70 Ishinde búlbil sayradı, Miywalar pisip jaynadı, Xalqı menen Gulayım, Ullı toydı toyladı [6; 44-45-b.]. Miynet insan sanasın rawajlandıradı, turmıstaǵı ornın belgileydi, ózin hám basqalardı húrmet etiwge úyretedi. Bul mısallar jaslardı miynet etiwge, bir-birine járdem beriwge, miynetten zawıq alıwǵa, óziniń hám basqalardıń miynetin qádirlewge tárbiyalaydı. Dástanda qaharmanlardıń basqınshılarǵa qarsı gúreste kórsetken mártlikleri, olardıń el-jurtına sadıqlıǵı, watan ushın janın pidá etiwge tayar turıwı búgingi jaslar ushın mártlik hám qaharmanlıqtıń ájayıp úlgisi bolıp tabıladı. Sonday-aq, jaqsılıq, watansúyiwshilik, mártlik, adamgershilik, aǵa-ini hám apa-sińli, qarındas arasındaǵı qarım-qatnas, qaharmanlardıń átirapındaǵılarǵa ǵamxorlıǵı, birlik hám tınıshlıq, eljurt doslıǵı hám taǵı basqalar dástanlardıń tiykarǵı ideyası esaplanadı. “Qırıq qız” dástanında qaharmanlıq dástanlarındaǵı qaharmanlardıń dushpanlarǵa qarsı gúreslerinde, xalıqtıń arzıw-ármanları sáwlelenedi. Sonlıqtan dástanlardıń ideyalıq mazmunı búgingi kúnniń tilek-maqsetleri menen birge uyǵınlasadı. Qaharmanlıq dástanlardıń ózine tán ózgesheligi sonda, onda hár bir bas qaharman qaytpas dáwjúrek, qorıqpas, dushpanına miyrimsiz, dosqa mehriban, eljurtın janınan artıq súyetuǵın batır sıpatında súwretlenedi. Dástanlardaǵı qaharmanlardıń obrazların tálim-tárbiya quralı sıpatında paydalanıw jaslardı hár tárepleme tárbiyalawda nátiyjelilikti támiyinleydi. Dástan qaharmanlarınıń úlgili háreketleri jaslar ushın tásirli boladı. Sebebi jaslar batır qaharman bolıw ármanında jasaydı. Olar qaharmanlıq, ádillik hám iygilikli ámellerdi xalıq ushın zárúr dep biledi. Watan mápi jolında xızmet etiwdi qáleydi. Qaraqalpaq xalıq dóretpeleri tiykarında jaslarda ruwxıy, ádep-ikramlıqqa tárbiyalawda tómendegilerdi atap ótiw maqsetke muwapıq: Birinshiden, xalıq dóretpelerinde jaslardı ruwxıy, ádep-ikramlıqqa tárbiyalaw dástúrleri túrli mazmunda ańlatılǵan bolıp, olar jámiyetlik-siyasiy hám tariyxıy derekler tiykarında sáwlelendirilgen. Ekinshiden, xalıq dóretpeleriniń hár bir tarawında ruwxıy, ádep-ikramlıq tárbiyasına ayrıqsha itibar qaratılǵan. Xalıq dóretpeleriniń bul dárejedegi tásir kúshi, onıń jasawshańlıǵı, tárbiyalıq dereklerge bay ekenligi itibarǵa ılayıq. Atap aytqanda: - xalıq dóretpeleriniń sheksizligi, tásirsheńligi, kóp qırlılıǵı hám tereń mániligi; - xalıq dóretpeleriniń tikkeley xalıq tárepinen ásirler dawamında jaratılǵanlıǵı hám turmıslıq tájiriybelerdi hár tárepleme óz ishine qamtıp alǵanlıǵı; - xalıq dóretpeleriniń ulıwma insanıylıq maqsetlerge qaratılǵanlıǵı menen ózine tán áhmiyetke iye ekenligin kórsetiw maqsetke muwapıq. American Jurnal Of Advanced Scientific Research | ISSN 21951381 | Volume – 9 | November-2025 AMERICAN JURNAL OF ADVANCED SCIENTIFIC RESEARCH ISSN 2195-1381 Volume9 November 2025 22025 http://ijarer.org/index.php/ij/index# 71 Qaraqalpaq xalıq dóretpeleri óziniń tarmaqları, tárbiyalıq kózqaraslarǵa bayliǵı, mazmunı jaǵınan jetikligi, ózine tán mazmunǵa iye ekenligi menen háwes etse arzıytuǵın ullı miyras bolıp tabıladı. Sol kózqarastan búgingi kúnde tálimtárbiyanıń nátiyjeliligine erisiwde shańaraq hám bilimlendiriw mákemelerinde xalıq dóretpeleriniń úlgilerinen paydalanıw úlken áhmiyetke iye. Sonı ayrıqsha atap ótiw zárúr, qaraqalpaq xalıq dóretpeleriniń hár bir tarawı tárbiyanıń ulıwma ózgesheliklerin sáwlelendiriw menen birge, jaqsılıq, miyrimshápáát, adamgershilik hám gózzallıqtı hár qıylı mısallarda kórsetiw, oǵan beyimlestiriw sıyaqlı qásiyetke iye. Qaraqalpaq xalıq dóretpelerinde jámlengen xalqımızdıń ásirler dawamındaǵı turmıslıq tájiriybeleri jaslardıń ruwxıy, ádepikramlıq pazıyletin pawajlandırıwda tiykarǵı tárbiya quralı sıpatında xızmet etedi. Paydalanılǵan ádebiyatlar: 1. Tájimuratov A. Qaraqalpaq xalıq pedagogikası. N.: Qaraqalpaqstan, 1996. - 140 b. 2. Толстов С.П. Основные итоги и очередные задач и изучения истории и археологии. Каракалпакии и каракалпаков. Бюллетень АН УзССР, 1945, № 9-10, с. 13. 3. Ayımbetov Q. Xalıq danalıǵı.-N.: Qaraqalpaqstan, 1988. – 492 b. 4. Dáwqaraev N. Shıǵarmalarınıń tolıq jıyındısı. 2 tom. N., 1977. – 356 b. 5. Munavvarov A.K. Oila pedagogikasi. T.: O‘qituvchi. 1994. -112 b 6. Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq. VI tom. Qırıq qız dástanı. N., 1980. –463b.