scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

ҚУРУҚ ИССИҚ ИҚЛИМ ШАРОИТИДА БЕТОННИНГ НАМЛИК ДЕФОРМАЦИЯЛАРИ

Ризаев Боходир, Шамситдинович

Abstract

Ушбу мақолада қуруқ иссиқ иқлим шароитида юқори ҳарорат ва паст намликнинг қуёш радиацияси билан биргаликдаги таъсири остида фойдаланилаётган оғир бетоннинг қуриб чўкиш ва ҳароратли деформациялари кўриб чиқилган. Қуруқ иссиқ иқлим шароитида қуёш радиациясидан сақланмаган бетоннинг қуриб чўкиш деформациялари, доимий ҳароратли намлик шароитида цехда сақланган бетоннинг айнан шу деформацияларидан 1,4 марта катта бўлади Аннотация: В этой статье рассматривается усадочные –температурные деформации бетона, находящегося под воздействием повышенной температуры, низкой влажности с сочетанием солнечной радиации. В условиях сухого жаркого климата деформации усадки для бетонов незащищенных от солнечной радиации и 1,4 раза превышает, аналогичные деформации усадки наблюдаемые в постоянно-температурно влажностных условиях цеха Abstract: This article examines the shrinkage-temperature deformations of concrete exposed to elevated temperature, low humidity and a combination of solar radiation.In conditions of a dry hot climate, the shrinkage deformation for concrete unprotected from solar radiation is 1.4 times higher than the similar shrinkage deformation observed in constant temperature and humidity conditions.

Full text

PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 39 ҚУРУҚ ИССИҚ ИҚЛИМ ШАРОИТИДА БЕТОННИНГ НАМЛИК ДЕФОРМАЦИЯЛАРИ ВЛАЖНОСТНЫЕ ДЕФОРМАЦИИ БЕТОНА В УСЛОВИЯХ СУХОГО ЖАРКОГО КЛИМАТА MOISTURE DEFORMATIONS OF CONCRETE IN A DRY HOT CLIMATE профeссор Ризаев Боходир Шамситдинович Наманганский государственный технический университет Аннотация: Ушбу мақолада қуруқ иссиқ иқлим шароитида юқори ҳарорат ва паст намликнинг қуѐш радиацияси билан биргаликдаги таъсири остида фойдаланилаѐтган оғир бетоннинг қуриб чўкиш ва ҳароратли деформациялари кўриб чиқилган. Қуруқ иссиқ иқлим шароитида қуѐш радиациясидан сақланмаган бетоннинг қуриб чўкиш деформациялари, доимий ҳароратли намлик шароитида цехда сақланган бетоннинг айнан шу деформацияларидан 1,4 марта катта бўлади Аннотация: В этой статье рассматривается усадочные –температурные деформации бетона, находящегося под воздействием повышенной температуры, низкой влажности с сочетанием солнечной радиации. В условиях сухого жаркого климата деформации усадки для бетонов незащищенных от солнечной радиации и 1,4 раза превышает, аналогичные деформации усадки наблюдаемые в постоянно-температурно влажностных условиях цеха Abstract: This article examines the shrinkage-temperature deformations of concrete exposed to elevated temperature, low humidity and a combination of solar radiation.In conditions of a dry hot climate, the shrinkage deformation for concrete unprotected from solar radiation is 1.4 times higher than the similar shrinkage deformation observed in constant temperature and humidity conditions. Калит сўзлар: қуруқ иссиқ иқлим, цементнинг гидратланиши, деформация, қуѐш радиацияси, қуриб чўкиш, ѐриқлар пайдо бўлиши, ҳароратли-қуриб чўкиш деформациялари, чегаравий деформациялар, намлик, ҳароратли қуриб чўкиш Ключевые слова: Сухой жаркий климат, гидратация цемента, деформация, усадка, влажностная деформация, предельные деформации, солнечная радиация, влажность, температура, температурно-усадочные, пластическая деформация. Key words: Dry hot climate, cement hydration, deformation, shrinkage, moisture deformation, limiting deformation, solar radiation, humidity, temperature, temperature-shrinkage, plastic deformation. Кириш. Қуруқ иссиқ иқлим шароитида бирбирига қарама қарши бўлган иккита жараѐнлар конструктив ва деструктив жараѐнлар руй беради. Конструктив жараѐнлар қанчалик кўп бўлса, цемент гидратацияси шунчалик чуқур ва зич бўлади, физиккимѐвий жараѐнлар шиддатли руй беради, бетон мустаҳкамлигини тез оширади, бетон иссиқ иқлимда турғунроқ бўлади. Агар бетонга парвариш яхши бўлмаса янги ѐтқизилган бетон сувсизланади Бетон қотишининг дастлабки биринчи кунларида 50...70% гача сувни йўқотади. Бетон қоришмаси юзасидан сувни шиддат билан чиқиб кетиши туфайли бетонда қуриб чўкиш ва намлик деформацияларини келтириб чиқаради. Пластик деформация бетонда қолипга қуйилгандан сўнг, қотиб улгурмасдан дарҳол вужудга келади. Пластик деформация унинг юзасида ѐриқлар пайдо бўлишига олиб келади. Шу сабабли бетондан сув чиқиб кетмаслиги учун, қолипга қуйилиши билан намлик ишлови берилиши керак. Бетон қарови 20-30 минутга кечиктирилса, унда пластик деформацияларни ривожланишига йўл қўйилади. Бетон қолиплангандан сўнг дарҳол намлик ишлови берилиши пластик қуриб чўкиш ва бетоннинг очиқ юзаларини ѐрилишини олдини олади. Қуруқ иссиқ иқлим шароитида энг кам вақт дастлабки PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 40 ишлов муддати янги ѐтқизилган бетон қоришмаси учун камида 6...7 соат бўлиши керак[3]. Бетонга кейинги қаров бетон қуриб чўкиши пластик деформациясини ривожланиши учун сезиларли таъсир кўрсатмайди, лекин бетон структурасини зич шаклланиши учун ва қисилиш мустаҳкамлигини 50 ...70 % га етказиш учун керакдир. Бетонни нам ўтказмайдиган ѐки нам материаллар билан 8...10 кун давомида нам шароитларда сақлаб, қуриб қолишдан сақлаш керак. Тадқиқот объекти ва предмети: Қуруқ иссиқ иқлимни табиий шароитида ҳавонинг ҳарорати ва намлигини биргаликда таъсири бетонда ҳароратли қуриб чўкиш деформациясини аниқлаш мухим аҳамиятга эга.. Бетондаги ҳароратли қуриб чўкиш деформациясини аниқлаш учун призма намуналари тайѐрланиб, намуналарнинг бир қисми цехда салқинда , қолганлари эса очиқ ҳавода қуѐш радиацияси остида сақланди Бетондаги деформациялар соат кўринишидаги кўчма индикаторлар ѐрдамида аниқланди. Қуруқ иссиқ иқлимни табиий шароитида вақт мобайнида бир вақтнинг ўзида ҳарорат ва намлик ўзгариб туради, шунинг учун харорат кўтарилганда , бетоннинг ҳароратли кенгайиш деформацияси ва намлигини пасайишидан келиб чиқадиган қуриб чўкиш деформациялари бир вақтнинг ўзида аниқланди. Қуриб чўкиш деформацияларини тажрибада аниқлашда бетоннинг ҳароратли деформацияларини ҳисобга олиш керак.Қуруқ иссиқ иқлимнинг кўриб чиқилаѐтган шароитида бетоннинг қуриб чўкиш деформациясини аниқлаш учун бетоннинг умумий ҳароратли деформациясидан бетоннинг хароратли кенгайиш деформациясини айириб ташлаш керак.Бетоннинг ҳароратли кенгайиш деформациясини ― Фейтрон‖ климатик камерасида аниқланган. Тажрибада аниқланган маълумотлар қуйидаги келтирилган чизмада кўрсатилган. [5] Хулоса. Қуруқ иссиқ иқлимни табиий шароитида бетон қуриб чўкишини намлик деформациялари циклик эгри чизиқ бўйича ташқи атроф муҳитни мавсумий ўзгаришидан сўниб боради ( расм 1.2.). Йилнинг иссиқ қуруқ вақтларида бетонда қуриб чўкиш деформациялари тез ривожланиб боради ва йилнинг совуқ намгарчилик шароитида ривожланишдан тўхтайди ва кўпчиш деформациясига ўтади. Аммо кўпчиш деформацияси, бетоннинг қуриб чўкиш деформациясидан кам бўлади Бетоннинг белгиланган фойдаланишдаги қуриб чўкиш деформациясини гиперболик боғланиш ѐрдамида ҳисоблаб чиқилади PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 41 Ойлар Расм. 1.2. Қуруқ иссиқ иқлим шароитида, кўндаланг кесими 7х7, ва 20х20 см бетон призмаларда қуриб чўкиш деформациясини вақт бўйича ортиб бориши (1.1) где - бетоннинг намлик сақланган тугашидан, белгиланган фойдаланиш муддатигача бўлган вақт. кунларда. Параметр - бетон қуриб чўкиш деформациясини ўсиш тезлиги, қиймати,тайѐрланиш мавсуми ва келтирилган кесим баландлигига қараб жадвал. 1.4 дан олинади Жадвал 1. 4 Конструкцияни тайѐрлаш вақти Элемент учун қиймати, келтирилган кесим баландлиги hred, (см) 3,5 ва кам 5,0 10,0 20,0 30,0 40 50 ва кўп Иссиқ/ѐзги / 15 20 40 80 120 160 200 Совуқ /қишки / 40 60 120 240 360 480 600 Бетоннинг қуриб чўкиш деформациясининг ҳисобий чегаравий қийматлари конструкцияларни тайѐрлаш вақтидаги ҳавонинг мавсумий( ўртача ойлик) намлигидан келиб чиқиб ҳисобланади. Бетон қоришмасининг қориштириш учун сарф бўлган ва конструкциянинг фойдаланишдаги ҳақиқий шароитларига мос келувчи бетоннинг қуриб чўкиш деформациясининг ҳисобий чегаравий қийматлари қуйидаги формула ѐрдамида аниқланади. [4] (1.2) PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 42 коэффициент қиймати 1.3 жадвалдан конструкцияларни тайѐрлаш мавсуми ва кесимнинг келтирилган қийматига боғлиқ равишда олинади. Қисилишга бўлган мустаҳкамлиги В25 ... В65 ва конус чўкмаси 7см гача бўлган бетон учун, қуриб чўкиш деформациясининг ҳисобий қиймати ( 270 ...400).10-5 қабул қилинади. Бетоннинг қотиш бошланишида ташқи об-ҳавонинг нисбий намлигини ҳисобга олувчи қиймати , бетон деформациясининг силжиш деформациясини ҳисоблаш каби олинади. Бетоннинг қуриб чўкиш деформацияси қуйидаги формула ѐрдамида аниқланади: (1.3) Бетоннинг йилнинг совуқ, намлиги юқори бўлган шароитида намлик қуйидаги формула ѐрдамида аниқланади: (1.4) Бу ерда - бетоннинг мавсумий кўпчиш намлик деформацияси - Ҳавонинг нисбий намлигининг йиллик амплитудаси IV климатик район учун ўртача 40 % қабул қилинади. - коэффициент, масштабли фактор, бетон кўпчишининг намлик деформацияларини ҳисобга олиб жадвал. 1.5 /3,4/.дан олинади Жадвал 1.5 коэффициент элемент кесимининг келтирилган баландлиги hred, cm га боғлиқ равишда 3,5 и менее 5,0 10,0 20,0 30,0 40 50 и более 1,1 1,0 0,9 0,75 0,55 0,40 0,35 Бетоннинг намлик қуриб чўкиш деформациясини чегаравий қиймати шунингдек жадвал 1.6 дан ташқи ҳавонинг нисбий намлиги ва элемент кесимининг келтирилган баландлигига боғлиқ равишда олинади. Жадвал 1.6 Энг иссиқ ойнинг ҳаводаги нисбий намлиги % Оғир бетоннинг чегаравий қуриб чўкиш қиймати ·10-6 (КЧ-1-2 см) қуѐш радиациясидан сақланмаган конструкциялар учун, ўзгарувчан қиздириш ва совутишда, см 3,5 5 10 20 30 50 100 и более 0 800 720 630 585 570 560 550 20 710 630 540 490 475 460 445 40 615 540 450 400 380 365 340 60 530 450 360 310 290 270 240 75 460 380 290 240 220 200 160 90 390 310 220 170 160 155 150 PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 43 Фойдаланилган адабиѐтлар руйхати 1. Камбаров X. У. Поведение железобетонных конструкций эксплуатируемых в условиях воздействия температур. -Ташкент: ВНИИНТИ, 1992. 199 с. Рукопись деп. в УзНИИНТИN 1707У392. 2.Камбаров X. У. , Милованов А. Ф. Физико-механические свойства бетона, арматуры и железобетона при воздействии температуры.-Ташкент: ВНИИНТИ, 1992. 241 с. Рукопись деп. в УзНИИНТИ,N1715 - У392. 3.Милованов А. Ф. , Камбаров X У. Расчет железобетонных конструкций для условий жаркого климата, -Ташкент: Укитувчи, 1991. 176 с, 4. Рекомендации по проектированию бетонных и железобетонных конструкций для жаркого климата,--М, : 1988, 5.Ризаев Б. Ш. Прочность и трещиностойкость железобетонных колонн в условиях сухого жаркого климата. Сб. научных трудов Наманганского филиала ТМИ. -Ташкент: 1989. 6. Ризаев Б.Ш. Изменение температуры и влажности по толщине внецентренносжатых колонн из тяжелого бетона при воздействии солнечной радиации. Сб. научных трудов Наманганского филиала ТМИ. - Наманган. 1990, 7. Ризаев Б. Ш Прочность и деформативность внецентренно-сжатых железобетонных колонн в условиях сухого жаркого климата. Сб. научных трудов профессорско-преподавательского состава Наманганского индустриальнотехнологического института. - Наманган 1992 Bakhodir R., Adkhamjon M., Bakhtiyorovich M. M. Shrinkage deformations of concrete in natural conditions of the republic of Uzbekistan //Universum: технические науки. – 2022. – №. 2-7 (95). – С. 20-24.