scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

पर्यावरण संरक्षणासाठी NGO ची भूमिका

सावंत, मनीषा सुभाष

Abstract

गोषवारा “पर्यावरण संरक्षणासाठी एन.जी.ओ. (NGO) ची भूमिका” या शोधनिबंधात पर्यावरणीय संतुलन राखण्यासाठी अशासकीय संस्थांची (एन.जी.ओ.) महत्त्वपूर्ण भूमिका स्पष्ट करण्यात आली आहे. वाढती कारखानदारी, शहरीकरण, जनसंख्या वाढ आणि प्रदूषणामुळे पर्यावरणीय समस्या तीव्र होत आहेत. एन.जी.ओ. समाजात जागृती निर्माण करून शाश्वत विकासाबद्दल सचेत करतात. त्यांनी वृक्षारोपण, स्वच्छता उपक्रम, जल संवर्धन, प्रदूषण नियंत्रण, जैवविविधता संरक्षण आणि पर्यावरण शिक्षण यांसारख्या उपक्रमांद्वारा लोकसहभाग वाढविला आहे. शासन आणि समाज यांच्यात एन.जी.ओ. मध्यस्थाची भूमिका बजावून प्रभावीपणे पर्यावरणपूरक धोरणे अंमलात आणण्यास मदत करतात. तसेच कायदेशीर आणि धोरणात्मक उपायांबद्दल आग्रह धरून पर्यावरणीय जबाबदारी मजबूत करतात. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे नागरिकांमध्ये पर्यावरणाबद्दल जागरूकता वाढली असून शाश्वत विकासाची संकल्पना मजबूत झाली आहे. म्हणूनच, एन.जी.ओ. या आधुनिक भारतात पर्यावरण संवर्धनासाठी प्रेरक, जनजागृक आणि मार्गदर्शक शक्ती म्हणून कार्य करीत आहेत.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 229 󰫦 󰫤 NGO   .    . 󰭈. 󰫵󰲌 . 󰭑  󰫸󰫦  󰬁   - Email: manishakura[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171052 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 (III) Pp. 229 -234 October 2025 Submitted: 25 Sept. 2025 Revised: 30 Sept. 2025 Accepted:22 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  “󰫦 󰫤 ... (NGO)  ”   󰫦  󰫼 󰲒 󰬎 (...) 󰰍󰫦  󰬎󰲆 󰫼  .  , , 󰫯   󰭈 󰫦 󰬎 󰭐  . ...   󰫦 󰰉 󰲂 󰱯  . 󰫽 󰫤, 󰬎󰫳 󰬴,  󰫦, 󰭈 󰭃,  󰫤  󰫦 󰫤 󰫯 󰬴󰱨   .    󰫳 ... 󰬀󰬎   󰭈 󰫦   󰫼  .    󰫽 󰱯 󰬶 󰰉 󰫦   . 󰫽󰫳 󰭈󰱡 󰲐󰬀 󰫦󰱯 󰰉   󰲂  󰬉   . 󰬆, ...    󰫦 󰫦 󰭈,   󰫦󰫦 󰱇󰲒 󰬆 󰫦  . 󰭈󰬎 󰫳  󰫦  󰱚 󰭈 󰬬  . 󰫽 󰫽    󰫽   . 󰱳 󰱳 , , ,  󰭈  󰰩 󰲐 󰬆  󰲗󰫦  󰬬  .      󰬎  󰲒 ... (Non-Governmental Organizations) 󰫦 󰫤󰫳 󰬀 󰫽   .  󰬎 󰱯 󰬀 󰫦󰱯  󰫦 󰰉 󰲂    . ... 󰬊 , 󰫦, 󰱿󰫯  󰫤 󰫦󰬴󰫳 󰬀 󰬀 󰫦 󰫤  󰫦 . , 󰱳,    󰬀    󰬎󰫳, 󰫤 ,  󰫤 󰰍 . 󰫽󰫳 󰭈󰱡 󰫦󰬁 󰲐 󰫦 󰫦 󰲑󰬴    .  ... 󰭈󰫽󰫤 󰫦 󰫤   —  󰲒  󰬎󰫳 , 󰬂󰬎󰱇 ,  󰫼 󰭈󰱡,  󰲐 󰫤󰭃 󰫼 󰭈󰬉.  󰬎  󰭃 󰬁  󰫦   󰫼  .   󰫦 󰱳  󰫼    󰰉    . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: .   , . 󰭈. 󰫵󰲌 . 󰭑  󰫸󰫦  󰬁   – How to cite this article: .    . ( 2025). 󰫦 󰫤 NGO  .Journal of Research & Development, 17 (10 (IIl), 229 – 234. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 230 ... 󰱳󰫾󰰩󰬀  󰬀 󰫦 󰫤 󰰈󰫼  .  󰬅󰬴   󰬴, 󰭈󰬉,  󰫳 󰬀    󰫦󰱯  󰫼  .   , 󰭈 󰭃,  󰲗󰫦 󰰌 󰱿󰬎    󰬅     . ... 󰬆 󰫦 󰫤  󰰍   . 󰫽󰫳 󰭈󰱡 󰲐󰬀 󰫦󰱯 󰰉  󰲂  󰬉   . , 󰱳,   󰫳 󰬎 ... 󰫦  󰭈  .  󰭈, 󰫦 󰫤󰫳 󰱠 ...  󰬬 󰫦 󰫦 󰱮 .  󰬎 : 󰫳  󰫦 󰬬 󰬎     . 󰱳 , , 󰫯 ,  󰭈  󰲗󰫦     󰲐󰬎   . 󰫳    󰫽   󰫦  ..  󰲐󰬎  󰫦 󰬎 (NGO) 󰫦 󰫦 󰫦  .  󰫽󰫳 󰫦 󰱿󰱺, 󰭈,  󰲐  󰱳     .  󰲂󰫦   󰫯 󰬎    — “󰫦 󰫤 ...󰫳 󰬴 󰬎󰰉, 󰫽 󰫦󰫤,   󰲐,   󰬁  󰬅 󰰉 󰫽󰫳 󰫦    .”  󰬎 󰬎󰲆: 1. ... 󰫦 󰫦 󰫽 󰭈 󰬴 ? 2. 󰫽󰫳 󰬴 󰬎    󰲐   ? 3.   󰬎 󰬎󰫵 󰬎 󰫽 󰬁 󰲑 󰭈 ? 4. 󰫦  󰫽  󰲗󰫦,  󰲕 󰭈󰲒  ? 5. 󰫽󰫳 󰫦󰫤  󰫼 󰫽  󰬌 ?  󰲑󰱯󰲆 . ...󰫳 󰫦 󰫤󰫳 󰬴 󰬅 . . ...󰫳 󰫦    󰫦 󰫦 󰬬 󰲐 󰲄 . . ... 󰬬   󰫽󰫳 󰫦󰫤  󰫼 󰬌  . 󰫦 󰫤 ... (NGO)   . 󰫦  󰫦  .. (NGO) 󰫦 󰫤 󰫦 󰰍  󰭈 󰫦 󰬆  󰫦  . 󰫳   󰭈, , 󰭓 󰮘        󰬎  󰬉 .  󰬎   󰫳 󰭈󰱡 󰫮  ,  󰭈󰫽 󰲐󰫳   . ...  , 󰫦, 󰱿󰫯, ,  -󰱳 󰬴󰫳 󰬀 󰬀 󰰉 󰫦 . 󰫽  󰫦  󰬎󰫼 󰭈󰰌 ,  󰲒 󰬂󰬎  , 󰫦 , 󰫼 󰲂   󰫤.  ... 󰬶  “󰬎󰫳 󰬶”, “󰲐 ”  “ ,  ”  󰬴󰱨  . 󰬀󰫳 󰬇  󰭈 󰰉 󰫽 󰫦󰬁󰰩 󰫦  .  󰭈, ... 󰫳 󰬀  󰫦 󰫦  󰰈  󰲂   . . 󰫤  󰲐 󰫤󰭃  󰫦 󰫤 󰫤  󰲐 󰫤󰭃   ... 󰫽 󰰍󰫦  .   , 󰱳  󰫤  󰲗󰫦   . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 231  ,     󰭈󰫳 󰬎 󰭐  .  󰲐󰬎 ...  󰲐 󰫤  ,  󰲒 “ 󰱿󰱇󰲒  ”, “󰲐 ”, “  –  󰭃” 󰫽. 󰫽 󰱇  󰫼  ,  󰫽󰫳 ,   󰫦  . , 󰱳, 󰬶  󰬎 󰫳 󰫦   󰬎 󰬉 .  󰫦 󰫮    󰱮 ,       󰭈  .  ...  󰱳 , 󰬎󰫽󰫳  󰫤,  󰱳 󰫤󰭃 󰲐 󰱖 󰲗󰫦   .  󰭈, ...󰫳 󰭈󰱡 󰲐 󰫤󰭃 ,  󰫦   󰫾󰫳 󰫦 󰫳 󰬎󰫦  . . 󰬎󰫳   󰱿󰬎 󰫦 󰫤 󰬎󰫳   󰱿󰬎  󰫤󰭃 ...  󰫽 󰰍 . 󰫯  ,   󰱳 󰱳 󰬬 󰭈 󰱚 󰭈   󰫽 󰫰 󰱿󰬎  󰬉 󰭈,   󰫰 󰬎 󰫦 . ...  󰲐 “󰬎󰫳  ”, “ 󰱇 ”  “󰬂󰬎󰱇 󰲐”    󰬀 󰬎󰫳  . 󰫽   󰬬     󰰏 , 󰫦 (Recycle), 󰲗󰫦󰲗󰫦 (Reuse),  󰫦 (Reduce)  󰰍  . , ,  󰬎󰫽󰬀 󰬎󰫳   󰫽  .  ...  󰬎  󰰉   , 󰬎   ,  󰬬  󰰗󰲑󰭅  󰲗󰫦 .  󰬴 󰭈  , 󰫦 󰫰   󰫦    .  , ... 󰬎󰫳   󰱿󰬎󰫳 󰬀 󰫦 󰫤 󰭈 󰲑 . .   󰫦 󰫦 󰫤  󰫤   󰫦  󰫤󰭃 ...  󰫽  .      . 󰫽    󰬎  󰬎  . 󰫽 󰫯  󰫼 󰲒    󰫼󰫳    . 󰬍 󰭈  .  󰲂󰫦 ... 󰬶   󰬀    󰭈󰬉 ,  󰲒  ,   ,       (Rainwater Harvesting).  󰬎 󰬈  󰫼 󰲐  󰫦󰫤     󰭈󰫤 .  󰬊 󰬎  󰫦 󰱯 󰰈   󰫽 󰬀  󰫼  .  ... 󰬎 󰬎󰫵 󰬎  󰫳  󰫦     󰬬  󰲀 .  󰭈󰱡 󰫼 󰱿  ,  󰫦     󰫦  󰲐  .  󰭈, ...󰫳 󰫦 󰰌 󰫦  “ ,  ”  󰬉  . . 󰭈 󰭃 󰫦 󰫤󰫳 󰲆 󰭈 󰭃  ...󰫳 󰫦 󰫽 󰰍  .  󰱳󰲒,  󰲒 , 󰬂󰬎    󰫦  ,    󰭈  .   󰬎 󰭃 󰫼 ...    . 󰫽 󰲐 󰭈 󰬍󰲐  󰫽  ,  󰲒 󰫦 󰲒  , 󰬂󰬎  󰱿  ,    󰫰 󰱮 󰰏 .  ... 󰬎 󰭈  󰭈 󰭃  󰫦 󰰉 󰱳 󰫤󰭃 󰭈   󰭃  .    󰫼 󰰌 󰫼 󰫦 󰭃󰫥 󰭈 .  󰬎 󰭈 󰬬 󰬁󰰈󰱮    󰰉  󰱮 .  󰫦 󰭈󰱡 󰭈󰱯  󰰉 󰫦   󰫦  󰫼   .  󰭈, ... 󰭈 󰭃󰫳 󰬀 󰬎󰫳,   󰲂 󰫦 󰫼 󰰍󰫦  . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 232 .  󰫤 󰫦󰫳   󰫤 󰫽 󰬌 ,   󰫦 ... (NGO)    . 󰱳󰲒, ,      󰬎  󰭈 󰭈 󰲆 󰫼󰫳 󰫦 .  󰲐󰬎 ...     󰫦 . 󰫽 󰫤󰭃, 󰫤󰭃  󰲗󰫦  󰫤 󰫼 󰬎   .  󰬎 󰲗󰫦   󰬬 󰭈󰰎󰫳 󰫤 󰬅 󰭈󰬉   󰫽 󰫦 󰰗󰭅 󰬎 . -󰱳󰬀  󰫤  󰱳󰫾󰰩󰬀 󰫦󰭈  󰫤   . , ...   󰲇 󰬎  󰰉   󰫦󰫦   󰬎  󰲂  󰫦 󰬄 󰰉 , 󰫵 󰫦   .  󰭈, ...󰫳 󰭈󰱡 󰫦 󰭈󰰎  󰲐 󰫾   󰱮  󰲂 . . 󰫦 󰫤  󰭈󰫤 󰫦 󰫤   󰱿󰲐  󰬁 󰬌 , 󰫽 󰫦 󰫤  󰭈󰫤  󰫤󰭃 ... (NGO)   󰫽 󰭈 .  󰬎 , 󰱳  󰬶󰬎 󰫦 󰫤 󰬴 , 󰫵 󰱳󰫾󰰩  󰲐 󰫦 󰰍, 󰫽 󰬬 󰬎  󰫽 󰬎   󰲑 . ...  󰫦, 󰲐, 󰭈󰫦  󰭈󰫤   󰰉  󰭈󰫽󰫤  󰫦 󰫦 . 󰫦, 󰬂󰬎  , 󰫼 , 󰫤,  󰫦  󰭃󰫥 󰱯 󰫦󰫦 .  󰬎 󰫦󰲌, 󰫦 󰭃󰫥  󰲐 󰫦󰱿󰬎  󰱿 󰭈󰫤  󰰈 󰫤 . , 󰬶  󰲐 󰫦 󰫥   󰲌   󰫼 󰭈󰱡 󰬉 .  󰫦 󰬴 󰬀 󰫦   󰫦   󰲂  󰬌   .  󰭈, ...󰫳 󰫤  󰭈󰫤 󰬴 󰫦 󰫤   . .    󰫳 󰬁  󰫦 󰫤󰫳 󰭈     󰫳 󰬁   ... (NGO)  󰫽 󰰍 󰫦 .  󰫦 󰫤  ,     ;   󰬴  󰰩 󰫼 󰬎 󰬎 󰫦 󰬬 ...   . ... 󰫳     󰰩   󰫽   󰬎  󰲑󰬴  󰲀 . , 󰫽  󰬎 󰬎, 󰫦   󰲐󰫳    , 󰫵 󰲗󰫦  󰬎 .  󰬎 󰫳 󰭈󰬉  󰰉 󰫤, ,  󰱿󰬎  󰬎󰫳  󰬎 . ...  󰲂󰫦 󰬀 󰬉 󰫽 󰲐  󰲂 󰫼    󰫦 󰫦󰬴 󰫦 .  󰬎 󰫦 󰫦 󰫤 󰲑󰱯󰲆  󰭈 󰬀   - 󰬁 󰲂  󰲑 . .   󰫽 󰬎󰫤 󰫦 󰫤󰫳 󰫤󰭃   󰫽 󰬎󰫤  ... (NGO) 󰫳 󰫦 󰫽 󰰍  . 󰫦   󰬎 —  󰲒 󰭈, , 󰭓 󰱿  󰱳 󰬬  —     ; 󰫽     󰫰   󰬌 . ... 󰫦 󰫤 , 1986, 󰬁 󰫤 , 1972,  󰲇 󰲐 󰬁 (NGT) 󰫯 󰱳    󰰉 󰭈 󰬬 󰱳 󰲕 󰫳 󰬍󰬴   . 󰫽  󰫦   󰭈  󰬎 󰬎  󰫼 󰬉 .  󰬎  󰲗󰫦 󰭈󰲑󰬴     , 󰫦 󰲐 󰬉 (EIA)      .    󰫽 󰬎󰫤 󰫦   , Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 233 󰬉 󰭃    󰲂   󰭈󰲒  󰫦 . 󰫽 ... 󰫦 󰬁  󰫳 󰭈  󰱇 󰫦󰫦 󰱇󰲒 󰬆 󰬅 . . 󰲂    󰫦 󰫤  󰲂  󰬉 󰭈󰫽󰫤 󰫼    ... (NGO)  󰫽   󰭈 󰫦 . 󰲂  󰬆 󰫦 󰫳    󰱠󰫳  󰲐   ;   󰬀 󰫼  󰭈󰫽  󰲑󰬴  󰬌 . ... 󰬶    󰫦, ,   󰬎 󰫳 󰬀 󰲐 󰫦  󰬎󰫼 󰭈󰫽 . 󰫽 󰬎  󰫤, ,  󰱿󰬎, 󰫤 󰰘    󰫦 󰫯 󰬴󰬀  󰰉 . 󰫳     󰲐     .  󰬎 ,   󰬬 󰲂  󰭈󰫤  󰫦 󰫦󰱿󰬎   .  󰭈, ...   󰭈󰫤     , 󰫵 󰲂       󰭈󰫽 󰲐  󰬀 . 󰬍󰫦 󰫦 󰫤 ... 󰫦  󰫳  󰫽 󰰍  󰲐󰫦  . 󰫽 󰱳󰲒,   󰭈 󰲗󰫦    , ...   󰫦 󰰉 󰲂  󰲑 . 󰫤, ,  󰱿󰬎, 󰭈 󰭃,   󰫦  󰫦 󰫤󰭃 󰫽  󰬉 . 󰫽    󰫳  󰬆 󰫦  󰲗󰫦  . 󰫦 󰫤, 󰭈󰫤    󰫽 󰫦 󰬎 󰫦   󰰈. 󰫽󰫳 󰭈󰱡 󰲐 󰫦 󰫼 󰲆    󰬎󰫳, 󰲐,  󰲂  󰫼 󰫦   . 󰬆, ...  󰫦 󰫤󰫳  󰬬 󰫦 󰫳   󰲑󰬴 󰱇󰲒 .  . -... 󰫦 : 󰫦 󰫤  󰫦 󰭈󰬉,    󰭈 󰫼  ... 󰬁 .  󰫦  󰫰     󰲐 . . 󰲗󰫦 󰬇  󰭈󰫤:  ... 󰫦󰲑  󰫦󰫤󰭃   .    󰫤󰭃 󰫽 󰲗󰫦 ,  󰫦 󰭃󰫥  󰱿󰬎 󰭈󰫤 󰱳. .  󰫦󰬴  : , 󰱳  󰬶󰬎 󰫦 󰫤  . ... 󰫤 󰬎  󰱳󰫾󰰩󰬀 󰭈󰫽󰫤  󰫦 󰫦  󰫦 . . 󰭃󰫥 : 󰫦  󰭈󰲐 󰫼  󰬀,  ,  󰬂  -󰬆   . 󰫽 󰱿 󰭈  . . 󰬎  : 󰭈󰫽 ,   󰱳 󰫤󰭃 󰬎   󰰉 󰫦 󰬴 .    󰲂  󰬎  . .  : ... 󰫦 󰱳    󰫤  󰬌 , 󰰉 󰫽 󰭈  󰫦 󰬉󰰈󰱮 󰭈  󰰉 . .   󰬎: ...󰫳 󰫦 󰬅, 󰫽 󰬎 󰬉 󰬎  󰫽 󰲐  󰫽   󰬌 . . 󰫦  : ... 󰫽󰫳 , 󰫦󰬴  󰲐 󰲗󰫦  󰫦 , 󰫵 󰲂󰫦 󰲐 . .  󰫤󰭃 : 󰰤   (CSR) 󰫦 󰬁 ... 󰫦 󰭈󰬉󰬀  . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 234 .  󰫦: 󰲇 ...  󰬎  󰰉 󰭃󰫥,     . 󰫦 󰬶 (References): 1. , .. ().  󰫦 󰬎  . :  󰭈. 2. , .. (). 󰫦 󰫤  󰫦. : 󰫥 󰭈. 3. Government of India (2022). Annual Report of Ministry of Environment, Forest and Climate Change. New Delhi. 4. Patil, R. (2021). Role of NGOs in Environmental Protection in India. International Journal of Social Sciences, Vol. 8(2), pp. 45–52. 5. Deshpande, M. (2018). Environmental Awareness and NGOs. Delhi: Discovery Publishing House.