scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

स्त्रीवादी : साहित्यिक दृष्टीकोन

परुळेकर, श्वेता शिवाजीराव

Abstract

सारांश स्त्रीवादी साहित्य हा केवळ साहित्यप्रवाह नसून सामाजिक परिवर्तनाची चळवळ आहे. इतिहासभर स्त्रीने असमानतेविरुद्ध लढा देत स्वतःची ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. पाश्चात्त्य साहित्यामध्ये मेरी वुल्स्टनक्राफ्ट, सिमोन द बोव्हुआ आणि व्हर्जिनिया वुल्फ यांनी स्त्रीच्या बौद्धिक व सामाजिक स्वातंत्र्यावर भर दिला, तर भारतीय संदर्भात सावित्रीबाई फुले, रमाबाई रानडे व ताराबाई शिंदे यांनी शिक्षण, स्वातंत्र्य आणि प्रतिष्ठेसाठी पुढाकार घेतला. मराठी स्त्रीवादी साहित्यांत संतपरंपरेपासून ते आधुनिक साहित्यिकांपर्यंत स्त्रीच्या अनुभवांची बहुआयामी अभिव्यक्ती दिसते. आधुनिक काळात स्त्रीवादाची व्याप्ती स्वत्व, देह–भान, लैंगिकता, डिजिटल माध्यम, सामाजिक संरचना, जात–वर्गदृष्टिकोन आणि नव्या पिढीच्या अभिव्यक्तीपर्यंत विस्तारली आहे. स्त्रीवादी साहित्य भाषेतून सत्ता, अनुभव आणि भावविश्वाला नवे अर्थ देते. हे साहित्य केवळ संघर्षाचे नाही, तर आत्मभान, सामाजिक न्याय, समानता आणि सर्जनशील अभिव्यक्तीचा नवा प्रवास दाखवते. स्त्रीवादी साहित्याचा मुख्य उद्देश म्हणजे मानवी मूल्यांचा पुनर्विचार, सामाजिक समता आणि स्त्रीच्या अस्तित्वाचे सार्थ दर्शन घडवणे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 235 󰲌 : 󰫽 󰲆 󰲂  󰰈 .  󰱳󰰏  ,󰭃   󰱳 . Email: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171053 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 (III) Pp. 235-240 October 2025 Submitted: 25 Sept. 2025 Revised: 30 Sept. 2025 Accepted: 22 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  󰲌 󰫽   󰫽󰭈   󰲐󰫦  .  󰲌 󰰈󰱮   󰬎  󰫦 󰫼 󰭈󰱡 . 󰲀󰰍 󰫽󰬀  󰬉󰬎󰬴󰬃,   󰬋󰰀  󰬋󰲗󰫦 󰬉  󰲌󰫳 󰱮   󰬎󰮇  󰲑,   󰫦 󰭃 ,     󰲓  󰫤, 󰬎󰮇  󰭈󰲈  .  󰲌 󰫽    󰫽󰰩 󰲌󰫳  󰰀 󰱿󰱇󰲒 󰲑.   󰲌 󰱿󰱺 󰬎󰫽, –, 󰰚,  󰬀,  , – 󰫦󰲆  󰱿 󰫳 󰱿󰱇󰲒󰰩 󰬎 . 󰲌 󰫽  󰰌,   󰲂  󰫦 .  󰫽  󰫦 ,  󰫽,  󰬁,   󰫦 󰱿󰱇󰲒  󰭈 . 󰲌 󰫽 󰫯 󰱯 󰬆  󰬉 󰲗󰫦,    󰲌󰫳 󰬎󰫽 󰫦 󰫦 . 󰫯 󰬄 : 󰲌 ,󰲌 󰫽,,󰬎󰫽  ,󰰈󰰌 󰲌 , 󰲐󰫦, 󰱿󰱇󰲒,󰲌 󰫤 󰭈󰬎  󰲌  󰲂󰫦 󰲌   󰲌 󰭈 ,    󰬎󰫽,   󰬎󰮇   . 󰫳 󰭈󰫽 󰬂󰬂 󰲌  󰬎󰫽 󰱮 󰫼 󰫦  . 󰫳 , 󰫳 󰫦󰬀  󰰈󰰌 󰬎󰫳  󰬎  󰫼 󰭈󰱡  . 󰫽  󰭈 󰬄 󰲑, 󰬎󰰉 󰲑   󰲑 󰲑. 󰬆, 󰲌 󰫽 󰲆  󰱇 󰲌󰫳   ,   󰬉󰫳 󰫦󰬉 󰭈󰱡 .  󰬄    󰱍 󰫳  ,  󰬎󰫽      . 󰫶    󰲑, 󰫶  󰫦 ,   󰲌   ,  ! 󰲌 󰰈   󰫳  . 󰲀󰰍   󰬉󰬎󰬴󰬃,   󰬋󰰀, Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: 󰲂  󰰈 . 󰱳󰰏  ,󰭃   󰱳 . How to cite this article: 󰲂  󰰈 . ( 2025). 󰲌 : 󰫽 󰲆, Journal of Research & Development, 17 (10 (IIl), 235– 240. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 236 󰬋󰲗󰫦 󰬉 󰫯  󰲌󰫳 󰬎󰮇  .󰫽 󰭈󰲅 󰬎  “󰲌   ,   !”   󰬋󰰀󰫳 “The Second Sex”  󰬶  󰲌󰫳  󰱿 󰫦 󰰉 . 󰫦   󰭃 ,  ,  󰲓  󰱷󰱿  󰲌󰫳 󰫤  󰬎󰮇  󰫦 . 󰫽 󰫦  󰲌   . 󰭃󰰫󰫳     󰫦 󰬋,   . “  󰬎 ?    .󰰌  ,󰬆   󰰌 󰬎.” 󰲌 󰫽  󰭈󰲑󰬴    . 󰲌   󰭈   󰱇 󰲌 󰫦󰲑 ,    󰬉󰫳 󰲗󰫦󰲗󰫦 󰭈󰱡 . 󰲌 󰫽 󰲑󰱯󰲆 󰰈   ,  “󰫽”  󰰍 󰬎󰫦  . 󰫽󰫳  ‘󰲌’  󰱿󰱇 󰰈 󰬎󰫽 ,   󰰀 “󰰈󰲆”   .  󰫽  󰰩 󰲌  , 󰫽 󰲕 󰭈 󰰏 󰬆  . , 󰱿 󰫳 󰰌󰫦 󰲌 󰬎 “󰬎”  ,   . 󰲌 󰫽 󰬅  󰲌󰫳  󰬎 ,   󰰌, , 󰭈  󰭈  󰲄 . 󰰈󰭈    “󰰌 ” . 󰲌 󰲆   󰭈󰲅  “   ?  󰫳  󰭈󰫽 ?” 󰭈󰲅 󰰌  󰲌 󰫽  󰫦 . 󰲌󰫳 󰰎    󰫽  󰬄 ,   󰫦 . 󰲌 󰫽  󰬎󰫽󰫳   .   󰫦 ,  ,  󰫽 󰫽  󰫦󰬁 󰱇󰲒 . 󰫽  󰲌󰫳 󰱿󰱇󰰍, 󰫳 󰲂  .     󰲑  󰬆 󰲌 󰫽   󰫽󰭈 ,     , 󰭈󰲅,  󰲗󰫦󰲗󰫦. 󰲌 󰫽    󰭈 󰬎 ,    .    󰲌-󰬎󰫽,  󰬎, 󰫳  󰬉  󰫳 󰱿󰱇󰲒󰫳 󰫦 󰬁  . 󰲌 󰫽         󰫳 󰭈󰫽 󰬂󰬂 󰲌 󰬎 󰬁 󰱿 , 󰲐 ,  󰬎󰫦 .󰫦󰰘    󰬎, 󰫶 󰬉󰬀.  󰬆  󰬎󰫽 󰬬  ? 󰬎  ,  󰫽    . 󰲀󰰍 󰲌 󰫽 󰭈 󰲀󰰍  󰲌  󰱿  . 󰬉󰬎󰬴󰬃󰫳 “A Vindication of the Rights of Woman” ()  󰬶 󰲌󰫳 󰱮     .   󰬋󰰀󰫳 “The Second Sex” ()   󰲌 󰰍 󰲈 󰲑.󰬋󰲗󰫦 󰬉 “A Room of One’s Own” 󰬀 󰲌  󰬎󰭃  ‘󰬎 ’ 󰬌 󰬉 󰭈 . 󰬉 󰲌 󰲗󰫦,  󰱮 󰬎󰮇 󰬌  . 󰫽 󰭈  󰬎 󰲌  󰲑  “󰲌 󰬆  󰱡 󰲕  ,   󰬎󰭃 󰱿󰱇󰰍 .” “    󰱳    ,  󰬄   .󰫽     ,  󰬁 󰰉 .”  󰲌 󰫽    󰲌    󰰎󰬀  󰰈 . 󰱿  󰲇 󰫽 , 󰭃 ,     󰲓  󰲌󰫳 󰫤, 󰬎󰮇  󰭈󰲈 󰭈󰲅 󰬎 . 󰲓󰫳 “󰲌-󰰈 ” ()  󰬶  󰲌   󰰍 󰲑 󰲑. 󰫽 󰬶 󰭐      󰬉   󰲌  󰭈󰬎󰲓 . 󰰫󰫳 “The High Caste Hindu Woman”  󰬶 󰲀󰰍   󰲌󰫳 󰬎  .   󰲌   󰭈󰫯 󰫽󰲐󰭃󰫽   󰭈󰫽 󰬎󰰉 .   󰫦,  󰭈, 󰭈 ,   󰰏  󰲌󰫳 󰲂  󰫦 .  󰲌 󰫽   󰫽 󰲌     . ,,󰱇  󰰎 󰬀󰫽󰫳 󰬀 󰲌󰫳 󰫽 󰭈󰲅 󰬎    󰫦 󰲌 󰫽 󰭈 󰱿 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 237 󰫳 󰰌󰫦 󰲑 . , 󰲑 , 󰬶,  ,  ,  󰰗󰭅, 󰭈 ,    󰫯  󰲌󰫳 , 󰫳 󰫦  󰫳 󰬎󰫽󰫳 󰱠 󰰀  .󰲌 󰫽   “󰰈󰰈󰱮 󰫦”  ,  󰲌󰫳  󰱨󰱨, 󰭈, 󰫤  󰫽󰫦 󰭈󰲑󰬴  .󰲑  󰫳  󰲌   ,   󰱇 ;   󰫳     󰭈   .  󰭈󰫯 󰫽󰲐󰭃󰫽   󰭈󰫽 󰬎󰰉 .   󰫦,  󰭈, 󰭈 ,   󰰏  󰲌󰫳 󰲂  󰫦 .   󰲌  󰭈 󰱿  󰲌 󰫽    .  󰫦󰲑  󰰚, , 󰫽, , 󰫦󰫤󰭃, 󰰌,    󰲌     󰰗󰭅󰬎  .  󰬀 󰱇 , 󰬎 , 󰲓 ,  ,  ,    󰲌󰫳 󰬎󰫽 󰰀   .  󰲌  “” ,  “󰫦 ”  “ ” .  󰬀 󰲌󰫳 󰬎󰫽 󰫽  .   “󰰈󰫳 ” 󰬋,  “󰬎󰫳 󰭈”  .  󰲌     󰬍󰱘  󰬎  󰲌   󰲌  󰭈 󰬍󰱘 󰬆 󰫽 󰬎 .󰲌󰫳 󰬍   󰭈󰲅 , , , 󰫽, 󰭈, , 󰰚, ,  󰲗󰫦 󰬎󰮇  󰰩  󰫽   󰭈 󰬍  .󰲑  󰫳   󰲌 󰬐 󰲂 󰲑; 󰰫󰫳 󰬀 󰫳  󰬉 󰫳, 󰫤   󰭈 .   󰫳 󰬀 󰲌  ,  󰫽  󰲐  .   󰲌 “󰬎” 󰬆 󰬋,   󰲒 󰬆 󰬎 .󰫽 󰲌󰫳 󰬎󰫽 󰭈󰫽       ,    ;   ,  󰫳 󰬄   .    󰭈 󰲌 󰫽  󰰍 󰬍󰱘 󰬆 󰫽  .   󰲐 ;     󰬁   .󰰈󰭈 󰫳   , 󰲌 󰫽 󰬎 󰱿󰱇󰲒 󰫦  . 󰭃󰰎   󰭈 󰫦 .“”,“”,“”,“”,“󰬄”,“” 󰭈 󰲌󰫳 󰬎󰫽  .    󰬁 󰭈 󰲌󰫳   󰫽 󰬎󰫦 󰲑. 󰲌󰫳  “󰫦 ”  .   󰰦󰫦󰫳   ;   ,  ,   󰫽󰬎󰰉 󰫦.   󰫽   - 󰲑 .   “ 󰱍   󰬁  .” 󰭈, 󰰉  󰲂 󰲌 󰫽 󰭈󰫳 󰬀    󰫦 .“”,“”, “”,“”,“”,“”  󰫦 󰭈 󰲌󰫳  󰰉 .. ‘’  󰭈 󰲐  , ‘’  󰭈 󰭈  󰬎󰮇 .󰲌   󰭈 󰫳 󰫦,  󰫽 󰫳 󰫦󰬁  . 󰲌 󰲌  󰱿󰱇󰲒  󰲌  󰫳   󰱿󰱇󰲒󰫳 󰬎󰰉 󰭈󰲅 󰬎 .    , 󰰌 󰭈 .󰰈󰭈   󰫤 󰫦 󰲑; 󰲌 󰫽 󰫽  󰫦 󰰉 󰫳  󰫦 .     󰬍   󰱿 󰫦   󰫳 󰬎 󰲐 .  “󰫮”  “ 󰭈” . 󰲌 󰫽  󰲐  󰲌 󰫽  󰱿 󰰩 󰭈 󰲑., ,󰫦,,󰫤    󰫦 󰫤󰭃 󰲌  󰰗󰭅󰬎 .   “󰲌󰭈”    󰫦 󰫦  Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 238 .󰫽 󰲌󰫳  󰭈󰲈 󰲑; 󰫽  󰫦󰬀  󰫦 .󰲌     󰲌 ,  󰫦 󰫳 󰫽󰫤   .  󰭈  󰲌 󰫽  󰫦,  󰲑,    󰲑.   󰭈󰬎 󰭈󰫤 󰬎       󰲌   󰱿  󰱿  󰲌 󰫽  󰲑  󰱿  .󰰏  󰲌 󰬎  ,   󰬎 󰫦󰲑 ,    󰬎󰫽, , , , ,  󰬎󰫽󰫳 󰰍󰫥󰰩 󰬎 . 󰲌    ,     󰬎󰫳 󰬎󰫽 󰰍  , 󰫽 󰭈󰲅 󰬎 ,  󰬎 󰰌 .  󰲌  󰫽 󰭈  󰲌  󰲌 󰭈 “󰬎  󰬬 󰱿󰱇󰲒” 󰬆  . 󰲌   ,   󰱇    󰬉 󰭈  .  ,  ,   󰰗󰭅󰲓  󰬎-󰬎󰫽 .󰰈 ,  ,  , 󰬉 ,   󰫯 󰲌󰫳  󰬎 󰫦 󰰉 󰲑  󰭃󰫥, , 󰰚 ,   󰬬  󰫦 󰫤󰭃  󰱿  .   󰲌   󰬀 󰲌      .  󰬄,  , ,     󰰩 󰲌󰫳  󰱇 󰱿 󰲑.  󰲐 󰭈󰫳 󰫦   󰬉  .“    ”  󰲌  , , 󰭈  󰬴  . 󰬎   “󰲌  󰫦 󰬎”  ,    󰬎 , 󰫳 . 󰲌  : ,   󰬎󰰌  󰲌  󰲌󰫳    .󰰏     ,     .󰲌 󰬉 , 󰰚   󰭈   .     󰬎󰫽   󰬎, , ,    󰬶 .    ,  󰬍   . 󰲌 󰫽  󰫦– 󰬎  󰲌 󰫽  󰫦, , 󰫦  󰭈    󰲆 󰲑. 󰲌   ,  ,  ,  󰰘 󰲌   󰬎 󰲑 .󰫽󰫳  󰲌 󰭈󰲅  󰲓󰫤 ,    󰬎 󰬁  󰫦 .  “ 󰲌”  󰬉 󰬋 󰲑  󰲌  󰬎 :  󰲌, 󰲑 󰲌, 󰬶 󰲌, 󰲑󰱅 󰲌. 󰲌 󰫽    󰲌       .  󰬋󰰀,  󰲐, 󰭀 󰫦,    󰫳    “󰲂 󰲌 ”  .  󰬎  ,  󰬎  󰲂 󰫦 .  󰭈  󰲌   󰬎 󰭈󰬀  ,󰫵 󰲌      󰫳 󰭈󰫽  .   󰲑  󰲌 󰫽  󰫦 ,  .  ,   󰲗󰫦  . 󰫽  “󰬁”  “󰬎󰮇”  󰬄  󰫦 󰲑 .  󰲌 󰬆 󰰈󰱨 󰬋 ,   󰫼 󰭈󰱡. Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 239 󰱿   󰱿  󰲌   , 󰬎 󰬾, 󰫦 󰲑󰬉󰬆 󰬎󰫸󰫳 󰬀 󰲌  .󰫽 󰲌  ,   . 󰫽󰫳 󰬄 “” ,  󰫽 “”  .   “󰲌   ,   .  󰫦 󰱿  󰲌 󰫽   󰫽󰭈  ,     .󰲌    󰰣  ,   󰬍 󰱠 󰭈󰲌  . 󰲌 󰫽  󰲌 󰫽 󰭈  󰰉   .󰰏  󰭈󰲅 󰬎󰫽  󰫤  ,   󰬎󰮇,    󰰩 󰬎 .󰲌  “ ?”  󰭈󰲅󰰉   “   ?”  󰭈󰲅󰰩   .󰲌 󰫽  󰭈 󰫳 󰲐󰫦 󰭈 . 󰭈󰫽  󰲌 󰬉 󰫳   󰭈 󰱮    󰬆  󰲌    󰬋,    󰬬 󰭈  . 󰬍󰫦 󰲌 󰫽 󰭈  󰫦 󰫦 󰲌 󰫽   󰫽 󰭈    ,  󰲐󰫦   󰱿󰱇󰲒  .󰫽󰫳  “ 󰭈󰲅”  . 󰫽󰫳󰭈 󰲌  󰰈 󰬬  󰬆  .    ,    󰫦  󰲐󰲗󰫦 . 󰭈   ,   󰭈 . 󰲌 󰫽   󰰈󰱮 󰫦 ,󰫳  󰫽󰫦 󰭃 . 󰭃 󰲌  󰰗󰭅󰬎 ,    󰫦󰱿 .   󰬎 ,   󰭈󰫽 . 󰲌 󰲐 󰫦 󰲌 󰬆  󰲌󰫳  󰭈󰲅 , 󰫳  󰫦 .   󰰈   .  “󰲓 󰬋,  󰱿󰱇󰫽󰫳 󰬎󰮇  .”󰫽󰫳 󰬀   󰰦󰫦,    󰫳 󰭃 󰰉 󰭈 . 󰭈󰫽 , ,     󰫽 󰬴 󰬎 .  󰬴 󰬆 󰲌    󰰌   󰲌   󰰌   .󰲌 󰬎 󰱿  ; “”  󰬄 󰰈󰫳  󰬎󰫽 .   ,      󰰩 󰱿󰱇󰲒 󰲑. 󰲌   󰲐 󰲌 󰫽  󰫳    .  , 󰭈󰲅  󰫽󰫤  . 󰫽  󰲌󰫳 󰲂 󰫦󰲑  , 󰫽 󰰈 “󰲓” . 󰲌 󰫽   󰫦  .   󰲌󰫥  󰭈󰲅 󰫼 󰭈󰰌 .  󰲌 : 󰬀   󰫦  󰲌       ., 󰲑, 󰲑󰱅, 󰬶, ,  󰭈󰫽 󰬎  , 󰬊 .  󰲌 󰫽 󰫾󰫦 . 󰫦  󰭃    󰲂 󰫦  ,󰫵 “󰲌” 󰬆    ,  󰫦󰲗󰫦 󰫦 󰱇󰲒 . 󰬍󰫦󰫽 󰲓 󰲌 󰫽 󰲑󰱯󰲆 󰱇  󰬁 , 󰫳 󰫦 󰫦󰬁 . 󰭈  󰬆 󰭈󰫦,  󰬆 󰭈,  󰬆 󰬎󰮇 󰲂.󰲌 󰬉  “󰫽  󰱇  ,  󰲑󰫦 .” 󰬉  󰲒  󰫦 󰬆  󰱆 󰬋,  󰭈󰲈 . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 240 󰫦  (References) 1. , 󰲑.  󰲌  . :  󰬄󰬁, 2018. 2. , 󰰈. 󰲌 :  󰬅. : 󰬁󰰗 󰭈, 2014. 3. , . 󰲌  . : 󰫽 , 2016. 4. , . 󰲌󰫳 :   󰫦.  󰱳, 2012. 5. , . 󰱷 :  󰲌 󰲐󰭈󰬐. : 󰱋 , 2019. 6. 󰰘, .  󰲌 󰭈. : 󰫽 , 2020. 7. Simone de Beauvoir. The Second Sex. Vintage Books, 2011. 8. bell hooks. Feminist Theory: From Margin to Center. Routledge, 2015. 9. Audre Lorde. Sister Outsider: Essays and Speeches. Crossing Press, 2007. 10. Spivak, Gayatri Chakravorty. In Other Worlds: Essays in Cultural Politics. Routledge, 2006. 11. 󰰈  (.).  󰲌  .  󰱳 󰭈, 2018. 12. , . 󰲌  . :  󰭈, 2021.