INGLIZ VA BOSHQA TILLARDAGI PAREMIYALARIDA KONSEPTUAL METAFORALAR

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 65 INGLIZ VA BOSHQA TILLARDAGI PAREMIYALARIDA KONSEPTUAL METAFORALAR Boboqulova Gulchiroy Jamshid qizi Navoiy Davlat Universiteti magstranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17789364 Annotatsiya. Ushbu tezis matni quyidagi mazmunni va tuzilmani aks ettiradi: Til inson tafakkuri va milliy madaniyatning o‘ziga xos ko‘zgusi bo‘lib, xalqning mentaliteti paremiyalarda (maqol va matallarda) jamlangan. Ushbu tadqiqotning maqsadi — ingliz va boshqa ayrim tillardagi paremiyalar misolida konseptual metaforalarning kognitiv asoslari, namoyon bo‘lish shakllari va madaniy xususiyatlarini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotda J. Lakoff va M. Johnsonning konseptual metafora nazariyasiga tayanilgan bo‘lib, bu nazariya abstrakt tushunchalarni konkret tajribalar orqali anglashni o‘rganadi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, “VAQT — PUL” kabi fundamental metaforik xaritalashlar tillarda umumiy bo‘lsada, ularning paremiyalar orqali ifodalanishi, masalan, ingliz tilida individualizm va pragmatizm, o‘zbek tilida esa axloqiy qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Kognitiv tahlil paremiyalarni faqat lug‘aviy birlik emas, balki chuqur konseptual struktura darajasida o‘rganishga imkon beradi, bu esa tillararo umumiylik va milliy o‘ziga xoslikni bir vaqtning o‘zida yoritish uchun muhimdir. Kalit so‘zlar: Paremiyala, Konseptual Metafora, Kognitiv Tahlil, Kognitiv Lingvistika, Ingliz Tili, Madaniy Xususiyat, Xaritalash (Mapping) Kirish Til inson tafakkurining asosiy ko‘zgusi hisoblanib, unda milliy dunyoqarash, qadriyatlar va tarixiy-madaniy tajriba aks etadi [2]. Paremiyalar xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va barqaror qatlamiga mansub bo‘lib, ular orqali mental jarayonlar, ijtimoiy me’yorlar va kognitiv strukturalar namoyon bo‘ladi. Kognitiv lingvistika esa til birliklarining ortida turgan konseptlar, obrazlar, metaforalar va xaritalash jarayonini o‘rganadi. J. Lakoff va M. Johnson (1980) tomonidan ilgari surilgan Konseptual metafora nazariyasiga ko‘ra, inson tafakkuridagi ko‘plab abstrakt tushunchalar (VAQT, HAYOT, MUAMMO, OMAD) konkret tajribalar orqali idrok qilinadi [1]. Paremiyalar esa mazkur metaforik xaritalashlarning eng ixcham, obrazli va kuchli shaklda ifodalangan ko‘rinishidir. Shu bois ular konseptual metaforalarni tahlil qilish uchun juda qulay materialdir. Ushbu maqola ingliz va boshqa ayrim tillardagi paremiyalar misolida metaforik strukturalarning qanday shakllanishi, ularning kognitiv asoslari va madaniy xususiyatlarini tadqiq qiladi.Konseptual Konseptual Metafora Nazariyasi va Paremiyalar Konseptual metafora — inson idrokida mavjud bo‘lgan abstrakt tushunchani yanada konkret tajriba orqali anglash jarayonidir. Masalan, “HAYOT — SAFAR”, “MUAMMO — DUSHMAN”, “VAQT — PUL” kabi metaforik xaritalashlar ko‘plab tillarda uchraydi[1; 3]. Paremiyalar konseptual metaforalarni eng ixcham, obrazli va kuchli shaklda ifodalashi bilan ahamiyatlidir. Ingliz tilidagi “Time is money” paremiya “VAQT — PUL” metaforasiga asoslanadi. Bunday metafora zamonaviy g‘arb madaniyatida vaqtning iqtisodiy qadri yuksak ekanligini INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 66 ko‘rsatadi. O‘zbek tilidagi “Vaqt — oltin” iborasi mazkur metaforaning milliy versiyasi bo‘lib, konseptning madaniy umumiyligini ko‘rsatadi. Life is a journey konsepti turli tillarda “Har kim o‘z yo‘lini o‘zi topadi” kabi maqollarda aks etadi. Demak, paremiyalardagi metaforalar universal kognitiv jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lishi bilan birga, milliy o‘ziga xos obrazlar orqali ham ko‘rinadi. Ingliz Tilidagi Paremiyalarda Metaforik Strukturasi Ingliz paremiyalarida metaforik xaritalashlar ko‘pincha individualizm, mehnatsevarlik, pragmatizm va ehtiyotkorlik bilan bog‘liq: – “Don’t count your chickens before they hatch.” (HAYOT — TABIAT/SIKL metaforasi) – “Every cloud has a silver lining.” (QIYINCHILIK — BULUT, UMID — NUR metaforasi) – “Actions speak louder than words.” (AMAL — OVOZ metaforasi) Ko‘rinadiki, ingliz tilidagi metaforik konseptlar asosan realistik, ratsional va pragmatik yondashuvlarga asoslanadi. Boshqa Tillardagi Paremiyalarda Konseptual Metaforalar Turli madaniyatlarda konseptual metaforalar umumiy bo‘lishi mumkin, ammo ularning ifodalanish shakli farq qiladi. O‘zbek tilida: – “Til — qalbning kaliti.” (TIL — KALIT, QALB — UY metaforasi) – “Yaxshi so‘z — jon ozig‘i.” (SO‘Z — OZIQA metaforasi) Nemis tilida: – “Ohne Fleiß kein Preis.” (MEHNAT — YO‘L, MUKOFOT — MANZIL metaforasi) – “Wer A sagt, muss auch B sagen.” (KETMA-KETLIK — YO‘L metaforasi) Bu misollar umumiy konseptlar — mehnat, to‘g‘rilik, sabr, ehtiyotkorlik — har bir tilda o‘ziga xos obrazlar orqali talqin etilishini ko‘rsatadi. Kognitiv Tahlilning Afzalliklari Kognitiv yondashuv paremiyalarni faqat lug‘aviy mazmun emas, balki chuqur konseptual struktura darajasida o‘rganishga imkon beradi. Bu orqali: – milliy dunyoqarashni tahlil qilish; – metaforik xaritalashni aniqlash; – tillararo umumiylik va farqlarni solishtirish; – paremiologiyaning madaniy-lingvistik mohiyatini ochish mumkin. Kognitiv tahlil paremiyalarning semantik, pragmatik va madaniy qatlamlarini chuqur ochib beradi. Xulosa Ingliz va boshqa tillardagi paremiyalarni konseptual metafora nazariyasi asosida tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, metaforik tuzilmalar inson tafakkurining universal mexanizmlariga asoslangan bo‘lsa-da, ularning til orqali namoyon bo‘lishi milliy madaniyat, qadriyatlar va tarixiy tajribaga bog‘liq. Paremiyalardagi metaforalar universal kognitiv xaritalash modellari bilan birga o‘ziga xos etnomadaniy obrazlarni ham aks ettiradi. Shuning uchun kognitiv yondashuv paremiyalarni zamonaviy lingvistika doirasida chuqur va tizimli o‘rganishda eng samarali metodlardan biri hisoblanadi. ADABIYOTLAR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 67 1. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press. 2. Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A Practical Introduction. Oxford: Oxford University Press. 3. Dobrovol’skij, D., & Piirainen, E. (2005). Figurative Language: Cross-cultural and Crosslinguistic Perspectives. Oxford University Press. 4. Mirtojiev, M. (2018). O‘zbek tilida metaforik birliklarning konseptual tahlili. Toshkent: Fan. 5. Palm, C. (1997). Phraseologie: Eine Einführung. Niemeyer Verlag. 6. Barcelona, A. (2003). Metaphor and Metonymy in Comparison and Contrast. Berlin: Mouton de Gruyter.