INGLIZ VA O'ZBEK MAQOLLARINING LINGVISTIK TAHLILI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 68 INGLIZ VA O‘ZBEK MAQOLLARINING LINGVISTIK TAHLILI Buriyeva Iroda Sultonovna Ingliz tilshunosligi kafedrasi mutaxassislik: 70110901 - Xorijiy til va adabiyoti (Ingliz tili) 2kurs magistranti, Navoiy davlat universiteti tillar fakulteti https://doi.org/10.5281/zenodo.17789385 Annotatsiya. Maqollar milliy madaniyatning qadimiy qatlamini tashkil etuvchi hikmatli birliklar bo‘lib, ular xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy tajribasini mujassamlashtiradi. Ushbu tadqiqot ingliz va o‘zbek maqollarining semantik, metaforik va strukturaviy xususiyatlarini qiyosiy yondashuv asosida tahlil qiladi. Tadqiqot uchun 50 ta ingliz va 50 ta o‘zbek maqoli tanlanib, ularning mavzu doiralari, kontseptual metaforalari va tuzilish xususiyatlari o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, har ikki til mazmunan umumiy mavzularni qamrab olsa-da, madaniy farqlar sezilarli darajada namoyon bo‘ladi. O‘zbek maqollarida jamoaviylik, hurmat, mehnat va dehqonchilik hayoti bilan bog‘liq motivlar ustun bo‘lsa, ingliz maqollarida individualizm, pragmatizm va amaliy fikrlash ustuvorlik qiladi. Tadqiqot proverbslarni kognitiv va madaniy ko‘zgu sifatida o‘rganish imkonini yaratadi. 1. Kirish Maqollar insoniyat tarixining eng qadimiy va barqaror og‘zaki janrlaridan biri bo‘lib, avlodlar tajribasi, axloqiy qadriyatlar va hayotiy kuzatuvlarni ixcham, obrazli shaklda ifodalaydi. Lingvistika fanida maqollarni o‘rganish paremiologiya yo‘nalishi doirasida amalga oshiriladi va ular xalqning dunyoqarashi, mentaliteti hamda metaforik tafakkurini chuqur anglash uchun muhim manba hisoblanadi. Ingliz va o‘zbek maqollari xilma-xil tarixiy, madaniy va ijtimoiy sharoitlar ta’sirida shakllangan. Ingliz maqollarida german, lotin va bibliya an’analari, shuningdek, industrial jamiyatning individualistik xususiyatlari aks etgan. O‘zbek maqollari esa ko‘proq ko‘chmanchilik, dehqonchilik, jamoaviylik va hurmat tamoyillariga tayangan holda rivojlangan. Ilmiy adabiyotlarda alohida tillardagi maqollar bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar mavjud bo‘lsa-da, ingliz va o‘zbek maqollarining qiyosiy tahliliga oid ishlar yetarlicha emas. Ushbu bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida tadqiqot ingliz va o‘zbek maqollarining semantik, metaforik va strukturaviy jihatlarini qiyosiy o‘rganishga qaratildi. Tadqiqot savollari Tadqiqot quyidagi savollarga javob topishni maqsad qiladi: Ingliz va o‘zbek maqollarida qanday umumiy semantik mavzular mavjud? Har ikki til maqollarida qanday metaforik xaritalar qo‘llanadi? Ingliz va o‘zbek maqollarining strukturaviy o‘xshashliklari va farqlari nimalardan iborat? Maqollar orqali qaysi madaniy qadriyatlar aks ettiriladi? 2. Metodlar 2.1. Tadqiqot dizayni Ushbu tadqiqot sifatli qiyosiy tahlil usulida olib borildi. Chunki maqollar mazmunan murakkab, madaniy jihatdan boy bo‘lgan birliklar bo‘lib, ularning semantikasi va metaforikasini ochib berishda tavsifiy va interpretativ yondashuv eng samarali hisoblanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 69 2.2. Korpus Tadqiqot uchun jami 100 ta maqol tanlandi: 50 ta ingliz maqoli (Oxford, Mieder va boshqa nufuzli manbalardan), 50 ta o‘zbek maqoli (xalq og‘zaki ijodi to‘plamlari va ilmiy nashrlardan). Tanlov quyidagi 5 semantik guruh asosida amalga oshirildi: Mehnat va muvaffaqiyat Axloq va hikmat Inson xulqi Tabiat va muhit Ijtimoiy va oilaviy munosabatlar 2.3. Analitik mezonlar Tahlil uch asosiy yo‘nalishda olib borildi: a) Semantik tasnif Maqollar mavzu doirasiga ko‘ra guruhlarga ajratildi. b) Kontseptual metafora tahlili Lakoff va Johnsonning (1980) Kontseptual metafora nazariyasi asos qilib olindi. Metaforalar quyidagi toifalarga bo‘lindi: Inson–hayvon metaforalari Inson–tabiat metaforalari Ob’ekt asosidagi metaforalar Harakat metaforalari c) Strukturaviy tahlil Maqollar quyidagi mezonlar asosida tahlil qilindi: -sodda gap shakli, -parallel tuzilma, -antiteza, -ellipsis, -ritm, qofiya va fonetik uyg‘unlik. 2.4. Qiyosiy tahlil jarayoni Avval har ikki til maqollari alohida tahlil qilinib, keyin semantik, metaforik va strukturaviy ko‘rsatkichlar bo‘yicha qiyosiy natijalar chiqarildi. 3. Natijalar 3.1. Semantik o‘xshashliklar Ingliz va o‘zbek maqollarida ko‘plab umumiy mavzular kuzatildi: Mehnat “No pain, no gain.” “Mehnat qilgan to‘yar.” Ehtiyotkorlik “Look before you leap.” “Yetti o‘ylab bir kes.” Halollik va axloq “Honesty is the best policy.” “Halol mehnat – halol rizq.” Bu umumiy mavzular insoniyatning umumiy tajribalariga asoslanadi. 3.2. Madaniy xususiyatlar INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 70 O‘zbek maqollarida: Jamoaviylik: “Yig‘ilgan bilan to‘y bo‘lar.” Kattaga hurmat: “Kattaga hurmat – kichikka izzat.” Dehqonchilik: tuproq, hosil, suv bilan bog‘liq obrazlar. Mehmondo‘stlik: “Mehmon kelsa, yuzing yor.” Ingliz maqollarida: Individualizm: “God helps those who help themselves.” Pragmatizm: “Time is money.” Ob-havo obrazlari: “Every cloud has a silver lining.” O‘z vaqtida harakat qilish: “A stitch in time saves nine.” 3.3. Metaforik xaritalar a) Inson–hayvon metaforalari Ingliz: “You can’t teach an old dog new tricks.” O‘zbek: “Tulki keksayganda yolg‘oni ko‘payar.” b) Inson–tabiat metaforalari Ingliz tilida: bulut, quyosh, bo‘ron. O‘zbek tilida: suv, shamol, yer. c) Ob’ektga asoslangan metaforalar Ingliz tilida: pul, soat, buyumlar. O‘zbek tilida: non, kosa, arqon. 3.4. Strukturaviy xususiyatlar Ingliz maqollari: qisqa va sodda: “Practice makes perfect.” antitezaga boy: “Easy come, easy go.” O‘zbek maqollari: ritmik va qarama-qarshi bo‘laklarga ega: “Yaxshining ishi – yashar, yomonniki – yaramas.” qofiyadoshlik ustuvor, agglutinativ shakl kuchli. 4. Muhokama 4.1. Umumiy kognitiv naqshlar Har ikki til maqollari o‘rtasidagi semantik o‘xshashliklar insoniyatning umumiy tajribasi va hayotiy kuzatuvlari bilan izohlanadi. 4.2. Madaniy identitet Maqollar madaniyatning ichki qatlamini aks ettiradi: O‘zbek maqollarida jamoaviylik, hurmat, dehqonchilik hayoti. Ingliz maqollarida individualizm, vaqtni qadrlash, pragmatizm. 4.3. Lingvistik jihatlar Ingliz tili analitik xususiyatga ega → maqollar ixcham. O‘zbek tili agglutinativ → maqollar ritmik, kengaygan. 4.4. Ta’limiy ahamiyat Maqollarni o‘rganish: madaniyatlararo kommunikativ kompetensiyani oshiradi, metaforik tafakkurni rivojlantiradi, til o‘rganuvchilarning lug‘atini boyitadi. Xulosa INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 71 Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek maqollarida umumiy mavzular ko‘p bo‘lsa-da, ularning metaforik xarakteri va semantik urg‘usi madaniy omillar bilan farqlanadi. Ingliz maqollarida individuallik, samaradorlik va pragmatizm ustuvor bo‘lsa, o‘zbek maqollarida jamoaviylik, hurmat, bag‘rikenglik va mehnatsevarlik kabi qadriyatlar yetakchi o‘rin egallaydi. Maqollar tilning nafaqat lingvistik, balki madaniy va kognitiv ko‘zgusi sifatida xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot natijalari paremiologiya va qiyosiy lingvistika sohasiga ilmiy hissa qo‘shadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press. 2. Mieder, W. (2004). Proverbs: A Handbook. Westport, CT: Greenwood Press. 3. Oxford Dictionary of English Proverbs (2008). Oxford: Oxford University Press. 4. Karimov, A. (2017). O‘zbek xalq maqollari: Til va tafakkur. Toshkent: Fan. 5. Kovács, E. (2002). Conceptual Metaphor and Cultural Models in Proverbs. Budapest University Press. 6. Toshmurodov, B. (2019). O‘zbek maqollari va ularning lingvokulturologik tahlili. Samarqand: SamDU. 7. Dundes, A. (1981). “On the Structure of the Proverb.” Proverbium, 1, 39–48.