PROFESSIONAL LEKSIKANING SHAKLLANISHIDA O'Z VA O'ZLASHGAN QATLAM

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 75 PROFESSIONAL LEKSIKANING SHAKLLANISHIDA O‘Z VA O‘ZLASHGAN QATLAM Madina Davlyatova Termiz davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17789434 Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi professional leksikaning shakllanish jarayoni, uning o‘z va o‘zlashgan qatlamdan iborat tarkibi hamda bu qatlamlarning professional nutq rivojidagi o‘rni keng tahlil qilinadi. Tilning ichki imkoniyatlari asosida yuzaga kelgan milliy so‘zlar bilan birga arabcha-forscha, ruscha va inglizcha manbalardan kirgan terminlarning o‘zbek tiliga qanday moslashgani va zamonaviy leksik tizimga qanday ta’sir ko‘rsatayotgani yoritiladi. Maqolada professional so‘zlarning tarixiy ildizlari, majoziy terminlashuv jarayonlari, globalizatsiya ta’siri, variativlik muammolari va terminlarning izchil qo‘llanishi zarurati haqida ilmiy mulohazalar bildirilgan. Kalit so‘zlar:Professional leksika, o‘z qatlam, o‘zlashgan qatlam, terminologiya, arabcha-forscha o‘zlashmalar, ruscha terminlar, inglizcha o‘zlashmalar, so‘z yasash, metaforik terminlashuv, leksik tizim, standartlashuv, til rivoji, globalizatsiya ta’siri. Annotation. This article explores the formation of professional vocabulary in the Uzbek language, focusing on its two main layers: native lexical elements and borrowed terminology. The study examines how historically rooted, culturally shaped native words coexist with ArabicPersian, Russian, and English loanwords that have entered the language through various stages of scientific, technical, and social development. Particular attention is given to processes such as metaphorical term formation, semantic adaptation, and the influence of globalization on the expansion of professional vocabulary. The article also highlights current issues such as terminological variation, inconsistency in usage, and the growing influx of English loanwords, emphasizing the need for standardized terminology in academic and professional communication. Keywords : Professional vocabulary, native lexical layer, borrowed layer, terminology, Arabic-Persian borrowings, Russian loanwords, English loanwords, word formation, metaphorical terminology, lexical system, standardization, language development, globalization effects. Til–bu insoniyat tajribasini avloddan-avlodga yetkazib beradigan eng qudratli vosita. Professional leksika esa shu tilning eng tez o‘zgaradigan, eng faol rivojlanadigan va jamiyat taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan qatlami hisoblanadi. Har bir yangi kasb, yangi texnologiya, yangi ilmiy yutuq – avvalo yangi terminni yuzaga keltiradi. Shuning uchun professional leksikaning shakllanishi tilning ichki imkoniyatlari, tashqi ta’sirlar, global madaniyat almashinuvi va xalqning tarixiy tajribasi bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek professional leksikasi shakllanishida ikki manba yetakchi o‘rinni egallaydi: 1) o‘z qatlam – tilning ichki imkoniyatlari, tarixiy hunar va mehnat faoliyati asosida yuzaga kelgan birliklar; 2) o‘zlashgan qatlam – boshqa tillardan kirib kelib, moslashgan terminlar. Bu ikki qatlamning uyg‘unlashuvi o‘zbek professional tilining milliy va zamonaviy qiyofasini belgilaydi.[1] O‘z qatlamdan shakllangan professional leksika Tarixiy hunar va kasblar ta’siri O‘zbek xalqi INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 76 qadimdan dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, kulolchilik, temirchilik kabi sohalar bilan shug‘ullangan. Shuning uchun bizning professional lug‘atimizning ildizlari juda chuqur. Masalan: dehqonchilikda: xirmon, o‘roq, ketmon, urug‘lik, jo‘yak, suvoq; — hunarmandchilikda: misgarlik, naqqoshlik, kandakorlik, to‘quvchilik; — chorvachilikda: qo‘ra, sog‘im, qirqim, qopchiq, o‘rkach. Bu so‘zlarning barchasi xalq hayotida tabiiy ravishda shakllangan bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan professional birlik sifatida mustahkamlanib qolgan.[2] Tilning ichki imkoniyatlari orqali yaratilgan terminalar. Tilning eng boy manbasi – uning o‘z yasash vositalari. Bugungi kunda ham ko‘plab yangi mutaxassislik so‘zlari aynan shu yo‘l bilan yaratilmoqda. Masalan: buyruq + -noma → buyruqnoma, tahlil + -chi → tahlilchi,issiqlik + almashtirgich → issiqlik almashtirgich, ma’lumot + baza → ma’lumotlar bazasi Texnika, pedagogika, psixologiya, tibbiyot kabi sohalarda yuzlab shunday yasama terminlar yana ham ko‘payib bormoqda.[3] Majoziy yo‘l bilan terminlashuv Ko‘plab so‘zlar dastlab umumiy lug‘atda mavjud bo‘lgan, vaqt o‘tishi bilan esa mutaxassislik ma’nosini olgan: — yurak (mexanikada markaziy tizim), — tomir (gidrologiyada suv yo‘nalishi), — bo‘g‘in (lingvistika va mexanikada ikki xil tushuncha), — til (texnikada maxsus qism). Bu jarayon tilning tabiiy rivoji va obrazlilik orqali boyishini ko‘rsatadi. O‘zlashgan qatlamdan shakllangan professional leksika Arabcha-forscha qatlam Fors va arab tillari asrlar davomida ilm-fan, adabiyot, tibbiyot va huquq terminologiyasiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Masalan: — ilm, ma’no, tahlil, mantiq, tadqiq, xulosa; — tibbiyotda: muolaja, davo, a’zo, asab; — huquqda: jinoyat, shartnoma, muomala. Bu so‘zlar o‘zlashgan bo‘lsa-da, o‘zbek tilining tabiiy qismiga aylanib ketgan.[4] Ruscha o‘zlashmalar .Sovet davri o‘zbek professional lug‘atining butunlay yangi qatlami shakllanishiga sabab bo‘ldi. Texnika, kimyo, fizika, ishlab chiqarish, energetika kabi sohalardagi ko‘plab atamalar rus tilidan kirib keldi:— detal, zavod, stanok, apparat, grafik, metod, sistema, analiz. Bugungi kunda ham bularning barchasi faol qo‘llaniladi.[5] Inglizcha terminlar – zamonaviy jarayonning asosiy manbai XXI asrda ingliz tili global ilm-fan va texnologiya tili sifatida professional leksikaning eng faol manbaiga aylandi:— internet, kompyuter, server, platforma, marketing, dizayn, kreativ, brend, soft, fayl, download, update.Bu so‘zlarning ayrimlari moslashgan (fayl, papka), ayrimlari esa asl ko‘rinishda qo‘llanmoqda.[6]O‘z va o‘zlashgan qatlamning o‘zaro ta’siri. Parallel qo‘llanish.Bugungi o‘zbek professional leksikasida ko‘pincha ikki variant yonma-yon keladi: — tizim – sistema;hisobot – report;yuklab olish – download;qurilma – apparat. Bu holat til boyligini bildirsa ham, ilmiy matnlarda izchillikni ta’minlash uchun ma’lum standartlashuv zarurligini ko‘rsatadi.[7]Tilning boyishi va rivoji.O‘z qatlam milliy xotirani saqlasa, o‘zlashgan qatlam zamonaviy yutuqlarni tez qabul qilishga yordam beradi. Ikkalasi uyg‘unlashganda professional til kuchli, zamonaviy va funksional bo‘ladi. Terminlarning standartlashuvi.Bugungi kunda asosiy muammolardan biri – terminlarning noturg‘unligi, bir tushunchaning bir nechta variantda qo‘llanishi. Shuning uchun yagona terminologiya bazasini yaratish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Professional leksikaning shakllanishi – bu tilning tarixiy ildizlari, milliy mehnat madaniyati va global taraqqiyotning o‘zaro uyg‘unlashgan natijasidir. O‘zbek tili ham o‘z ichki imkoniyatlari bilan muntazam ravishda yangi so‘zlar yaratmoqda, ham boshqa tillardan kirayotgan terminlarni INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 77 o‘zlashtirib boradi. O‘z va o‘zlashgan qatlamlarning bunday uyg‘unligi tilni boyitadi, uning zamonaviy, ilmiy va professional darajada raqobatbardosh bo‘lishini ta’minlaydi. Terminlar avvalo quyidagi jihatdan o‘rganiladi: semantik yuki,qo‘llanish chastotasi, xalqaro moslik, mavjud variantlar son. Bu bosqichda terminolog olimlar, soha mutaxassislari va tilshunoslar hamkorlikda ishlaydi.Bir necha nom mavjud bo‘lsa, eng aniq, qisqa, ma’nosi chalkash bo‘lmagan variant tanlanadi. Masalan, “sistema” o‘rniga “tizim” rasmiy variant sifatida tasdiqlanmoqda. Standart terminlar: davlat til siyosati bo‘yicha organlar, terminologiya kengashlari, fanlar akademiyasi, vazirlik va ta’lim muassasalari, tomonidan tasdiqlanadi. Bu bosqich quyidagilar orqali amalga oshiriladi:darsliklar, ilmiy maqolalar, rasmiy hujjatlar, soha standartlarilug‘atlar va terminologik bazalar. Ushbu maqolada professional leksikaning shakllanishi, uning o‘z va o‘zlashgan qatlamdan iborat murakkab tabiati, hamda zamonaviy o‘zgarishlar ta’sirida qanday rivojlanayotgani keng yoritildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilining professional lug‘ati bir vaqtning o‘zida ham tarixiy merosni, ham global yangiliklarni o‘zida uyg‘unlashtirgan qatlamdir. O‘z qatlamga mansub so‘zlar xalqning qadimiy kasb-hunar tajribasi va madaniy xotirasini ifodalasa, o‘zlashgan qatlam tilning zamon bilan hamnafas bo‘lishida, texnika va ilm-fan yutuqlarini tez qabul qilishida asosiy rol o‘ynaydi. Bu ikki qatlamning tabiiy ravishda qo‘shilishi o‘zbek professional tilining boyib borishiga, uning ilmiyuslubiy salohiyati ortishiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, professional so‘zlarning ortiqcha variativligi, turli manbalarda turlicha qo‘llanishi, inglizcha terminlarning keskin ko‘payishi kabi muammolar til tizimida izchillik va aniq kommunikatsiyani ta’minlash uchun standartlashuv zarurligini ko‘rsatadi. Demak, professional leksikaning kelgusi rivoji ona tilining ichki imkoniyatlarini to‘g‘ri ishga solish, o‘zlashgan birliklarni me’yor asosida qo‘llash va ilmiy terminlarni yagona shaklda tasdiqlash bilan chambarchas bog‘liq. Xulosa qilib aytganda, professional leksikaning o‘z va o‘zlashgan qatlamlari uyg‘un rivojlanib borishi o‘zbek tilining zamonaviy, ilmiy va kasbiy jarayonlarga moslashuvchanligini oshiradi, tilning nufuzini mustahkamlaydi va uning kelajak taraqqiyotiga mustahkam poydevor yaratadi. ADABIYOTLAR 1. 1.Abdullayev A. O‘zbek terminologiyasi asoslari. Toshkent: Fan, 2020. 2. Hasanov B. Leksikologiya asoslari. Toshkent, 2018. 3. 3.Qodirova X. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 2022. 4. 4.Rasulov R. Arabcha-forscha qatlamning o‘zbek tilidagi o‘rni. Toshkent, 2019. 5. 5.Sobirov D. Til va jamiyat: zamonaviy tendensiyalar. Toshkent, 2019. 6. 6.Jo‘rayev M. Inglizcha terminlarning o‘zbek tiliga ta’siri. Toshkent, 2021. 7. 7.Karimova S. Zamonaviy terminologiya masalalari. Samarqand, 2020. 8. 8.Norquziyev A. Til va madaniyat. Toshkent, 2017. 9. 9.Xudoyberdiyev S. O‘zbek tili va global jarayonlar. Buxoro, 2022. 10. 10.Umarov D. Ilmiy uslub va professional til. Toshkent, 2020.