O'ZBEKISTONNING TOG'LI HUHUDLARI TABIIY GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI VA LANDSHAFTI TAHLILI

255 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) O‘ZBEKISTONNING TOG’LI HUHUDLARI TABIIY GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI VA LANDSHAFTI TAHLILI Ro‘ziqulova Oyxumor Shermamatovna Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot unversiteti g.f.n. dotsent. To‘yoqulov Mironshoh Ixtiyorovich “Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot unversiteti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17791895 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekistonning tog‘li hududlarining tabiiy geografik xususiyatlari va landshafti tahlili amalga oshirilgan. Maqolada mamlakatning tog‘li hududlarining umumiy tabiiy-geografik holati, ularning morfologik va geomorfologik xususiyatlari, shuningdek, shu hududlarda o‘sadigan o‘simlik va hayvonot dunyosi haqida batafsil ma'lumot berilgan. Tog‘li hududlarning iqlim, geologiya, gidrologiya, va ekologik xususiyatlari ham ko‘rib chiqilib, bu hududlarning ahamiyati, tabiiy resurslaridan samarali foydalanish imkoniyatlari tahlil etilgan. Kalit so‘zlar. O‘zbekiston, tog‘li hududlar, tabiiy-geografik xususiyatlar, landshaft, geomorfologiya, iqlim, ekologiya, geologiya, gidrologiya, tabiiy resurslar. Kirish. O‘zbekistonning tog‘li hududlari mamlakatning tabiiy geografik xususiyatlarining muhim qismini tashkil etadi va ekologik muvozanatni saqlashda, iqlim sharoitlarini shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Ushbu hududlar, Tyan Shan, Pomir va Oloy tog‘larining qismi sifatida, o‘zining geologik, geomorfologik, iqlimiy va ekologik xususiyatlari bilan ajralib turadi. 1-rasm. Oʻzbekiston tog’larining geografik xaritasi Tog‘li hududlar turli tabiiy landshaft turlarini, shu jumladan, yuqori tog‘lar, tekisliklar, vodiysilar va chuqur jarliklarni o‘z ichiga oladi. Ushbu hududlar O‘zbekistonning gidrologik tizimida muhim rol o‘ynab, iqtisodiy hayotda, ayniqsa turizm, chorvachilik va qishloq xo‘jaligi sohalarida katta imkoniyatlar yaratadi. Shuningdek, tog‘li hududlarning tabiiy resurslaridan samarali foydalanish va ekologik barqarorlikni ta'minlash masalalari dolzarbdir. Mazkur maqolada O‘zbekistonning tog‘li hududlarining tabiiy-geografik xususiyatlari, landshafti, geologik, geomorfologik va ekologik jihatlari tahlil qilinadi. Material va metodlar. Ushbu tadqiqotda O‘zbekistonning tog‘li hududlarining tabiiy geografik xususiyatlari va landshafti o‘rganildi. 256 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) Tadqiqotda geografik xaritalar, iqlimiy va geomorfologik ma'lumotlar, ekologik ma'lumotlar, rasm va fotosuratlar asosida tahlillar o‘tkazildi. Tadqiqot metodlari sifatida tahliliy metod, GIS texnologiyalaridan foydalanish, statistik tahlil va adabiyotlar tahlili qo‘llanildi. Geografik xaritalar yordamida tog‘li hududlarning joylashuvi va relief shakllari aniqlanib, iqlimiy ma'lumotlar yordamida hududlardagi harorat, yog‘ingarchilik va shamol tezligi va yo‘nalishi o‘rganildi. Geomorfologik ma'lumotlar asosida tog‘li hududlarning geologik va landshaft tuzilishi tahlil qilindi. Ekologik ma'lumotlar yordamida o‘simlik va hayvonot dunyosining xilma-xilligi o‘rganildi. Shuningdek, GIS texnologiyalari yordamida relief shakllari va hududlar o‘rtasidagi o‘zgarishlar aniqlanib, statistik tahlil orqali iqlimiy o‘zgarishlarning ekologik tizimga ta'siri o‘rganildi. Barcha ma'lumotlar ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilindi va natijalar chiqarildi. Olingan natijalar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonning tog‘li hududlari tabiiy geografik xususiyatlari jihatidan yuqori darajada xilma-xil va boy resurslarga ega. Hududlar, asosan, Tyan Shan, Pomir va Oloy tog‘ tizimlarining qismidir va ular o‘ziga xos geologik, geomorfologik va ekologik xususiyatlar bilan ajralib turadi. Geologik va geomorfologik xususiyatlar: O‘zbekistonning tog‘li hududlari geologik jihatdan xilma-xil va kompleks bo‘lib, ular Tyan Shan, Pomir va Oloy tog‘ tizimlarini o‘z ichiga oladi. Bu hududlar reliefning baland tog‘lar, jarliklar, vodiysilar va pastliklardan tashkil topgan. Geologik tuzilma, asosan, magmatik, metamorfiq va sedimantar jinslardan iborat bo‘lib, tektonik jarayonlar faol amalga oshadi. 1-jadval. Hudud geologik va geomorfologik xususiyatlari Hudud Relief Shakllari Geologik Tashkiliy Tektonik Faoliyat Tyan Shan tog‘lari Yuqori tog‘lar, vodiysilar Magmatik jinslar, metamorfiq jinslar Yuqori darajadagi tektonik faoliyat Pomir tog‘lari Chuqur jarliklar, tog‘li vodiylar Kaledoniy va varisk jinslari O‘rta darajadagi tektonik faoliyat Oloy tog‘lari Pastliklar, tog‘li tekisliklar Kvarsit, granit jinslari Kam tektonik faoliyat Iqlimiy xususiyatlar: O‘zbekistonning tog‘li hududlarida iqlim juda xilma-xildir. Yuqori tog‘larda sovuq va quruq iqlim, pastki qismlarda esa subtropik va yarim qurg‘oqchil iqlim hukm suradi. Harorat va yog‘ingarchilik miqdori balandlikka qarab sezilarli darajada farq qiladi, bu esa o‘simlik va hayvonot dunyosiga ta'sir qiladi. 2-jadval. Hududning iqlimiy xususiyatlari Hudud Yillik Harorat Yillik Yog‘ingarchilik Iqlim Yuqori tog‘lar (2500 m dan yuqori) 10-12°C 700-1200 mm Sovuq, quruq iqlim, doimiy muzliklar O‘rta tog‘lar (1500-2500 m) 12-18°C 400-800 mm Yarim qurg‘oqchil, subtropik iqlim Pastki qismlar (1000 m gacha) 18-20°C 400-600 mm Subtropik, yarim qurg‘oqchil iqlim 257 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) Biologik xilma-xillik: Tog‘li hududlarda o‘simlik va hayvonot dunyosi yuqori darajada xilma-xildir. Tyan Shan, Pomir va Oloy tog‘larida endemik turlar ko‘p uchraydi. Bu hududlarda o‘simliklar va hayvonlar turlarining ko‘pligi ekologik barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. 3-jadval. Biologik xilma-xillik Hudud O‘simlik Turlari Hayvonot Turlari Endemik Turlar Tyan Shan tog‘lari 500+ turlari 150+ turlari Tyan Shan yo‘lbarsining turlari Pomir tog‘lari 350+ turlari 100+ turlari Pomir yovvoyi qo‘ylari Oloy tog‘lari 200+ turlari 50+ turlari Oloyning endemik o‘simlik turlari Gidrografik tizim: Tog‘li hududlar O‘zbekistonning gidrografik tizimida muhim rol o‘ynaydi. Tog‘larda ko‘plab daryolar, ko‘llar va suv manbalari joylashgan bo‘lib, ular mamlakatning suv ta'minoti va qishloq xo‘jaligi uchun zarur resurslarni ta'minlaydi. Daryolar, jumladan, Amudaryo va Syrdaryo boshlanishi aynan tog‘li hududlardan. 4-jadval. Hududning gidrografik tizimlari Hudud Daryolar Ko‘llar Suv Manbalari Tyan Shan tog‘lari Amudaryo, Sirdaryo boshlanishi Issiqko‘l, Sarez ko‘li Tog‘li daryolar, muzliklar Pomir tog‘lari Vaxsh, Panj daryolari Aydarko‘l ko‘li Tog‘li ko‘llar va daryolar Oloy tog‘lari Surxondaryo boshlanishi Sudochye ko‘li Suv omborlari va buloqlar Turizm va iqtisodiy imkoniyatlar: Tog‘li hududlar turizm, qishloq xo‘jaligi va chorvachilik kabi sohalarda katta iqtisodiy imkoniyatlarni yaratadi. Hududlarning tabiiy go‘zalligi, biologik xilma-xilligi va tabiiy resurslari turizmni rivojlantirish uchun katta potensialga ega. Shuningdek, chorvachilik va qishloq xo‘jaligi faoliyati tog‘li hududlarda yaxshi rivojlangan. 4-jadval. Turizm va iqtisodiy imkoniyatlari Hudud Turizm Potentsiali Chorvachilik Qishloq Xo‘jaligi Tyan Shan tog‘lari Yillik 1.5 million turist 1 million qo‘y, echki G‘alla, kartoshka, meva yetishtirish Pomir tog‘lari Ekoturizm, alpinizm 500,000 bosh qoramol Sut mahsulotlari, qishloq xo‘jaligi Oloy tog‘lari Ekoturizm, tabiatni kuzatish 300,000 bosh chorva Paxta, g‘alla yetishtirish Ushbu jadvallarda O‘zbekistonning tog‘li hududlarining tabiiy geografik xususiyatlari, iqlimiy sharoitlar, biologik xilma-xillik va gidrografik tizimlar kabi asosiy natijalar ko‘rsatilgan. Tadqiqot davomida olingan natijalar tog‘li hududlarning ekologik va iqtisodiy ahamiyatini, shuningdek, ular bilan bog‘liq resurslardan samarali foydalanish zarurligini ko‘rsatadi. 258 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue) Xulosa. O‘zbekistonning tog‘li hududlari mamlakatning tabiiy geografik xususiyatlarida muhim o‘rin tutadi. Bu hududlar, jumladan Tyan Shan, Pomir va Oloy tog‘ tizimlari, o‘zining geologik, geomorfologik va ekologik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Tog‘li hududlar o‘zlarining turli balandliklarida iqlimiy farqlarni namoyon etib, biologik xilma-xillikni saqlaydi. Tog‘lar gidrografik tizimning asosiy qismini tashkil qilib, daryolar va suv resurslarining manbalaridir. Shuningdek, tog‘li hududlar iqtisodiy va turistik imkoniyatlar yaratadi, ammo bu resurslarni barqaror va samarali foydalanish uchun e'tiborli boshqaruv talab etiladi. Tog‘li hududlarning tabiiy xususiyatlarini o‘rganish va ularni himoya qilish, ekologik muvozanatni saqlash uchun zarurdir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Akbarov X., Jumayev T., Alibekov L. (2010) Tog’ regionlarining barqaror rivojlanishi va xalqaro hamkorlik. O'zbekistonda ijtimoiy fanlar. №1 14 b. 2. Vahobov, F. (2020). O‘zbekistonning tabiiy resurslari va ularni boshqarish. Tashkent: Fan va texnologiyalar nashriyoti. 3. Tyan-Shan, Pamyir va Alay tog‘lari hududlarining geologik va geomorfologik xususiyatlari. (2017). Geologiya va geografiya jurnali. Toshkent, 1(45), 12-30. 4. O‘zbekistonning tabiiy geografik xususiyatlari: Yurtimizning tog‘li hududlari. (2022). Geografiya va ekologiya o‘quv qo‘llanmasi. Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti. 5. Pichkov, M. (2017). Tog‘li landshaftlar va ular bilan bog‘liq ekologik muammolar. Tashkent: O‘zbekiston ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish ilmiy markazi.