В1 ДАРАЖАДАГИ ЎҚУВЧИЛАРНИ АУТЕНТИК МАТНЛАР АСОСИДА ЎҚИШГА ЎРГАТИШ МОДЕЛИ

190 В1 ДАРАЖАДАГИ ЎҚУВЧИЛАРНИ АУТЕНТИК МАТНЛАР АСОСИДА ЎҚИШГА ЎРГАТИШ МОДЕЛИ Джумабаева В., Қорақалпоқ давлат университети катта ўқитувчи, DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17797470 Аннотация. Мақолада В1 даражасидаги талабалар учун аутентик матнлардан фойдаланишга асосланган ўқишни ўргатиш моделини ишлаб чиқиш ва жорий этиш масалалари кўриб чиқилган. Тил тахминини ривожлантириш, луғат бойлигини ошириш ва ўқувчиларнинг мотиватсиясини ошириш учун реал тил материалининг аҳамияти таъкидланади. Таклиф этилаётган модель коммуникатив ва когнитив ёндашувларга таянган ҳолда ўқишдан олдинги, ўқиш вақтидаги ва ўқишдан кейинги босқичларни ўз ичига олади. Матнларни танлаш мезонлари, топшириқларни мослаштириш ва тушуниш стратегияларини шакллантиришга алоҳида эътибор қаратилди. Таянч сўзлар: ҳақиқий матнлар, ўқишни ўрганиш, B1 даражаси, ўрганиш модели, тил тахмини, стратегик ўқиш. Abstract. This article examines the development and implementation of a reading instruction model based on the use of authentic texts for students at the B1 level. The importance of real language material for developing language prediction skills, expanding vocabulary, and increasing student motivation is emphasized. The proposed model, grounded in communicative and cognitive approaches, includes pre-reading, while-reading, and postreading stages. Special attention is paid to the criteria for text selection, task adaptation, and the formation of comprehension strategies. Keywords: authentic texts, reading instruction, B1 level, learning model, language prediction, strategic reading. Замонавий чет тил ўқитиш методикаси нафақат грамматика ва лексикани ўзлаштиришга, балки функционал тил кўникмаларини шакллантиришга ҳам эътибор қаратади, улар орасида ўқиш алоҳида ўрин тутади. Ўқиш кўникмаси ўқувчиларга турли манбалардан маълумот олиш, маданий контекстни тушуниш ва танқидий фикрлашни ривожлантириш имконини беради. Бу, айниқса, B1 даражасида, ўқувчилар оралиқ даражага етиб, реал тил муҳитига яқинлаштирилган мураккаб матнлар билан ишлашга тайѐр бўлганларида муҳим аҳамият касб этади. Бу борада аутентик матнлардан фойдаланиш алоҳида аҳамият касб этади. Аутентик деганда, ўқув мақсадлари учун эмас, балки тил эгалари учун яратилган матнлар тушунилади: матбуотдан олинган мақолалар, блоглар, бадиий асарлардан парчалар, кўрсатмалар, веб-саҳифалар ва бошқалар. Улар ўқувчиларга "жонли" тил билан танишиш имконини беради, қизиқишни рағбатлантиради ва мазмунли ўқиш стратегияларини қўллаш имкониятини яратади. 191 Ушбу ишнинг мақсади В1 даражадаги ўқувчиларни аутентик матнлардан фойдаланган ҳолда ўқишга ўргатиш моделини тақдим этиш, унинг тузилишини, материалларни танлаш мезонларини ва ўқув жараѐнидаги афзалликларини очиб беришдан иборат. CEFR бўйича B1 даражасида ўқишни ўргатиш умумий характердаги маълумотларни ўз ичига олган матнларни тушуниш кўникмаларини ривожлантиришга ѐрдам бериши, шунингдек, лингвистик тахмин ва талқин қилиш қобилиятини кенгайтириши керак. Моделга асос бўлган коммуникатив ѐндашув реал нутқий вазиятларга йўналтиришни тақозо этса, когнитив ѐндашув матнни идрок этиш ва таҳлил қилиш жараѐнида ўқувчининг интеллектуал фаоллиги муҳимлигини таъкидлайди. [2] Тадқиқотлар тасдиқлашича, аутентик материаллар билан ишлаш мотиватсияни фаоллаштиради, маданиятлараро компетенцияни шакллантиришга ѐрдам беради, ўқувчиларнинг тил мослашувчанлиги ва мустақиллигини ривожлантиради. [3;4] Ўқитиш модели тузилмаси Аутентик матнлардан фойдаланган ҳолда ўқишни ўргатиш модели учта кетма-кет босқични ўз ичига олади: 1. Ўқишдан олдинги босқич (Pre-reading):  Мақсадни белгилаш: ўқувчилар матндан нимани билишни хоҳлашларини аниқлайдилар;  Сарлавҳалар, расмлар, калит сўзлар асосида мазмунни башорат қилиш;  Фон билимларини фаоллаштириш: мавзу, унга оид тушунчалар, саволларни муҳокама қилиш;  Мотиватсия: маълум бир матнни нима учун ва қандай мақсадда ўқиѐтганини муҳокама қилиш. 2. Ўқиш пайтидаги босқич (While-reading):  Умумий маънони тушуниш учун танишув ўқиши (скимминг);  Аниқ маълумот олиш мақсадида ўқиш (scanning);  Нотаниш лексика билан контекст орқали ишлаш;  Турли даражадаги саволларга жавоб бериш (умумий, аниқлаштирувчи, изоҳловчи). 3. Ўқишдан кейинги босқич (Post-reading):  Мазмунни муҳокама қилиш ва ўқилганларга муносабат билдириш;  Ўқувчиларнинг шахсий тажрибаси билан таққослаш;  Самарали топшириқларни бажариш (хат, иншо, пост ѐзиш, диалог тайѐрлаш); 192  Рефлексия: ўқувчилар нимани ўрганганликлари ва мавзу ҳақидаги тасаввурлари қандай ўзгарганлигини таҳлил қиладилар. [1] Аутентик матнларни танлаш мезонлари Моделни муваффақиятли амалга ошириш учун матнларни қуйидаги параметрлар бўйича синчковлик билан танлаш керак:  Тилнинг тушунарлилик даражаси: матн B1 даражадаги ўқувчиларга минимал мослашувчанлик билан тушунарли бўлиши керак;  Мавзуга алоқадорлик: мавзуга қизиқиш мотиватсияга бевосита таъсир кўрсатади;  Маданий аҳамияти: матнлар ижтимоий-маданий юкни ўзида акс эттириши керак;  Ҳажми ва тузилиши: аниқ мантиқ ва визуал қўллаб-қувватлашга эга бўлган 300 тагача сўздан иборат матнлар афзал кўрилади. [5] Шундай қилиб, B1 даражадаги ўқувчиларда ўқиш кўникмасини шакллантириш босқичида аутентик матнлардан фойдаланиш самарали педагогик воситадир. Ишлаб чиқилган ўқитиш модели нафақат матнларни тушунишни яхшилаш ва лексик-грамматик базани кенгайтириш имконини беради, балки мотиватсияни оширади ва тил билан мустақил ишлаш кўникмаларини шакллантиради. Коммуникатив-когнитив ѐндашувга асосланган ўқишнинг уч босқичли тузилиши (матнгача, матн давомида ва матндан кейин) матн билан тизимли ишлашни таъминлайди ва методикани турли ўқув мақсадларига мослаштириш имконини беради. Келажакда модель рақамли технологиялар билан тўлдирилиши мумкин, бу эса унинг замонавий таълим макони шароитида универсаллиги ва долзарблигини таъминлайди. Фойдаланилган адабиётлар: 1. Бим, И.Л. (2001). Теория и практика обучения иностранным языкам. Москва: Просвещение. 2. Council of Europe. (2020). Common European Framework of Reference for Languages: Learning, Teaching, Assessment. https://www.coe.int/en/web/common-european-framework-reference-languages 3. Gilmore, A. (2007). Authentic materials and authenticity in foreign language learning. Language Teaching, 40(2), 97–118. 4. Ur, P. (1996). A Course in Language Teaching: Practice and Theory. Cambridge: Cambridge University Press. 5. Кулигина, Н.В. (2017). Аутентичные тексты как средство формирования коммуникативной компетенции. Иностранные языки в школе, №5, с. 42–47.