FIKRLASH FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHGA XIZMAT QILUVCHI PEDAGOGIK USULLAR

215 FIKRLASH FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHGA XIZMAT QILUVCHI PEDAGOGIK USULLAR Menlimuratova I.A., Toshkent irrigatsiya va qishloq xo'jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot universiteti mustaqil izlanuvchi, DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17797705 Annotatsiya. Ushbu maqolada fikrlash faoliyatini rivojlantirishga xizmat qiluvchi pedagogik usullar tahlil qilingan. Maqolada interaktiv metodlar o‘quvchilarda innovatsion fikrlash va tanqidiy yondashuvni rag‘batlantiruvchi vositalar haqida ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: Fikrlash, o‘quvchi, mantiqiy tahlil, muharrirlik va ijodkorlik qobiliyatlar, interaktiv metodlar, innovatsion fikrlash. Аннотация. В данной статье анализируются педагогические методы, способствующие развитию мыслительной деятельности. В статье представлена информация об интерактивных методах и инструментах, стимулирующих инновационное мышление и критический подход у учащихся. Ключевые слова: Мышление, учащийся, логический анализ, редакторские и творческие способности, интерактивные методы, инновационное мышление. Abstract. This article analyzes pedagogical methods that contribute to the development of mental activity. The article provides information on interactive methods and tools that stimulate innovative thinking and critical thinking in students. Keywords: Thinking, student, logical analysis, editorial and creative abilities, interactive methods, innovative thinking. Fikrlash — insonning eng muhim kognitiv funksiyalaridan biri bo‗lib, ta‘lim jarayonida uning rivojlanishi o‗quvchilarning muammolarni hal qilish, mantiqiy tahlil, muharrirlik va ijodkorlik qobiliyatlarini oshirishga xizmat qiladi. Maktab bosqichida fikrlash ko‗nikmalari turli metod, shakl va vositalar orqali ongli tarzda shakllantirilsa, bu o‗quvchilarning o‗qishga, bilim olishga nisbatan ishtiyoqini oshiradi. Fikrlash faoliyatining turlari Mantiqiy fikrlash — sabab-oqibat aloqalarini anglash, fikrlarning mantiqiy izchilligini aniqlash Tanqidiy fikrlash — ma‘lumotlarni tahlil qilish, idrok qilishda oldingi mehmonlarni aniqlash, qarama-qarshi fikrlarni solishtirish Ijodiy fikrlash — yangi g‗oyalar, alternativ yechimlar keltirish, tasavvur va diversifikatsiyani qo‗llash Fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiluvchi usullar 1. Muammoli vazifalar 216 Muammoli vazifalar — o‗quvchilarga aniq yechimi bo‗lmagan yoki bir necha mumkin yechimlari mavjud bo‗lgan vaziyatlarni berishdir. Bu usul o‗quvchini fikrlashga, farazlar keltirishga, sinovdan o‗tkazishga undaydi 2. Interfaol metodlar Interfaol metodlar – bu o‗qituvchi va o‗quvchilar, yoki o‗quvchilar orasidagi faol muloqotni rag‗batlantiradigan metodlardir. Debat, muhokama, ―Insert‖ usuli, ―Beri, Bil, Baham ko‗r‖ (B.B.B.) kabi metodlar tanqidiy fikrlashni qo‗llab-quvvatlaydi 3. Savol-javob usullari Ochiq savollar va sokratik metod — ―Nima uchun?‖, ―Qanday qilib?‖, ―Agar … bo‗lsa?‖ kabi savollar o‗quvchini tahlil qilishga, fikrini izohlashga undaydi. Shuningdek, savollar darajasini turlicha qilish — ma‘lumotga oid, tahliliy, baholovchi savollar — fikrlash darajasini chuqurlashtiradi. 4. Yozma fikrlash va insho Yozma topshiriqlar o‗quvchilardan o‗z fikrlarini strukturali ravishda ifodalashni talab qiladi, bu esa fikrni aniqlashtirish, argumentatsiya qilish va mantiqiy bog‗lanishlarni shakllantirishga yordam beradi. Masalan, ―Asar ichida eng muhim voqea nima va nima uchun?‖ kabi insho topshiriqlari o‗quvchini chuqur fikrlashga undaydi. 5. Grafik vositalar va organizatorlar Konsept-xaritalar, diagrammalar, Venn diagram, jadval shakllar, ―baland fikrlar xaritasi‖ kabi vositalar fikrlarni tashkillashtirishga yordam beradi. Ushbu vositalar o‗quvchilarga fikrlar orasidagi bog‗lanishni ko‗rishga imkon beradi va tahliliy fikrlashni qo‗llab-quvvatlaydi. 6. Reciprocal Teaching (O‗zaro o‗qitish) Bu usulda o‗quvchilar kichik guruhlarda navbat-ma-navbat ―Savollar berish‖, ―Tarjima qilish (aniqlashtirish)‖, ―Qisqacha xulosa qilish‖, ―Taxmin qilish‖ kabi strategiyalar orqali matnni tahlil qiladilar. Bu jarayon matnni anglash va fikrlash ko‗nikmalarini mustahkamlaydi 7. Raqamli va multimedia usullar Simulyatsiyalar, AR (qartirilgan realilik), virtual muhitlar orqali o‗quvchilarga turli voqealarni tajribadan o‗tkazish imkoniyati beriladi. Masalan, AR asosida argumentatsion mashqlar tanqidiy fikrlashni kuchaytirishi mumkin Pedagogik tajriba va misollar Mamlakatimizda boshlang‗ich sinflarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish bo‗yicha tadqiqotlar mavjud. Masalan, Sayliyeva Mashkuraning ―Boshlang‗ich sinflarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish‖ nomli maqolada muammoli vazifalar, interfaol metodlar va dramatizatsiya usullari qo‗llanilgani natijasida o‗quvchilarning fikrlash ko‗nikmalari sezilarli darajada oshgani qayd etilgan. 217 Shuningdek, Dildora Rasulova tomonidan e‘lon qilingan maqolada interaktiv metodlar o‗quvchilarda innovatsion fikrlash va tanqidiy yondashuvni rag‗batlantiruvchi vosita sifatida namoyon bo‗ladi. Boshlang‗ich sinflarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish bo‗yicha quyidagi amaliy tavsiyalarni berish mumkin. Dars rejasida muammoli vazifalarni oldindan joylashtirish. Ochiq savollar va differensial savollarni qo‗shish. Yozma topshiriqlarni muntazam berish va uch bosqich — tahlil, sintez, baholash — bo‗yicha fikr yuritishni rag‗batlantirish. Guruhlarda reciprocal teaching va muloqotli metodlardan muntazam foydalanish. Grafik vositalarni darsga integratsiya qilish (masalan, konsept-xaritalar). Raqamli vositalar va interaktiv ilovalar yordamida mavzularni jonlantirish. O‗qituvchilar o‗zaro tajriba almashish va metodik treninglarga qatnashish. Xulosa. Fikrlash faoliyatini rivojlantirish — zamonaviy ta‘limning muhim bo‗lagi. Muammoli vazifalar, interfaol metodlar, yozma fikrlash, grafik organizatorlar va raqamli vositalar orqali o‗quvchilarda mantiqiy, tanqidiy va ijodiy fikrlash ko‗nikmalarini shakllantirish mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‗rsatadiki, bu usullar natijasida o‗quvchilarning faolligi, bilimni chuqur o‗zlashtirish va mustaqil fikrlash qobiliyati oshadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mamatmurotov, O. K. ―Tanqidiy fikrlashning pedagogik aspektlari.‖ Pedagogika jurnali, 2024. 2. Sayliyeva Mashkura Muxtorquli qizi ―Boshlang‗ich sinflarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish.‖ Ilmiy maqola, 2025. N.3. Tadbirkorlik va Pedagogika ilmiy jurnali ―ResearchGate‖ 3. Herbert Nold. Polk State College ―Using Critical Thinking Teaching Methods to Increase Student Engagement.‖International Journal of Teaching and Learning in Higher Education 2017, Volume 29, Number 1, 17-32. http://www.isetl.org/ijtlhe/ ISSN 1812-9129 4. Rasulova, D. ―O‗quvchilarda fikrlashga o‗rgatuvchi yangi ko‗nikmalar.‖ PEDAGOGS international research journal, 2024. Volume-52, Issue-2, February. pedagogs.uz