"PAREMIOLOGIK BIRLIKLARDA MADANIY STEREOTIPLAR VA GENDER TASAVVURLARI (INGLIZ VA O'ZBEK TILLARI MAQOLLARI MISOLIDA)"

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 127 “PAREMIOLOGIK BIRLIKLARDA MADANIY STEREOTIPLAR VA GENDER TASAVVURLARI (INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI MAQOLLARI MISOLIDA)” Kadamova Tuybibi Shamsiyevna Navoiy Davlat Universiteti agistrature boshqichi 1-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17801565 Annotatsiya. Ushbu tadqiqot ingliz va o‘zbek paremiologik birliklarida (maqollarda) madaniy stereotiplar va gender tasavvurlarini lingvokulturologik va qiyosiy nuqtai nazardan o‘rganadi. Tadqiqot maqollarning jamiyat me’yorlari, axloqiy qadriyatlar va erkak hamda ayolning an’anaviy rollarini qanday aks ettirishini tahlil qiladi. Tanlangan maqollarning strukturaviy va semantik xususiyatlari madaniy identitet va gender tasvirlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi. Qiyosiy tahlil natijalari maqollarda ifodalangan umumiy insoniy qadriyatlar va milliy madaniyatga xos xususiyatlarni ko‘rsatadi. Tadqiqot shuni isbotlaydiki, maqollar ijtimoiy ongning oynasi sifatida xizmat qilib, gender rollari, madaniy model va xalq mentalitetini aks ettiradi. Ushbu ish paremiologiyada til, madaniyat va gender o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqurroq tushunishga hissa qo‘shadi. Kalit so’zlar: paremiologiya; maqollar; madaniy stereotiplar; gender tasavvurlari; lingvokulturologiya; ingliz maqollari; o‘zbek maqollari; gender stereotiplari; komparativ tahlil; mentalitet; madaniy model; ijtimoiy qadriyatlar. Annotation. This study investigates cultural stereotypes and gender perceptions in English and Uzbek paremiological units (proverbs) from a linguocultural and comparative perspective. The research examines how proverbs reflect societal norms, moral values, and traditional views on the roles of men and women. Structural and semantic features of selected proverbs are analyzed to reveal the interplay between cultural identity and gender representations. Comparative analysis highlights both universal human values and culturespecific traits embedded in the proverbs. The findings demonstrate how proverbs function as a mirror of social consciousness, revealing implicit gender roles, cultural patterns, and collective mentality. This study contributes to a deeper understanding of the intersection of language, culture, and gender in paremiology. Key words: paremiology; proverbs; cultural stereotypes; gender perceptions; linguocultural studies; English proverbs; Uzbek proverbs; gender stereotypes; comparative analysis; mentality; cultural model; social values. Paremiologiya — bu xalq og'zaki ijodida uchraydigan, ko'pincha hikmatli, o'rganish va ta'lim berishga mo'ljallangan, qisqa va mazmunli iboralar, ya'ni maqollar, idiomalar va boshqa shunga o'xshash ifodalar bilan shug'ullanadigan fan. Paremiologiya tilshunoslik, etnografiya va madaniyatshunoslik kabi sohalar bilan bog'liq bo'lib, u xalqning hayoti, urf-odatlari va an'analari haqida ma'lumot beradi. Paremiologiya so'zining kelib chiqishi yunoncha "paremia" (maqol) so'zidan olingan. Ushbu fan 20-asrning o'rtalarida shakllana boshladi, lekin maqollar va ularning tahlili qadim zamonlardan boshlangan. Paremiologiyaning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 128 Maqollarni tadqiq etish: Paremiologiya maqol va aforizmlarni yig'ish, tasniflash va tahlil qilish orqali ularning mazmunini va strukturasini o'rganadi. Madaniy merosni saqlash: Maqollar xalqning madaniyati, an'analari va urf-odatlari haqida ma'lumot beradi. Paremiologiya bu merosni o'rganish va avlodlarga etkazish uchun muhimdir. Til va nutqni o'rganish: Maqollar tilning o'ziga xos xususiyatlarini va nutqiy vositalarini aks ettiradi. Ular til o'rganish jarayonida ham muhim ahamiyatga ega. Falsafiy va axloqiy ta'lim: Maqollar ko'pincha axloqiy saboqlarni, hayotiy tajribalarni va falsafiy fikrlarni o'z ichiga oladi. Paremiologiya ularni tahlil qilib, insoniyatning umumiy qadriyatlari va tajribalarini yoritadi. Etnografik tadqiqotlar: Maqollar xalqning ijtimoiy va madaniy hayotining ko'zgusi sifatida xizmat qiladi. Paremiologiya etnografik tadqiqotlar uchun muhim manba hisoblanadi. Maqollar xalqning hayotini, urf-odatlarini va umumiy tajribasini yoritib, kelajak avlodlarga etkazish uchun muhim vosita hisoblanadi. Hozirgi kunda o‘zbek paremiologiyasi quyidagi zamonaviy ilmiy yo‘nalishlarda rivojlanmoqda: 1. Lingvokulturologik yondashuv — maqollarda xalq madaniyati va qadriyatlarini tahlil qilish. 2. Kognitiv yondashuv — maqollarda inson tafakkuri va mantiqiy fikrlash modellarini aniqlash. 3. Qiyosiy paremiologiya — o‘zbek maqollarini ingliz, rus, turk, arab maqollari bilan solishtirish. 4. Elektron korpus va statistik tahlil — maqollarni raqamli lingvistika asosida o‘rganish O‘zbek paremiologiyasi xalq tafakkurining tili orqali namoyon bo‘lishini ilmiy asosda o‘rganuvchi, xalq donoligi, axloqiy qadriyatlari va milliy madaniyatining til tizimidagi ifodasini tadqiq etuvchi muhim sohadir. A. Madvaliyev, N. Mamatov, R. Qo‘ng‘urov, D. Rasulova, Z. Mahmudova kabi olimlar o‘zbek tilida paremiologik birliklarning semantik, stilistik va lingvokulturologik asoslarini yaratdilar. Bugungi kunda bu soha lingvokulturologiya, kognitiv tilshunoslik va tarjimashunoslik bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanmoqda. Til — xalq tafakkurining ko‘zgusi, madaniyatning asosiy tashuvchisidir. Maqollar esa xalqning ko‘p asrlik tajribasi, dunyoqarashi va ijtimoiy qadriyatlarini mujassam etgan turg‘un birliklar sifatida nafaqat axloqiy me’yorlarni, balki gender stereotiplarini ham saqlab qoladi. Har bir xalq tilidagi maqollar orqali jamiyatda erkak va ayolga nisbatan shakllangan qarashlar, rollar, munosabatlar ifodalanadi. Shuning uchun maqollarni o‘rganish orqali biz nafaqat tilni, balki xalqning ijtimoiy-madaniy tafakkurini ham anglaymiz. O‘zbek maqollarida gender stereotiplari O‘zbek xalq og‘zaki ijodi – ayniqsa maqollar – jamiyatning ming yillik tajribasi, axloqiy me’yorlari va dunyoqarashini aks ettiruvchi bebaho manbadir. Maqollarda erkak va ayolning jamiyatdagi o‘rni, ularning fazilatlari, burchlari hamda o‘zaro munosabatlariga doir qarashlar mujassam. Ushbu janrda aks etgan obrazlar nafaqat o‘tgan davrning ma’naviy timsollarini, balki bugungi kun uchun ham dolzarb bo‘lib qolayotgan qadriyatlarni ifodalaydi.Avvalo, erkak obrazi maqollarda odatda kuch, matonat, mas’uliyat, himoyachilik kabi fazilatlar bilan tasvirlanadi. “Er yigit elga suyanch, el yigit erga suyanch” kabi maqollar erkakning nafaqat o‘z oilasiga, balki jamiyatga ham tayanch bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi. Xalqona tasavvurda erkak – ro‘zg‘or INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 129 tayanchi, oila boshlig‘i, himoyachi sifatida gavdalanadi. “Erning uyi – elning uyi”, “Er yigitning so‘zi – o‘lim” kabi maqollar esa erkakning dadilligi, mas’uliyatli so‘z aytishi va qaysidir ma’noda qat’iyati ulug‘lanishini ko‘rsatadi. Shuningdek, maqollarda erkak mehnatsevarligi alohida e’tirof etilgan. “Erkakni mehnat bezar”, “Erkakning yo‘li – tog‘dan, ayolning yo‘li – bog‘dan” kabi iboralar qadimiy mehnat taqsimotining aks-sadosi bo‘lib, erkakning tashqi ishlar, og‘ir mehnatlar bilan shug‘ullanishi odat tusiga kirganini bildiradi. Bunda erkakning jasorati, bardoshi va jismoniy kuchi qadrlanadi. Albatta, zamonaviy jamiyatda bunday taqsimot o‘zgargan, biroq maqollar tarixiy qarashlarning badiiy ifodasi sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qolgan. Ayol obraziga kelganda, o‘zbek maqollarida u ko‘pincha mehr, nazokat, idrok, bunyodkorlik, sadoqat kabi fazilatlar bilan tasvirlanadi. “Ayol – oilaning ziynati”, “Ayol bor joyda fayz bor”, “Ona yurak – daryo yurak” kabi maqollar ayolning oiladagi ijobiy roli, mehribonligi va himmatini madh etadi. Xalqona qarashlarda ayol – uy-ro‘zg‘orning bekasi, farzand tarbiyalovchi, oila muhitini yaratuvchi timsol sifatida ulug‘lanadi.Ona obrazi o‘zbek maqollarida alohida mavqe egallaydi. “Ona – muqaddas, onasiz – havas”, “Ona duosi – yo‘l yorug‘i”, “Onaning ko‘ngli – bolada, bolaning ko‘ngli – dalada” kabi maqollar ona mehrining beqiyosligini, uning duosi va tarbiyasi inson hayotidagi eng muhim omil ekanini ko‘rsatadi. Bu maqollar orqali xalqimiz ayolning – xususan, onaning – jamiyat kelajagini belgilovchi kuch ekanini e’tirof etadi.Ayolning sadoqati va muloyimligi ham ko‘plab maqollarda ulug‘langan: “Yaxshi xotin – yarim davlat”, “Aqlli xotin – erning qanoti”, “Xotinning chiroyi – uyga nur” degan iboralar ayolning oilaviy barqarorlik va rohat-farog‘atdagi o‘rni naqadar muhimligini ta’kidlaydi. Bu yerda ayol faqatgina uy ishlari bilan shug‘ullanuvchi kishi sifatida emas, balki oila baxtining asosiy yaratuvchisi sifatida tasvirlanadi. Shu bilan birga, maqollarda erkak va ayol o‘rtasidagi o‘zaro hurmat va totuvlik ham targ‘ib etiladi. “Er-xotin – qushning ikki qanoti”, “Erkak bosh bo‘lsa, ayol – bo‘yin”, “Bir uyga tinchlik kirsa, barakasi ham kiradi” kabi maqollar oilaviy hamjihatlik jamiyat farovonligining poydevori ekaniga urg‘u beradi. Bu iboralar erkak ham, ayol ham bir-birini to‘ldiruvchi, oila ichidagi mas’uliyatni bo‘lishuvchi insonlar ekanini ifodalaydi. Biroq ayrim maqollarda tarixiy-patriarxal qarashlar ta’siri seziladi. Masalan, “Ayolning so‘zi o‘n qadam, erkakning so‘zi ming qadam” yoki “Ayolning aqli uzun, sochi qisqa” kabi iboralar ayolning fikriga yetarlicha e’tibor berilmagan davrlarning mahsuli hisoblanadi. Bugungi zamonaviy qarashlarga ko‘ra, bunday maqollar ijtimoiy-ma’naviy jihatdan eskirgan bo‘lsa-da, ular xalq og‘zaki ijodining tarixiy bosqichlari sifatida ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek maqollarida erkak va ayol obrazlari turli qirralarda, o‘ziga xos badiiy timsollar orqali tasvirlangan. Erkak – kuch va matonat timsoli, ayol – mehr va bunyodkorlik ramzi sifatida gavdalanadi. Bu obrazlar orqali xalq oila mustahkamligi, mehnatsevarlik, sadoqat, o‘zaro hurmat kabi qadriyatlarni asrlar davomida avlodlarga yetkazib kelgan. Maqollar nafaqat tarixiy qarashlarni aks ettiradi, balki hozirgi jamiyat uchun ham tarbiyaviy va ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lib qolaveradi. Ingliz maqollarida gender stereotiplari Ingliz tilidagi maqollar, asosan, individualizm, shaxsiy mas’uliyat va erkinlik g‘oyalari bilan uyg‘unlashgan. Gender rollari o‘zbek maqollaridagidek qat’iy emas, ammo tarixan an’anaviy tasavvurlar saqlanib qolgan.Ingliz xalq og‘zaki ijodi, xususan maqollar (proverbs), asrlar davomida jamiyatning ijtimoiy munosabatlari, qadriyatlari va genderga oid qarashlarini aks ettirib kelgan. Ingliz maqollarida erkak va ayol obrazlari ko‘pincha tarixiy, ijtimoiy va INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 130 madaniy an’analar asosida shakllangan bo‘lib, ular jamiyatning erkak va ayolga yuklagan rollari hamda ular haqidagi stereotip tasavvurlarni ifodalaydi. Maqollarda aks etgan ushbu obrazlar jamiyatning hayot tajribasidan kelib chiqib shakllanadi va ko‘pincha o‘tmish davrning mezonlarini yoritadi, biroq bugungi kunda ham ular madaniyatni o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Erkak obraziga doir ingliz maqollari odatda kuch, qat’iyat, mas’uliyat, boshqaruvchanlik kabi an’anaviy fazilatlarni ulug‘laydi. Masalan, “A good man is hard to find” (“Yaxshi erkakni topish qiyin”) degan maqol jamiyatdagi ideal erkak haqidagi tasavvurni yuqori baholash bilan bog‘laydi. Shuningdek, “A man is known by the company he keeps” (“Kishi o‘zi yuradigan do‘sti bilan taniladi”) kabi maqol erkakning obro‘si va qadrini uning doirasi orqali o‘lchaydi, bu esa erkakning jamoaviy mavqei qanchalik muhim bo‘lganini ko‘rsatadi.Erkak obraziga oid yana bir doimiy mavzu – uning mehnatga bo‘lgan munosabati. “A man’s work is from sun to sun” (“Erkakning ishi tongdan to shomgacha”) degan ibora erkakning tashqi mehnat, jismoniy kuch talab etadigan ishlar va ta’minotchilik bilan bog‘langanini bildiradi. Shuningdek, “Man proposes, God disposes” (“Inson reja qiladi, Xudo esa hukm chiqaradi”) kabi mashhur maqol erkakning faol, qaror qiluvchi sub’ekt sifatida tasvirlanishini ham anglatadi. Bunda erkak hayotning faol harakatlantiruvchisi sifatida namoyon bo‘ladi. Ayol obraziga kelganda, ingliz maqollarida u ko‘pincha uyro‘zg‘or, mehr-oqibat, go‘zallik, sadoqat kabi fazilatlar bilan bog‘lanadi. “A woman’s work is never done” (“Ayolning ishi hech qachon tugamaydi”) degan maqol ayolning oiladagi mehnatini, uning uzluksiz uy yumushlariga mas’ul ekanini ta’riflaydi. Bu maqol tarixiy an’ana – ayollarning uy bekasi sifatidagi rolini aks ettiradi. Shuningdek, “A good wife makes a good husband” (“Yaxshi xotin yaxshi er yaratadi”) kabi maqol ayolning oila mustahkamligidagi hal qiluvchi rolini e’tirof etadi.Ingliz maqollarida ona obrazi ham alohida mavqega ega. “A mother’s love is everlasting” (“Onaning mehri abadiy”) kabi iboralar ayolning mehribonligi, sabr-bardoshi va farzand tarbiyasidagi o‘rnini madh qiladi. Bu qarashlar ingliz jamiyatida ona siymosi qadrlanganini va tarbiya masalasi ko‘pincha ayol zimmasiga yuklanganini ko‘rsatadi. Biroq ingliz maqollarining bir qismi tarixiy patriarxal qarashlarning mahsuli bo‘lib, unda ayolning fikri, aql-idroki past baholangan yoki uning xatti-harakati ma’lum chegaraga solingan. Masalan, “A woman’s tongue wags like a lamb’s tail” (“Ayolning tili qo‘yquloqdek lipillaydi”) yoki “Women are wiser behind their looms” (“Ayollar to‘quv dastgohi ortida donodir”) kabi iboralar ayolning ko‘p gapirishi yoki uy ishlarigagina mos ekanini ta’riflaydi. Bu kabi maqollar bugungi mezonlar bilan qaralganda, albatta, stereotip va eskicha qarashlar sifatida baholanadi. Ingliz maqollarida erkak va ayolning o‘zaro munosabatlari ham keng yoritilgan. “Husband and wife live in the same house, but see different dreams” (“Er-xotin bir uyda yashaydi, lekin turli orzular ko‘radi”) kabi maqol ularning xarakter va intilishlaridagi farqlarni ko‘rsatadi. Shu bilan birga, “Marriages are made in heaven” (“Nikohlar osmondan yoziladi”) iborasi er-xotin o‘rtasidagi rishtalarning muqaddasligini e’tirof etadi. Bu qarash oilaviy hayotning ingliz madaniyatida qanchalik qadrlanganini ko‘rsatadi.Ba’zi maqollar erkak va ayol bir-birini to‘ldiruvchi, teng hamkor sifatida tasvirlaydi. Masalan, “Behind every great man there is a great woman” (“Har bir buyuk erkakning orqasida buyuk ayol turadi”) degan mashhur maqol ayolning erkak muvaffaqiyatidagi hissasini ochiq e’tirof etadi. Bu ibora ayolning ijtimoiy mavqei va uning aqliy salohiyatini tan olishga yo‘l ochgandir. Xulosa qilib aytganda, ingliz maqollarida erkak va ayol obrazlari o‘ziga xos badiiy timsollar orqali tasvirlanadi: erkak – kuch, iroda, tashqi faoliyat bilan bog‘lansa, ayol – INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 131 mehribonlik, uy-ro‘zg‘or, go‘zallik va aql bilan bog‘lanadi. Ba’zi maqollarda bu obrazlar ijobiy ruhda talqin qilinsa, boshqalarida tarixiy stereotiplar aks etgan. Shunga qaramay, ingliz maqollari jamiyatning genderga doir madaniy merosini, qadriyatlarini va o‘zgaruvchan qarashlarini chuqur anglash uchun muhim manbadir. 4. Taqqosiy tahlil Asosiy jihatlar O‘zbek maqollari Ingliz maqollari Erkakning roli Oila boshi, himoyachi, jamoat arbobi Mustaqil, o‘z qaroriga egalik qiluvchi shaxs Ayolning roli Uy-joy, bola tarbiyasi, tinchlik timsoli Oilaviy tinchlik, hissiyot, mustaqillik ramzi Jamiyatdagi asosiy qadriyat Jamoaviylik, itoat, an’ana Individualizm, shaxsiy erkinlik Gender stereotiplari Patriarxal qarashlar kuchli Feministik va liberal qarashlar kuchaygan Zamonaviy o‘zgarishlar Gender tengligi rivojlanmoqda Tenglik qadriyat sifatida shakllangan O‘zbek va ingliz maqollaridagi gender stereotiplari xalqning madaniy xotirasini aks ettiradi. O‘zbek tilida ayol — mehr, sadoqat, oilaparvarlik, erkak esa — mas’uliyat va kuch ramzi. Ingliz tilida esa ayol — emotion, erkak esa — reason (aql, nazorat) bilan bog‘lanadi. Bu farqlar ikki xalqning madaniy konseptual dunyoqarashini namoyon etadi. Xulosa O‘zbek va ingliz maqollarida erkak va ayol obrazlari xalqning ijtimoiy, madaniy va axloqiy qadriyatlarini ifodalaydi. Erkak kuch, mas’uliyat va jasorat ramzi sifatida, ayol esa mehrshafqat, tarbiya va oilaviy barqarorlik ramzi sifatida kodlangan. Ikkala madaniyatda ham patriarxal qadriyatlar mavjud, lekin ingliz maqollarida ayol obrazida ijtimoiy faollik elementi ham ko‘proq qayd etilgan. Gender stereotiplari til va madaniyat orqali mustahkamlanadi, ularning lingvokulturologik, sotsiokultur va pragmatik jihatlari bir xil funktsiyalarni bajaradi: normativ, tartibga soluvchi va ideologik. Shu bilan birga, zamonaviy jamiyatda maqollarni gender tengligi nuqtayi nazaridan qayta talqin qilish va ularni ta’lim hamda madaniy tadqiqotlarda ishlatish zarurati mavjud. Ushbu tadqiqot gender stereotiplari va xalq og‘zaki ijodi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ochib berdi, madaniyatlararo tahlil asosida yangi ilmiy talqinlar ishlab chiqish uchun ilmiy zamin yaratdi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Madvaliyev A. Til va xalq donoligi. – Toshkent: Fan, 2003. 2. Rasulova D. Ingliz va o‘zbek maqollarining lingvokulturologik tahlili. – Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2018. 3. Mahmudova Z. O‘zbek maqollarining badiiy va stilistik xususiyatlari. – Toshkent, 2012. 4. Mieder W. Proverbs: A Handbook. – Westport, CT: Greenwood Press, 2004. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 132 5. Honeck R. Proverbial Thought: The Psychology of Common Sense. – Oxford University Press, 1997. 6. Charteris-Black J. Gender and the Language of Proverbs. – Journal of Pragmatics, 2000. 7. Lakoff R. Language and Woman’s Place. – Harper & Row, 1975.