YURAK ISHEMIK KASALLIGI, SURUNKALI BUYRAK YETISHMOVCHILIGI VA 2 TIP QANDLI DIABET BILAN OGʻRIGAN BEMORLARNI HAYOT SIFATI XUSUSIYATLARINI O'RGANISH

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 50 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17801851 UO‘K: 616-071.1:616-01:616.12-008.1:616.61-008.6:616.379-008.064 YURAK ISHEMIK KASALLIGI, SURUNKALI BUYRAK YETISHMOVCHILIGI VA 2 TIP QANDLI DIABET BILAN OGʻRIGAN BEMORLARNI HAYOT SIFATI XUSUSIYATLARINI O‘RGANISH G.B.Shoymurodova, S.K.Nuritdinova Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti, «Respublika ixtisoslashtirilgan terapiya va tibbiy reabilitatsiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi» DM, Toshkent, O‘zbekiston ANNOTATSIYA Yurak ishemik kasalligi, surunkali buyrak yetishmovchiligi va 2 tip qandli diabet bemorlarning hayot sifatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadigan kasalliklar to‘plamidir. Ushbu kasalliklar bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bemorlarning umumiy salomatligi, psixologik holati va hayot sifatini sezilarli darajada pasaytiradi. Ushbu maqolada ushbu kasalliklarning har biri va ularning birgalikdagi ta’siri, shuningdek, bemorlarning hayot sifatini o‘rganish masalalari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Yurak ishemik kasalligi, surunkali buyrak yetishmovchiligi, qandli diabet, yurak, qon aylanish tizimi muammolar, xayot sifati xususiyatlari. STUDY OF QUALITY OF LIFE CHARACTERISTICS OF PATIENTS WITH ISCHEMIC HEART DISEASE, CHRONIC RENAL FAILURE AND TYPE 2 DIABETES G.B.Shoymurodova, S.K.Nuritdinova Tashkent State Medical University, GA «Republican specialized scientific and practical medical center for therapy and medical Rehabilitation», Tashkent, Uzbekistan SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 51 ABSTRACT Ischemic heart disease, chronic kidney failure and type 2 diabetes are a group of diseases that seriously affect the quality of life of patients. These diseases are interconnected and significantly reduce the general health, psychological state and quality of life of patients. This article examines each of these diseases and their combined effects, as well as the study of patients’ quality of life. Key words: ischemic heart disease, chronic kidney failure, diabetes, heart, circulatory system problems, quality of life characteristics. ИССЛЕДОВАНИЕ ХАРАКТЕРИСТИК КАЧЕСТВА ЖИЗНИ БОЛЬНЫХ ИШЕМИЧЕСКОЙ БОЛЕЗНЬЮ СЕРДЦА, ХРОНИЧЕСКОЙ ПОЧЕЧНОЙ НЕДОСТАТОЧНОСТЬЮ И САХАРНЫМ ДИАБЕТОМ 2 ТИПА Г.Б.Шоймуродова, С.К.Нуритдинова Ташкентский государственный медициниский университет, ГУ «Республиканский специализированный научно-практический медицинский центр терапии и медицинской реабилитации» г. Ташкент, Узбекистан. АННОТАЦИЯ Ишемическая болезнь сердца, хроническая почечная недостаточность и сахарный диабет 2 типа — группа заболеваний, серьезно влияющих на качество жизни пациентов. Эти заболевания взаимосвязаны и существенно снижают общее состояние здоровья, психологическое состояние и качество жизни пациентов. В данной статье рассматривается каждое из этих заболеваний и их совокупное влияние, а также изучение качества жизни пациентов. Ключевые слова: ишемическая болезнь сердца, хроническая почечная недостаточность, сахарный диабет, сердце, проблемы системы кровообращения, характеристики качества жизни. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 52 Yurak ishemik kasalligi yurak qon tomir tizimining muhim kasalliklaridan biridir. Bu kasallik yurak mushaklariga qon yetkazib beruvchi tomirlarning torayishi yoki to‘silishi natijasida yuzaga keladi. Natijada, yurak mushaklari kislorod va oziq moddalardan mahrum bo‘ladi, bu esa yurak faoliyatining pasayishiga olib keladi. Yurak ishemik kasalligi bemorlarning jismoniy faolligini cheklaydi, shuningdek, yurak xurujlari va boshqa asoratlar xavfini oshiradi. Bu esa bemorning hayot sifatini pasaytiradi, chunki bemorlar ko‘pincha og‘riq, charchoq va depressiya holatlarini boshdan kechirishadi. Surunkali buyrak yetishmovchiligi buyraklarning normal ishlashini ta’minlay olmaydigan holatdir. Bu kasallik natijasida organizmda toksinlar to‘planadi, suyuqlik muvozanati buziladi va elektrolitlar darajasi o‘zgaradi. Bemorlar ko‘pincha dializga muhtoj bo‘lishadi, bu esa ularning hayot sifatini yanada pasaytiradi. Surunkali buyrak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlar jismoniy va ruhiy jihatdan qiyinchiliklarga duch kelishadi, chunki dializ jarayoni ularning kundalik hayotini sezilarli darajada cheklaydi. Bemorlar ko‘pincha ovqatlanish, jismoniy faollik va ijtimoiy hayotda cheklovlarga duch kelishadi.[1] 2 tip qandli diabet esa insulinning yetarli darajada ishlab chiqarilmasligi yoki organizmning insulinga nisbatan to‘g‘ri javob bera olmasligi natijasida yuzaga keladi. Bu kasallik qon shakarining doimiy ravishda oshishiga olib keladi, bu esa ko‘plab asoratlar va sog‘liq muammolariga sabab bo‘lishi mumkin. Diabetdan azob chekayotgan bemorlar ko‘pincha ko‘rish qobiliyatining pasayishi, nerv tizimi muammolari va yurak-qon tomir kasalliklari kabi muammolarga duch kelishadi. Bu esa bemorlarning hayot sifatini pasaytiradi, chunki ular doimiy ravishda o‘z sog‘lig‘iga e’tibor berishlari va turli xil cheklovlarga rioya qilishlari kerak. Ushbu uchta kasallikning birgalikdagi ta’siri bemorlarning hayot sifatini yanada murakkablashtiradi. Masalan, yurak ishemik kasalligi va 2 tip qandli diabet o‘rtasida o‘zaro bog‘lanish mavjud. Diabet yurak kasalliklari xavfini oshiradi, chunki yuqori qon shakar darajasi qon tomirlarining shikastlanishiga olib keladi. Shuningdek, surunkali buyrak yetishmovchiligi ham yurak ishemik kasalligi va diabet bilan bog‘liq muammolarni kuchaytirishi mumkin. Bemorlar ko‘pincha bir vaqtning o‘zida bir SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 53 nechta dori-darmonlarni qabul qilishlari kerak, bu esa ularning hayot sifatini yanada murakkablashtiradi.[2,7] Bemorlarning hayot sifatini o‘rganish uchun bir qator metodologiyalar mavjud. Bular orasida anketalar, intervyular va klinik baholash usullari mavjud. Hayot sifatini baholashda bemorlarning jismoniy faoliyati, psixologik holati, ijtimoiy aloqalari va umumiy salomatligi ko‘rib chiqiladi. Anketalar orqali bemorlarning hayot sifatini baholashda turli xil ko‘rsatkichlar, masalan, og‘riq darajasi, energiya darajasi, ruhiy holat va ijtimoiy faoliyat darajasi o‘lchanadi. Bu ma’lumotlar bemorlarning hayot sifatini yaxshilash uchun zarur bo‘lgan strategiyalarni ishlab chiqishda yordam beradi. Ushbu kasalliklar bilan og‘rigan bemorlarning hayot sifatini yaxshilash uchun bir nechta yondashuvlar mavjud. Birinchidan, sog‘lom turmush tarzini olib borish muhimdir. Bu, to‘g‘ri ovqatlanish, muntazam jismoniy faoliyat, stressni boshqarish va zarur bo‘lganda dori-darmonlarni qabul qilishni o‘z ichiga oladi. Ikkinchidan, bemorlar o‘z sog‘lig‘ini yaxshilash uchun tibbiy yordam va reabilitatsiya xizmatlaridan foydalanishlari kerak. Ushbu xizmatlar bemorlarning jismoniy va ruhiy holatini yaxshilashga yordam beradi.[3] Shuningdek, psixologik yordam ko‘rsatish ham muhimdir. Bemorlar ko‘pincha o‘z kasalliklari bilan bog‘liq psixologik muammolarni boshdan kechirishadi, shuning uchun ularga psixologik qo‘llab-quvvatlash kerak. Guruh terapiyasi, individual maslahat va stressni boshqarish dasturlari bemorlarning ruhiy holatini yaxshilashga yordam beradi. Kasalliklarning o‘zaro aloqalari va ta’siri murakkab bo‘lishi mumkin. Ba’zi kasalliklar bir-biriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi, boshqalari esa bir-birini kuchaytirishi yoki yomonlashtirishi mumkin. Misol uchun, diabet va yurak-qon tomir kasalliklari o‘rtasidagi aloqa juda muhimdir. Diabet, qon shakarining yuqori darajalari orqali qon tomirlarini zararlashga olib keladi, bu esa yurakni ishlashini yomonlashtiradi. Bunday holatlarda, yurak-qon tomir kasalliklari diabetni yanada yomonlashtirishi mumkin, bu esa sog‘liqni yanada murakkablashtiradi. Obezite ham SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 54 metabolik sindromning bir qismi sifatida ko‘riladi. Obezite yuqori qon bosimi, yuqori qon shakar darajasi va dislipidemiya kabi muammolarni keltirib chiqaradi. Bu holatlar bir-birini kuchaytiradi va sog‘liqni yomonlashtirishi mumkin.[4] Ruhiy salomatlik muammolari ham jismoniy kasalliklar bilan bog‘liq. Masalan, depressiya yoki tashvish kabi ruhiy holatlar jismoniy kasalliklar, jumladan, yurak kasalliklari va diabet xavfini oshirishi mumkin. Buning sababi, ruhiy holat jismoniy bufaoliyat va ovqatlanish odatlariga ta’sir ko‘rsatishi bilan bog‘liq. Osteoporoz va artrit ham o‘zaro aloqada bo‘lishi mumkin. Osteoporoz suyaklarning zaiflashishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu artrit bilan birga kelganda suyaklarning yanada zaiflashishiga olib keladi. Artrit esa osteoporozni kuchaytirishi va suyaklarni tezroq zararlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Infektsion kasalliklar va immun tizimi o‘rtasida ham muhim aloqa mavjud. Ba’zi infektsion kasalliklar, masalan, OIV, immun tizimini zaiflashtiradi, bu esa boshqa kasalliklar, masalan, tuberkulyoz xavfini oshiradi. Immun tizimi zaif bo‘lganda, organizm boshqa infektsiyalarga qarshi kurashishda qiyinchiliklarga duch keladi. Gipertoniya va buyrak kasalliklari o‘rtasidagi aloqa ham e’tiborga molikdir. Yuqori qon bosimi buyraklarga zarar etkazishi mumkin, bu esa buyrak kasalliklarini rivojlantiradi. Shuningdek, buyrak kasalliklari gipertoniya rivojlanishiga yordam berishi mumkin. Yurak kasalliklari va nafas olish kasalliklari o‘rtasida ham o‘zaro ta’sir mavjud. Yurak kasalliklari nafas olish tizimiga ta’sir ko‘rsatishi, masalan, yurak yetishmovchiligi nafas olish qiyinchiliklarini keltirib chiqarishi mumkin. Shu bilan birga, nafas olish kasalliklari, masalan, astma, yurak faoliyatini yomonlashtirishi mumkin. Kasalliklar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar har bir inson uchun individual bo‘lishi mumkin. Bu aloqalar ko‘plab omillar, jumladan, genetik predispozitsiya, turmush tarzi va muhit ta’siri bilan bog‘liq. Shuning uchun, kasalliklar bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etishda shifokor bilan maslahatlashish va individual yondashuvni tanlash juda muhimdir. Sog‘liqni saqlashda profilaktika va zamonaviy tibbiy yondashuvlar ham muhim rol o‘ynaydi.[5] SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 55 Yurak-qon tomir kasalliklari dunyoning ko‘p qismlarida asosiy sog‘liq muammosi bo‘lib, kasallanish va o‘limning muhim sababidir. CVD multifaktorial kasallik bo‘lib, etiologiyaga ham genetik, ham atrof-muhit omillari yordam beradi. O‘zgartirilishi mumkin bo‘lgan xavf omillariga qo‘shimcha ravishda, genetik omillar ham bo‘lishi mumkin. Adiponektin genida eng ko‘p o‘rganilgan polimorfizm Adipoq +276G>T variantidir (rs1501299), 2-intronda joylashgan va T (5) bilan almashtirish natijasida paydo bo‘ladi. Adipogen variantlari semizlik, metabolik sindrom belgilari va yurak-qon tomir kasalliklari bilan bog‘liqligi aniqlangan (6, 7, 8). Faqat bir nechta oldingi tadqiqotlar AdipoQ polimorfizmining (rs1501299) yurak-qon tomir kasalliklari bilan bog‘liqligini o‘rganib chiqdi. Tadqiqotlar, shuningdek, Adipo cca polimorfizmining 2-toifa diabet bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi Shunday qilib, birinchi marta ADIPOQ genining ushbu varianti parhez aralashuvlar bilan davolash ta’sirini modulyatsiya qilishda muhim rol o‘ynashi mumkinligi haqidagi dalda beruvchi kashfiyot xabar qilindi. R266729 va semizlik va 2-toifa diabet va metabolik sindrom (60-61) kabi bog‘liq patologiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadigan bir nechta tadqiqotlar mavjud, ammo aralashuv dasturlarini ishlab chiqishda vazn yo‘qotishning ushbu assotsiatsiyaga ta’siri haqida juda kam dalillar mavjud.[6] Xulosa: Xulosa qilib aytganda, yurak ishemik kasalligi, surunkali buyrak yetishmovchiligi va 2 tip qandli diabet birgalikda bemorlarning hayot sifatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu kasalliklar bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bemorlarning jismoniy va ruhiy holatini pasaytiradi. Bemorlarning hayot sifatini yaxshilash uchun sog‘lom turmush tarzini olib borish, tibbiy yordam va psixologik qo‘llab-quvvatlash zarur. Bu yondashuvlar bemorlarning umumiy salomatligini yaxshilashga yordam beradi va ularning hayot sifatini oshiradi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 56 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Qodirov, A. (2021). "Yurak ishemik kasalligi va diabet: o‘zaro ta’sirlar va davolash usullari." Tibbiyot jurnali, 45(3), 123-130. 2. Murodov, S. (2020). "Surunkali buyrak yetishmovchiligi va uning hayot sifatiga ta’siri." Tibbiyot va sog‘liqni saqlash, 38(2), 45-50. 3. Rahmonov, D. (2022). "2-tip qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarning hayot sifati: muammolar va yechimlar." O‘zbekiston tibbiyot jurnali, 55(1), 78-84. 4. Isroilov, I. (2019). "Yurak ishemik kasalligi va uning psixologik ta’siri." Psixiatriya va psixologiya, 12(4), 67-72. 5. Abdullayev, E. (2023). "Surunkali buyrak yetishmovchiligi bilan og‘rigan bemorlarning hayot sifati." O‘zbekiston sog‘liqni saqlash jurnali, 60(2), 90-95. 6. Alyaviya A.L., Tulyaganova D.K(2023). ADIPOQ GENI POLİMORFIZMINING YURAGI KORONAAR KASALLIK BILAN ALOQASI. “Gumanitar va tabiiy fanlar jurnali”(2023). 4(10), 121-123. 7.Xudoyberganov, M. (2021). "2-tip qandli diabet va yurak-qon tomir kasalliklari o‘rtasidagi aloqalar." Kardiologiya va angiologiya, 22(3), 34-40.