O'ZBEKISTON SHAROITIDA O'ZBEK-INGLIZ IKKI TILLI BOLALARDA TIL RIVOJLANISHI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 199 O‘ZBEKISTON SHAROITIDA O‘ZBEK-INGLIZ IKKI TILLI BOLALARDA TIL RIVOJLANISHI Murodullayeva Sarvinoz Yorqin qizi Assistent o‘qituvchi, Navoiy davlat universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.17802368 Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston sharoitida o‘zbek va ingliz tillarida so‘zlashuvchi ikki tilli bolalarning til rivojlanish jarayoni zamonaviy tilshunoslik va globallashuv kontekstida tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi – o‘zbek-ingliz bilingv bolalarining til rivojlanish bosqichlari, kod aralashuvi, dominant til shakllanishi, ehtimoliy kechikish belgilari hamda kognitiv va ijtimoiy afzalliklarini aniqlashdir. Metod sifatida xalqaro va mahalliy ilmiy manbalar, O‘zbekiston maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyachilari o‘rtasidagi so‘rov natijalari, ko‘p tilli bolalar haqidagi amaliy tadqiqotlar hamda davlatning ko‘p tilli ta’lim siyosatini aks ettiruvchi hujjatlar tahlili qo‘llanildi. Natijalarga ko‘ra, o‘zbekingliz ikki tilli bolalarda til rivojlanish bosqichlari asosan monolingval tengdoshlarinikiga yaqin bo‘lib, kod aralashuvi vaqtinchalik xususiyatga ega, ikki tillilik esa nutq nuqsonlarini yuzaga keltirmaydi, aksincha, kognitiv moslashuvchanlik va metalingvistik ko‘nikmalarni kuchaytiradi. Maqolada ota-ona, tarbiyachi va mutaxassislar uchun bilingval bolalarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham beriladi. Kalit so‘zlar: ikki tillilik, o‘zbek-ingliz bilingv bolalar, til rivojlanishi, kod aralashuvi, kognitiv afzalliklar, ko‘p tilli ta’lim. Abstract. This article examines the language development of Uzbek–English bilingual children in Uzbekistan within the framework of contemporary linguistics and language development in the context of globalization. The study aims to identify the main developmental stages, patterns of code-mixing and language dominance, possible signs of delay, as well as cognitive and social advantages associated with bilingualism. The research is based on a synthetic review of international and local scholarly literature, survey data from preschool educators in Uzbekistan, empirical studies on multilingual children, and official documents on national multilingual education policy. The findings indicate that Uzbek–English bilingual children generally follow the same developmental trajectory as monolingual peers; early codemixing is a transient and normative phase, and bilingualism itself does not cause speech disorders. On the contrary, it contributes to enhanced cognitive flexibility, metalinguistic awareness, and readiness to learn additional languages. The article concludes with practiceoriented recommendations for parents, educators and specialists on how to create supportive conditions for bilingual development in the Uzbek context. Keywords: bilingualism, Uzbek–English bilingual children, language development, codemixing, cognitive benefits, multilingual education. Аннотация. В данной статье рассматривается развитие речи узбекскоанглоязычных двуязычных детей в условиях Узбекистана в контексте современной лингвистической теории и языкового развития в эпоху глобализации. Цель исследования – выявить особенности этапов языкового развития, проявления смешения кодов, формирование доминантного языка, возможные признаки задержки, а также когнитивные и социальные преимущества билингвизма. В качестве методов INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 200 использованы обзор международной и местной научной литературы, анализ результатов анкетирования воспитателей дошкольных учреждений Узбекистана, данные исследований по многоязычным детям, а также официальные документы о государственной политике в сфере многоязычного образования. Результаты показывают, что узбекско-англоязычные дети в целом проходят те же основные стадии развития речи, что и монолингвы; раннее смешение кодов носит временный и нормативный характер, а сам по себе билингвизм не вызывает речевых нарушений, напротив, способствует развитию когнитивной гибкости и метаязыкового сознания. В статье предлагаются практические рекомендации для родителей, педагогов и специалистов по поддержке двуязычных детей в условиях Узбекистана. Ключевые слова: билингвизм, узбекско-англоязычные дети, развитие речи, смешение кодов, когнитивные преимущества, многоязычное образование. Kirish Mazkur maqola O‘zbekiston sharoitida o‘zbek va ingliz tillarida so‘zlashuvchi ikki tilli bolalarning til rivojlanish jarayonini yoritadi. Hozirgi globallashuv davrida dunyoda ko‘plab bolalar bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan ortiq tilda ulg‘ayishmoqda. Ikki tillilik (bilingvizm) bugungi kunda ko‘plab mamlakatlarda odatiy hol bo‘lib, u bolalarga kengroq kommunikativ imkoniyatlar yaratadi. O‘zbekistonda tarixan ikki tillilik asosan o‘zbek va rus tillari o‘rtasida kuzatilgan bo‘lsa, so‘nggi yillarda ingliz tilining ahamiyati oshib bormoqda. Misol uchun, so‘nggi bir necha yil davomida O‘zbekistonda bolalar bog‘chalarida ingliz tilini xorijiy til sifatida erta o‘rgatish yo‘lga qo‘yildi. 1 Hukumat ko‘p tilli ta’limni qo‘llab-quvvatlab, maktabgacha bosqichdanoq bir nechta tillarni o‘rgatish bo‘yicha pilot dasturlarni amalga oshirmoqda (masalan, UNICEF va YEIdan ko‘mak bilan 3 mingdan ziyod bola qamrab olingan dasturlar) 2 . Natijada, O‘zbekistonda tobora ko‘proq bolalar o‘zbek va ingliz tillarida birgalikda muloqot qilishni o‘rganmoqda. Bu holat mazkur bolalarning til rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi masalasini kun tartibiga olib chiqmoqda. Ushbu tadqiqotdan maqsad – O‘zbekistonda ikki tilda (o‘zbek va ingliz) so‘zlashuvchi bolalar til rivojlanishining xususiyatlarini aniqlash, ularning rivojlanish bosqichlari, duch keladigan qiyinchiliklar va orttiradigan afzalliklarini tahlil qilish hamda ota-onalar va pedagoglar uchun ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish. Ilmiy izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, ikki tilli bolalar odatda monolingual (yakka til) bolalarga o‘xshash rivojlanish yo‘lini bosib o‘tadilar. 3 Biroq, bir vaqtda ikki tilda o‘sish o‘ziga xos jarayon bo‘lib, unga xos ayrim jihatlar mavjud. Quyida bunday bolalarning til o‘zlashtirish jarayoni– kirish, tadqiqot metodlari, natijalar va muhokama tartibida – batafsil bayon etiladi. Tadqiqot metodlari 1 Turg‘unboyeva , H. ., & Anatolevna, M. . (2025). TEACHING ENGLISH AS A SECOND LANGUAGE IN PRESCHOOL EDUCATION. Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические исследования, 4(10), 158–162. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/zdpp/article/view/99370 2 https://www.unesco.org/en/articles/international-mother-language-day-interview-sherzod-abdurasulovichkarimov#:~:text=students%E2%80%94regardless%20of%20their%20linguistic%20background%E2%80%94have,a nd%20digital%20learning%20platforms%3A%C2%A0The%20development 3 A SOCIOCOGNITIVE MODEL OF BILINGUAL DEVELOPMENT AND PROBLEMS Dilshoda Otaboyeva Department of English Linguistics, The National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek. Builders of the Future ] [ ISSN: 2181-2705] [Special Issue: Vol.04, Issue 04, 2024] INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 201 Ushbu tadqiqotda adabiyotlar tahlili va qisman kuzatuv metodlaridan foydalangan holda, ikki tilli bolalarning til rivojlanishi bo‘yicha mavjud ma’lumotlar tahlil qilindi. Xususan, xalqaro va mahalliy ilmiy manbalar o‘rganilib, o‘zbek-ingliz ikki tillilik sharoitidagi bolalarga doir natijalar umumlashtirildi. Tadqiqot doirasida bolalarning rivojlanish bosqichlari, lug‘at boyligi, grammatik ko‘nikmalari va nutqiy xatti-harakatlari haqidagi ilmiy ishlanmalar tahlil qilindi. Masalan, 70 nafar O‘zbekiston maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyachilari o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov natijalari tahlil qilinib, ular ikki tillilikning afzalliklarini qanday baholashi o‘rganildi. 4 Shuningdek, ko‘p tilli bolalar, jumladan O‘zbekistondagi bolalar ishtirokidagi tadqiqotlar natijalariga alohida e’tibor qaratildi. Jumladan, ko‘p tilli (o‘zbek-rus-ingliz) bolalarda uchraydigan nutq nuqsonlari va ularni bartaraf etish usullari bo‘yicha o‘tkazilgan mahalliy tadqiqot ma’lumotlari ko‘rib chiqildi. 5 Davlatning til siyosati va ta’limdagi yangiliklarini aks ettiruvchi rasmiy hujjatlar (masalan, maktabgacha ta’limda xorijiy tilni joriy etish bo‘yicha 2023-yilgi Hukumat hisobotlari) ham tahlilda qo‘llanildi. 6 Tadqiqot dizayni sifatida keng qamrovli literaturaga tayangan holatda, yangi amaliy eksperimentlar o‘tkazilmagan bo‘lsa-da, mavjud adabiyotlar sintetik tahlili orqali mavzu bo‘yicha xulosalar shakllantirildi. Natijalar Til rivojlanishining umumiy bosqichlari: Tahlil natijalari ko‘rsatadiki, ikki tilli (o‘zbekingliz) bolalar til rivojlanishining asosiy bosqichlarini odatda me’yorda bosib o‘tadilar. Ilk so‘z paydo bo‘lishi va gap tuzishni boshlash vaqti bir tilda so‘zlashuvchi bolalarnikiga yaqin: odatda bola taxminan bir yoshda birinchi so‘zini ayta boshlaydi va ikki yoshga borib ikki so‘zli iboralarni qo‘llashga o‘tadi. Ikki tilli bolalarda har bir tilni egallash tezligi ayrim hollarda bir tilli tengdoshlariga nisbatan biroz sekinroq bo‘lishi mumkin, ammo ikki til bo‘yicha qo‘shma yutuqlari yakunda bir tildagi bolanikiga teng bo‘ladi. Demak, bola ikki tilda so‘zlashishni o‘rganayotganda har ikkala til umumiy hisobda bir tilni o‘rgangan bola erishadigan lug‘aviy va grammatik ko‘nikmalar hajmiga ega bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ham tasdiqlaydiki, ikki tilli bolalar til va nutq rivojlanishining bosqichlarini xuddi bir tilli bolalarga o‘xshash ketma-ketlikda o‘tadilar. 7 . Qolaversa, tillar fonetik jihatdan farq qilsa ham, bola yetarli ta’sir va mashq olgan taqdirda ikkisiga ham muvaffaqiyatli ega chiqadi – masalan, o‘zbek va ingliz tillari turli til oilalariga mansub bo‘lsa-da, bola ulardagi tovush va talaffuz tizimlarini vaqt o‘tib to‘liq o‘zlashtira oladi. Bir vaqtda va ketma-ket ikki tillilik: Ikki tillilikning o‘zlashuvi farqlari asosan tilni o‘rganish davriga bog‘liq. Bir vaqtda ikki tillilik sharoitida bola tug‘ilishidan boshlab bir paytning o‘zida ikki tilda gaplashib o‘sadi. Bunday bolalar odatda har ikkala tilni ham uch yoshgacha faol o‘zlashtira boshlaydi va ilk bosqichlarda ikki tildagi so‘zlarni aralashtirib qo‘llashi mumkin. Ketma-ket ikki tillilikda esa bola avval birinchi tilni (ko‘pincha – ona tilini) 4 ADVANTAGES OF BILINGUALISM IN PRESCHOOL EDUCATION. (2024). American Journal of Pedagogical and Educational Research, 22, 21-24. https://americanjournal.org/index.php/ajper/article/view/1918 5 Children From Multilingual Families: A Global Perspective With Insights From Uzbekistan. Munira Karimova Akhmadjanovna, Zien Journal of Social Sciences and Humanities https://zienjournals.com/index.php/zjssh/article/view/6155#:~:text=conducted%20in%20Canada%2C%20the%20U, and%20ensure%20optimal%20language%20development 6 Children From Multilingual Families: A Global Perspective With Insights From Uzbekistan. Munira Karimova Akhmadjanovna, Zien Journal of Social Sciences and Humanities https://zienjournals.com/index.php/zjssh/article/view/6155#:~:text=conducted%20in%20Canada%2C%20the%20U, and%20ensure%20optimal%20language%20development 7 Dilshoda Otaboyeva, “Bilingual Language Development: Patterns and Problems”, Builders of the Future (Nizomiy nomidagi TDPU, 2024). INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 202 o‘zlashtirib, keyinchalik ikkinchi tilni (bizning holatda ingliz tilini) o‘rganadi. Tadqiqotlarga ko‘ra, ketma-ket ikki tillilikda bolalar birinchi tilda orttirgan bilim va tajribasidan ikkinchi tilni tez o‘zlashtirishda foydalanadilar. Birinchi til bolaning ikkinchi tilni qanday o‘rganishi va undan foydalanish uslubiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, agar ikki til o‘rtasida o‘xshashliklar ko‘p bo‘lsa, bolaga ikkinchi tilni o‘rganish osonroq tushadi. Ingliz va o‘zbek tillari grammatik tuzilishi jihatidan anchayin farqli bo‘lsa-da, bola o‘zbek tilida shakllangan mantiqiy asos va til tuzilishi haqidagi tushunchalarni ingliz tilini o‘zlashtirishda ma’lum ma’noda qo‘llashi mumkin (masalan, so‘z tartibini taqqoslash, tovushlarni qiyoslash va h.k.). Kuzatilishicha, farzandining ikki tilni muvaffaqiyatli egallashini istagan ota-onalar uchun eng samarali yo‘l – har ikkala tilni erta yoshdanoq tanishtirish va bir vaqtda parallel ravishda rivojlantirishdir. Bola ikki tilni birgalikda o‘rganayotganida, agar ota-ona yoki tarbiyachilar har bir tilga alohida e’tibor qaratsa (masalan, “bir ota-ona – bir til” tamoyiliga amal qilib, har bir ota yoki ona bolaga faqat bitta tilda murojaat qilsa), bola har bir tilni chalkashtirmasdan idrok etadi va o‘zlashtiradi. Tadqiqotlar aynan erta va izchil ikki tillilik til o‘rganish jarayonini silliqroq kechishini ta’kidlaydi. Til aralashuvi va ajratilishi: Ikki tilda tarbiya topayotgan bolalarda dastlab kodlarning aralashuvi kuzatiladi. Ya’ni, bola bir gapning ichida ikkala tildagi so‘zlar, so‘z qismlari va grammatik qo‘shimchalarni aralashtirib gapirishi mumkin. Masalan, kichik bola biror atamani bitta tilida bilmasa, uni ikkinchi tilidagi so‘z bilan almashtirishi yoki aralash gap tuzishi tabiiy hol. Masalan: Ice cream yeyman. Market go man. Manga lollipop yoqku. Ushbu misollar ikki tillilikni bir vaqtda boshlagan 2 yoshli bola til nutqidan namuna bo‘lib, ko‘rib turganimizdek ularda ikki tilda ham lug‘at boyligi yetarli biroq ular ikki tildagi Grammatik kategoriyalarni almashtirib yuborishadi va bu chalkashliklarga sabab bo‘ladi. Ba’zi bolalar hatto biror buyum yoki tushuncha uchun ikki xil (har ikkala tildagi) so‘zni o‘rganishga dastlab qarshilik qilishlari mumkin – ular uchun bitta ob’ektning ikkita nomi borligini anglash vaqt oladi. Masalan ingliz-o‘zbek tillarini bir vaqtda boshlagan bola “qoshiq” yoki “spoon”, “bread” yoki “non”, “uxlamoq’ va “to sleep” iboralarini bir vaqtda gapirayotgan kishi tiliga qarab moslashlari mumkin. Shuningdek, bolalar gohida ta’sir o‘tkazish yoki qiziqarli bo‘lish maqsadida tillarni aralashtirib gapirish bilan tajriba o‘tkazishlari ham kuzatiladi. Biroq, bu holat doimiy emas. Tadqiqotlarga ko‘ra, taxminan to‘rt yoshdan boshlab (ikkinchi bosqich) bolalar ikki til o‘rtasidagi farqni tobora aniq anglay boshlaydilar va ularni bir-biridan ajratib, alohida qo‘llashga o‘tadilar. Bola qaysi tilni qachon ishlatishni vaziyatga qarab farqlay oladi: masalan, oilaviy muhitda, uyda – asosan ona tilidan (o‘zbek tilidan) foydalanishi, tashqarida yoki o‘qish jarayonida – ingliz tiliga o‘tishi mumkin. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, bolalar ba’zan ayni bir fikrni ifodalash uchun qaysi tilda gapirish osonroq ekanini his qilib, o‘sha tilga moyillik bildiradilar. Umuman olganda, ikki tilli bola vaqti-vaqti bilan bir tilni ikkinchisidan ko‘proq qo‘llab turishi tabiiy: ayrim davrlarda bolalar ko‘proq o‘zbekcha, boshqa paytlarda esa inglizcha ko‘proq gapirishi mumkin. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 203 Ikki tillilikning afzalliklari: Tadqiqotlar ikki tillilikning bola rivojlanishiga ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Xususan, bilingval (ikki tilli) bolalarda quyidagi qator aqliy va nutqiy ko‘nikmalar bir tilli bolalarga nisbatan yaxshiroq rivojlanishi aniqlangan 8 : Nutq va til qobiliyatlari – ikki tilda muloqot qilgan bolalarda tovush tizimi, talaffuz va so‘z boyligi bilan ishlash ko‘nikmalari rivoj topadi, natijada ularning umumiy lingvistik mahorati oshadi. Mantiqiy fikrlash (umumiy mulohaza) qobiliyati – ikki tilda fikrlash zarurati bolada abstrakt va mantiqiy tafakkurni charxlaydi, turli masalalarga kengroq yondashish imkonini yaratadi. Tushunchalar shakllantirish – turli til va madaniy muh hit orqali bola atrofdagi hodisa va tushunchalarni yanada boyroq kontekstda anglaydi, bu esa dunyoqarashning boyishiga olib keladi. Ijodiy (divergent) tafakkur – ikki tilda fikrlash orqali bolalar bir muammoning yechimiga turlicha yondasha olishadi, kreativ fikrlash qobiliyatlari kuchayadi. Yuqoridagi qobiliyatlar natijasida, ikki tilli bolalarda o‘qish va yozishni o‘zlashtirish uchun muhim bo‘lgan bazaviy malakalar shakllanishi tezlashadi. Ko‘p tillilik bolaning miyasi uchun bir ma’noda “mashq” bo‘lib, u kognitiv moslashuvchanlikni (masalan, vazifalar o‘rtasida tez almashish, e’tiborni taqsimlash) oshirishi mumkinligi boshqa tadqiqotlarda ham qayd etilgan. 9 Shuningdek, bilingval bolalar kelgusida uchinchi yoki to‘rtinchi tilni ham nisbatan yengilroq o‘rganish layoqatiga ega bo‘lishadi – chunki ular allaqachon bir necha tilda fikrlash tajribasiga ega. Ehtimoliy qiyinchiliklar va kechikishlar: Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ikki tillilikning o‘zi tug‘ma nutq yoki til rivojlanishi nuqsonlarini keltirib chiqarmaydi. Ikki tilli bolalarda til va o‘rganish qiyinchiliklari monolingval bolalardagi kabi xuddi shunday tez-tezlikda uchraydi. Boshqacha aytganda, agar ma’lum bir nutqiy muammo bo‘lsa, u ikki tilni biladigan bolada ham, bitta tilni biladigan bolada ham uchrashi mumkin, lekin ikki tilda tarbiya topish muammo paydo bo‘lish xavfini oshirmaydi. Shunga qaramay, ota-onalar gohida ikki tilli tarbiya natijasida bolaning til chiqishi kechikayotganidan xavotir olishadi. Haqiqatan ham, ba’zi bilingval bolalarda birinchi tilga nisbatan ikkinchi tilni o‘zlashtirish jarayonida vaqtinchalik sekinlashish yoki ayrim talaffuz qiyinchiliklari kuzatilishi mumkin. 10 Ikki tilli bolalarda haqiqiy til kechikishini aniqlash bir qadar murakkab bo‘lishi mumkin, chunki bola bir tilni ikkinchisiga qaraganda kamroq ishlatishi tufayli “sustroq” ko‘rinishi mumkin. Pediatrlar va logoped mutaxassislar bilingval bolalarning normal rivojlanish andozalarini bilishlari muhim, zero bu ularga patologiyani oddiy ikki tillilik effektlaridan farqlashga yordam beradi. Munozara Yuqoridagi natijalar O‘zbekiston sharoitida o‘zbek-ingliz ikki tilli bolalarni tarbiyalash masalasida bir qator muhim jihatlarni tasdiqlaydi va yoritadi. Birinchidan, ko‘rinib turibdiki, erta yoshdan boshlab ikki tilga tortilish bolaning umumiy til rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi, aksincha, u monolingval tengdoshlariga nisbatan kamchilik sezmasdan o‘sadi. Bu, ayniqsa, 8 Dilshoda Otaboyeva, “Bilingual Language Development: Patterns and Problems”, Builders of the Future (Nizomiy nomidagi TDPU, 2024). 9 Munira Karimova, Mohinur Zayniddinova, “Children From Multilingual Families: A Global Perspective With Insights From Uzbekistan”, Zien Journal of Social Sciences and Humanities, Vol.43, 2025. 10 Munira Karimova, Mohinur Zayniddinova, “Children From Multilingual Families: A Global Perspective With Insights From Uzbekistan”, Zien Journal of Social Sciences and Humanities, Vol.43, 2025. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 204 O‘zbekistonda ingliz tilini biladigan yosh avlodni voyaga yetkazish borasidagi intilishlar fonida juda ahamiyatli ma’lumotdir. Pedagog va mutaxassislar ikki tillilikning afzalliklarini e’tirof etmoqdalar – masalan, mahalliy tadqiqotlarda maktabgacha ta’lim tarbiyachilari ikki tillilik bolalar kelajagi uchun foydali, deb hisoblashlari aniqlangan 11 . Ikkinchidan, hukumat darajasida ham ko‘p tilli ta’limga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Maktabgacha va boshlang‘ich ta’limda ona tiliga tayangan holda qo‘shimcha tillarni bosqichma-bosqich o‘rgatish siyosati kuchaymoqda. 12 Xususan, 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi tomonidan qabul qilingan xorijiy tilni erta o‘qitish bo‘yicha milliy dastur bu sa’y-harakatlarning yorqin misolidir. Bu kabi siyosatlar samarasida yurtimizda 1 118 ta ga yaqin maktab va ta’lim muassasalarida ta’lim ikki tilda yoki xilma-xil tillarda olib borilmoqda. 13 Demak, ikki tilli bolalar soni ortar ekan, bizda ularni qo‘llab-quvvatlashga doir ilmiypedagogik tajribalar ham boyib bormoqda. Uchinchi jihat, tadqiqot natijalari ikki tilli bolalar bilan ishlashda ba’zi muhim tavsiyalarni ham keltirib chiqarmoqda. Avvalo, ota-onalar va tarbiyachilar bolaning har ikki tilini rivojlantirish uchun muvozanatli muhit yaratishlari lozim. Bu degani, bola uyda ona tilida muloqot qilarkan, shu bilan birga muntazam ravishda ingliz tilida ham eshitish va so‘zlashish amaliyotiga ega bo‘lishi kerak. Masalan, oilada biri o‘zbekcha, biri inglizcha gapiradigan muhit yaratilsa (agar imkoniyat bo‘lsa), bola har ikkala tilni tabiiy ravishda ajratib o‘rganadi. Bu esa mamlakatimizda ikki tillilik nafaqat individual darajada, balki ta’lim tizimi darajasida ham ijobiy samara berayotganini anglatadi. Xulosa Yuqorida keltirilgan tadqiqot natijalari va muhokamalar asosida quyidagi xulosalar chiqarildi: Ikki tilli bolalarda til rivojlanishining asosiy bosqichlari monolingval tengdoshlarinikiga yaqin: Bilingval bolalar odatda bir yosh atrofida ilk so‘zlarini aytadi, ikki yoshdan esa so‘z birikmalarini qo‘llay boshlaydi. Ularning har ikki tildagi qo‘shma lug‘at zaxirasi bir tildagi bolalarnikidan kam bo‘lmaydi. Ikki tilni egallash sur’ati ayrim komponentlarda sekinroq bo‘lishi mumkin, biroq natijaviy jihatdan farq sezilmaydi. Kod aralashuvi – vaqtinchalik bosqich; to‘rt yoshdan so‘ng bola tillarni vaziyatga qarab ajratadi: Ikki tilli bola erta davrda bir gap ichida ikki tildan aralash foydalanishi normal holat. Taxminan 3–4 yoshdan boshlab u qaysi tilni qayerda ishlatishni o‘rganadi va masalan, uyda ona tilida, bog‘cha yoki maktabda esa chet tilida gapirish kabi ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Demak, ikki tillilik bolaning muloqot jarayonida tartibsizlik keltirib chiqarmaydi, balki yosh o‘tishi bilan bola kommunikativ moslashuvchanlikni shakllantiradi. Bilingvizm bolaning aqliy rivojiga ijobiy hissa qo‘shadi: Ikki tilli bolalarda nutqiy madaniyat va tafakkur ko‘nikmalari yuqori bo‘lishi ilmiy izlanishlarda qayd etilgan. Xususan, ular yangi tushunchalarni o‘zlashtirishda, mantiqiy va ijodiy masalalarni hal etishda yuqori qobiliyat ko‘rsatadi. Ikki tilda fikrlash tajribasi ularning metakognitiv (o‘z fikrlashini tahlil qilish) layoqatini oshiradi, bu esa keyinchalik o‘qish-yozishni o‘rganish hamda qo‘shimcha xorijiy tillarni o‘zlashtirishda qo‘l keladi. O‘zbekiston sharoitida ikki tilli bolalarni qo‘llabquvvatlash strategiyasini takomillashtirish zarur. 11 Dilnoza Fozilova, “Advantages of Bilingualism in Preschool Education”, American Journal of Pedagogical and Educational Research, Vol.22 (2024) 12 Sherzod A. Karimov bilan intervyu, UNESCO News – “International Mother Language Day: Interview with Sherzod Abdurasulovich Karimov”, 21 fevral 2025 13 Sherzod A. Karimov bilan intervyu, UNESCO News – “International Mother Language Day: Interview with Sherzod Abdurasulovich Karimov”, 21 fevral 2025 INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 205 Mamlakatimizda ko‘p tilli ta’lim bo‘yicha ilk qadamlar juda samarali bo‘lmoqda – mingdan ortiq maktab va makabgcha ta’lim muassasalarida bilingval dasturlar amalda qo‘llanilmoqda. Kelgusida ushbu sohadagi ilmiy-tadqiqotlarni kengaytirish muhimdir. Xususan, bevosita o‘zbek-ingliz ikki tilli bolalarning psixolingvistik portretini o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar o‘tkazish, ularning til o‘zlashtirish dinamikasini kuzatish va baholash tizimlarini ishlab chiqish zarur. Bu tadqiqotlar natijasida olingan ma’lumotlar asosida ta’lim jarayonida yanada innovatsion yondashuvlarni (masalan, interaktiv ko‘p tilli materiallar, sun’iy intellekt yordamida til o‘rgatish ilovalari va boshqalar) joriy etish imkoniyati paydo bo‘ladi. Umuman, ikkitillilik nafaqat individual bola manfaatiga, balki jamiyat manfaatlariga ham xizmat qiladi. O‘zbek va ingliz tillarida bemalol so‘zlasha oladigan yosh avlod globallashuv davrida milliy o‘zligimizni saqlagan holda jahonga chiqish, xalqaro muloqotlarda ishtirok etish va yangi ilmfan yutuqlaridan bahramand bo‘lishda muhim ko‘prik bo‘ladi. Shu bois, O‘zbekistonda ikki tillilikni rivojlantirish va bilingval bolalarni qo‘llab-quvvatlash davlat siyosati darajasida davom ettirilishi, ota-onalar va pedagoglar tomonidan esa har tomonlama rag‘batlantirilishi lozim. Mazkur tadqiqot natijalari esa, o‘z navbatida, bu yo‘nalishda ilmiy asoslangan yondashuvlarni shakllantirishga kichik hissa bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Turg‘unboyeva H, & Anatolevna, M. TEACHING ENGLISH AS A SECOND LANGUAGE IN PRESCHOOL EDUCATION. Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические исследования, (2025). 4(10), 158–162. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/zdpp/article/view/99370 2. Otaboyeva D., A SOCIOCOGNITIVE MODEL OF BILINGUAL DEVELOPMENT AND PROBLEMS Builders of the Future ] [ ISSN: 2181-2705] [Special Issue: Vol.04, Issue 04, 2024] 3. Fozilova D., ADVANTAGES OF BILINGUALISM IN PRESCHOOL EDUCATION. American Journal of Pedagogical and Educational Research, (2024) 22, 21-24. https://americanjournal.org/index.php/ajper/article/view/1918 4. Karimova M.A., Children From Multilingual Families: A Global Perspective With Insights From Uzbekistan. Zien Journal of Social Sciences and Humanities, 2025-04-18 https://zienjournals.com/index.php/zjssh/article/view/6155#:~:text=conducted%20in%20Ca nada%2C%20the%20U,and%20ensure%20optimal%20language%20development 5. https://www.unesco.org/en/articles/international-mother-language-day-interview-sherzodabdurasulovichkarimov#:~:text=students%E2%80%94regardless%20of%20their%20linguistic%20backgro und%E2%80%94have,and%20digital%20learning%20platforms%3A%C2%A0The%20dev elopment