RAQAMLI MEDIA MAKONIDA BOLALARDA SHAKLLANAYOTGAN QARAMLIK XULQ-ATVORINI BOSHQARISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK ASOSLARI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 89 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17803981 RAQAMLI MEDIA MAKONIDA BOLALARDA SHAKLLANAYOTGAN QARAMLIK XULQ-ATVORINI BOSHQARISHNING PEDAGOGIKPSIXOLOGIK ASOSLARI Irsaliyeva Gulrux Saparboyevna TGFU Pedagogika yo‘nalishi, 1-bosqich magistranti [email protected] ANNOTATSIYA Maqolada bolalarda media-qaramlikning shakllanish sabablari, uning psixologik va ijtimoiy ta’siri hamda muloyim boshqaruv tamoyillari yoritiladi. Ongli chegaralar, emotsional qo‘llab-quvvatlash, muqobil faoliyatlar va media savodxonligining ahamiyati tahlil qilinib, raqamli muhitdan xavfsiz va samarali foydalanish bo‘yicha ilmiy xulosalar beriladi. Kalit so‘zlar: media-qaramlik, muloyim boshqaruv, media savodxonligi, emotsional ishtirok, bolalar rivoji, raqamli muhit ПЕДАГОГИКО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ УПРАВЛЕНИЯ ЗАВИСИМЫМ ПОВЕДЕНИЕМ ДЕТЕЙ В ЦИФРОВОЙ МЕДИАСРЕДЕ АННОТАЦИЯ В статье раскрываются причины формирования медиазависимости у детей, её психологическое и социальное влияние, а также принципы мягкого управления. Анализируются значение осознанных границ, эмоциональной SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 90 поддержки, альтернативной деятельности и медиаграмотности, приводятся научные выводы о безопасном и эффективном использовании цифровой среды. Ключевые слова: медиазависимость, мягкое управление, медиаграмотность, эмоциональное участие, развитие детей, цифровая среда PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL FOUNDATIONS FOR MANAGING EMERGING ADDICTIVE BEHAVIOR IN CHILDREN WITHIN THE DIGITAL MEDIA SPACE ABSTRACT The article examines the causes of media addiction formation in children, its psychological and social impact, as well as the principles of soft regulation. The significance of conscious boundaries, emotional support, alternative activities, and media literacy is analyzed, and scientific conclusions are provided regarding the safe and effective use of the digital environment. Keywords: media addiction, soft regulation, media literacy, emotional involvement, child development, digital environment Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalari va raqamli media bolalar hayotining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Smartfonlar, planshetlar, kompyuterlar, televizorlar hamda turli onlayn platformalar muloqot, ta’lim va dam olishning yangi muhitini shakllantiradi [1][2]. Ushbu muhitda bolalar vaqtining katta qismini o‘tkazadilar, bu esa ularning intellektual, emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi [3][4]. Media qaramligining paydo bo‘lishi zamonaviy tarbiyaning dolzarb muammolaridan biri bo‘lib, uni chuqur tahlil qilish va muloyim boshqaruv strategiyalarini ishlab chiqishni talab qiladi [5]. Bolalarning media qaramligi — bu raqamli qurilmalar va media vositalaridan foydalanish odatga aylanishi, bolaning xulqi, kayfiyati va ijtimoiy o‘zaro munosabatlariga ta’sir ko‘rsatadigan holatdir [6]. Bunday qaramlikning yuzaga kelish SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 91 sabablariga nafaqat qurilmalarning jozibadorligi, balki psixologik, ijtimoiy va oilaviy omillar ham kiradi [7]. Rivojlanish psixologiyasi nuqtai nazaridan bolalar medianing ta’siriga ayniqsa sezgir hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, virtual muhitda uzoq vaqt davomida bo‘lish diqqatni jamlash qobiliyatining pasayishiga, shaxslararo muloqot ko‘nikmalarining shakllanishini qiyinlashtirishga va emotsional beqarorlikni keltirib chiqarishga olib kelishi mumkin [5]. Bundan tashqari, media-qaramlik ko‘pincha jismoniy faollikning kamayishi, uyquning buzilishi va kun tartibining o‘zgarishi bilan birga kechadi, bu esa bola sog‘ligining umumiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi [2]. Psixologik bog‘lanish nazariyasiga ko‘ra, bolaning emotsional ehtiyojlari uning media bilan o‘zaro munosabatiga bevosita ta’sir qiladi. Ota-onalar yoki pedagoglar tomonidan yetarlicha e’tibor olmagan bolalar emotsional qo‘llab-quvvatlash yetishmasligini virtual makonga sho‘ng‘ish orqali qoplashga harakat qilishi mumkin [5]. Bu hodisa faqat ekran oldida o‘tkaziladigan vaqtni cheklash emas, balki kattalarning bola hayotiga emotsional jihatdan faol jalb etilishining zarurligini ko‘rsatadi [4]. Kognitiv o‘qitish nazariyasi medianing bilish jarayonlarining shakllanishiga ta’sir qilishini ta’kidlaydi. Bir tomondan, zamonaviy ta’lim platformalari va interaktiv o‘yinlar tafakkur, xotira va ijodiy qobiliyatlarning rivojlanishiga yordam beradi [7]. Boshqa tomondan, ko‘ngilochar ilovalardan nazoratsiz foydalanish ma’lumotni yuzaki qabul qilishni kuchaytirishi, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini pasaytirishi va darhol mukofot olishga odatlantirishi mumkin, bu esa qaramlikni yanada kuchaytiradi [8]. Ijtimoiy nazariya media-muhitning ijtimoiy ko‘nikmalar rivojiga ta’sirini hisobga olishni o‘rgatadi. Onlayn muloqotga faol jalb etilgan bolalar tengdoshlari bilan jonli aloqa o‘rnatishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin, bu esa empatiya, jamoada ishlash ko‘nikmalari va ijtimoiy mas’uliyatning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi [1]. Muloyim boshqaruv deganda jazolar yoki qat’iy taqiqlardan foydalanmasdan media iste’molini tartibga solishga qaratilgan strategiyalar majmui tushuniladi [7]. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 92 Bunday yondashuv bolaning o‘z odatlarini anglash, o‘zini nazorat qilish va tanqidiy munosabatni rivojlantirishga qodir sub’ekt sifatida qaralishiga asoslanadi [8]. Birinchi mexanizm — ongli chegaralarni belgilash. Qattiq cheklovlardan farqli o‘laroq, muloyim chegaralar bolalar bilan birgalikda qoidalarni muhokama qilish, ekran oldida o‘tkaziladigan vaqt jadvalini tuzish va ustuvorliklarni belgilashni o‘z ichiga oladi [6]. Bu yondashuv ichki intizomning rivojlanishiga, media ortiqcha iste’molining oqibatlarini tushunishga va o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarining shakllanishiga yordam beradi [4]. Ikkinchi mexanizm — kattalarning emotsional ishtiroki. Ota-onalar yoki pedagoglar tomonidan qo‘llab-quvvatlashni va e’tiborni his qilgan bolalar muloqot yetishmasligini raqamli qurilmalar orqali qoplashga kamroq moyil bo‘ladi [4]. Emotsional ishtirok birgalikdagi o‘yinlar, ko‘rilgan kontentni muhokama qilish, bolaning yutuqlariga qiziqish bildirish va uning onlayn faoliyatida faol ishtirok etish orqali namoyon bo‘ladi [8]. Uchinchi mexanizm — ijobiy motivatsiya va almashtirish. Jazolash yoki taqiqlash o‘rniga bolaga ko‘ngilochar, o‘quv yoki ijtimoiy ehtiyojlarni qondiradigan muqobil faoliyat turlari taklif etiladi [5]. Bular ijodiy mashg‘ulotlar, sport o‘yinlari, stol o‘yinlari yoki oilaviy loyihalar bo‘lishi mumkin. Bunday usul nizolar xavfini kamaytiradi va ongli tanlov qilish ko‘nikmasini rivojlantiradi [8]. To‘rtinchi mexanizm — media savodxonligi va tanqidiy fikrlash. Bolani kontentni tahlil qilishga, ishonchli va ishonchsiz ma’lumotni farqlashga, raqamli platformalar va reklama qanday ishlashini tushunishga o‘rgatish media iste’moliga ongli yondashuvni shakllantiradi [7]. Media savodxonligi nafaqat qaramlikni kamaytiradi, balki intellektual salohiyat, tanqidiy fikrlash va ma’lumotga ijodiy yondashuvni rivojlantiradi [5]. Oila bolaning media-odotlarini shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ota-onaning o‘zi namuna bo‘lishi, muloqot uslubi, emotsional qo‘llab-quvvatlash va birgalikdagi faoliyat bolaning raqamli muhitga qanchalik jalb qilinishiga bevosita ta’sir qiladi [8]. Bu jarayonda nazorat va ishonch o‘rtasidagi muvozanat muhim bo‘lib, cheklovlar jazo SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 93 sifatida emas, balki birgalikdagi dam olish va rivojlanishni rejalashtirish vositasi sifatida qaralishi kerak [4]. Ta’lim muassasalari ham media-qaramlikni muloyim boshqarishga hissa qo‘sha oladi. Buning uchun ular o‘quv jarayoniga media savodxonligi dasturlarini kiritishlari, muqobil bo‘sh vaqt faoliyatlarini tashkil etishlari va o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishga ko‘maklashishlari mumkin [7]. O‘qituvchilar va tarbiyachilar ota-onalar bilan hamkorlikda media-qaramlikning salbiy oqibatlarini kamaytirishga qaratilgan qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratadilar Shunday qilib, bolalarning media-qaramligi psixologik, intellektual va ijtimoiy jihatlarni o‘z ichiga olgan murakkab hodisadir. Qaramlikni samarali boshqarish repressiv usullardan voz kechishni, ongli chegaralar, kattalarning emotsional ishtiroki, ijobiy motivatsiya, muqobil faoliyatlar va media savodxonligi asosidagi muloyim strategiyalarga o‘tishni talab qiladi [6][7]. «Muloyim boshqaruv» yondashuvi bolaga o‘zini nazorat qilish, tanqidiy fikrlash va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish imkonini beradi, shu bilan birga medianing salbiy ta’sirini kamaytiradi. Asosiy maqsad — raqamli texnologiyalarni bolaning hayotidan chiqarib tashlash emas, balki media-makon bilan xavfsiz, samarali va emotsional boy o‘zaro munosabatni ta’minlaydigan uyg‘un odatlarni shakllantirishdir [4]. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Young, K. S. Internet Addiction in Children and Adolescents. Springer, 2017. 2. Haidt, J. The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood Is Causing an Epidemic of Mental Illness. Penguin Press, 2024. 3. McLuhan, M. The Gutenberg Galaxy. University of Toronto Press, 1962. 4. Векслер, М. Влияние медиа на развитие ребёнка: теория и практика. СПб.: Речь, 2020. 5. Пью, Л. Дети и цифровое пространство: социальные и психологические аспекты. М.: Наука, 2019. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 94 6. Американская психологическая ассоциация (APA). Children, Adolescents, and Media: Policy Guidelines. Washington, D.C.: APA, 2019. 7. Gomez-Galan, J. Media Education as Theoretical and Practical Paradigm for Digital Literacy: An Interdisciplinary Analysis. arXiv, 2018. 8. Zhangaliyeva, R. E., Zhukenova, G. B. Formation of parents’ media literacy as a psychological and pedagogical condition for the prevention of digital autism. Gumilyov Journal of Pedagogy, Vol. 151, No. 2, 2025.