DASTLABKI TERGOV BOSQICHIDA TERGOVCHINING PROTSESSUAL MUSTAQILLIGI: NAZARIY-HUQUQIY TAHLIL VA TAKOMILLASHTIRISH YO'NALISHLARI

1 THE ROLE OF EDUCATORS IN THE DEVELOPMENT OF EDUCATION Turkey international open conference 2025 http://innoconferences.iblogger.org/ DASTLABKI TERGOV BOSQICHIDA TERGOVCHINING PROTSESSUAL MUSTAQILLIGI: NAZARIY-HUQUQIY TAHLIL VA TAKOMILLASHTIRISH YO'NALISHLARI Yoqubjonov Xasanjon Ilyosjon o'g'li Huquqni muhofaza qilish akademiyasi tinglovchisi, Namangan shahar prokuraturasi tergovchisi 3-darajali yurist Annotatsiya: Ushbu tezisda dastlabki tergov bosqichida tergovchining protsessual mustaqilligi printsipi, uning mohiyati, amalda qo'llanilishi va rivojlantirish yo'nalishlari tadqiq etiladi. Milliy qonunchilik va xalqaro tajriba tahlili asosida tergovchining mustaqilligini ta'minlash, prokuratura nazorati va sud nazorati o'rtasidagi muvozanatni saqlash, tergovchiga tashqi ta'sirlarning oldini olish bo'yicha takliflar ishlab chiqilgan. Maqolada Germaniya, Frantsiya, Rossiya, AQSh va boshqa mamlakatlarning dastlabki tergov tizimlaridagi tergovchi mustaqilligi modellari qiyosiy tahlil qilinadi. Kalit so'zlar: tergovchining protsessual mustaqilligi, dastlabki tergov, prokuratura nazorati, sud nazorati, jinoyat protsessi, huquqiy kafolatlar, tergov organlari, xalqaro tajriba. Tergovchining protsessual mustaqilligi prinsipi demokratik huquqiy davlat qurilishining muhim tamoyillaridan biri bo'lib, u jinoyat-protsessual faoliyatning obyektivligini, qonuniyligini va samaradorligini ta'minlashning asosiy kafolatidi. Tergovchi o'z qarorlarini faqat qonunga va o'z ichki ishonchiga asoslanib qabul qilishi, tashqi bosim va qo'pol aralashuvlardan himoyalangan holda ishlashi kerak 1 . Biroq, amaliyotda tergovchining mustaqilligi ko'pincha prokuratura nazorati, yuqori turuvchi tergovchilarning ko'rsatmalari, siyosiy va ijtimoiy bosimlar bilan to'qnashadi. 1 Raxmonqulov X.X. Tergovchining protsessual maqomi va uning kafolatlari // TDYU Axborotnomasi. 2020. №3. 67-78 betlar. 2 THE ROLE OF EDUCATORS IN THE DEVELOPMENT OF EDUCATION Turkey international open conference 2025 http://innoconferences.iblogger.org/ O'zbekiston Respublikasining 2018-yilda qabul qilingan Jinoyat-protsessual kodeksida tergovchining protsessual mustaqilligi printsipi mustahkamlangan. Ushbu moddaga muvofiq, "tergovchi jinoyat ishini yuritish bo'yicha o'z qarorlarini mustaqil ravishda qabul qiladi va o'z vakolatlarini faqat qonunga muvofiq amalga oshiradi". Biroq, bu printsipning qanday darajada amalga oshirilishi, tergovchining mustaqilligini cheklovchi omillar va uni ta'minlash mexanizmlari to'liq ishlab chiqilmagan. Tergovchining protsessual mustaqilligi deganda, uning jinoyat ishi bo'yicha protsessual qarorlar qabul qilish va tergov harakatlarini amalga oshirishda qonunchilikka asoslangan holda mustaqil harakat qilish huquqi va majburiyati tushuniladi. Bu mustaqillik ikki jihatdan ko'rib chiqilishi mumkin: tashqi mustaqillik va ichki mustaqillik. Tashqi mustaqillik tergovchining boshqa davlat organlari, yuqori mansabdor shaxslar, siyosiy kuchlar va jamoatchilik tomonidan qo'yiladigan qonunga xilof bosim va ta'sirlardan himoyalanganligini anglatadi. Ichki mustaqillik esa tergovchining o'z ichki ishonchi, professional bilimi va qonunchilikka asoslanib qaror qabul qilishi, o'z xohish-istaklari yoki shaxsiy manfaatlari emas, balki obyektiv haqiqatni aniqlash maqsadida ishlashini nazarda tutadi. Tergovchining mustaqilligi prinsipi bir qator boshqa muhim jinoyatprotsessual printsiplar bilan bog'liq. Birinchidan, qonuniylik prinsipi bilan tergovchi faqat qonunga bo'ysunadigan va qonun asosida qaror qabul qiladigan shaxs sifatida mustaqildir. Ikkinchidan, obyektivlik, to'liqlik va har tomonlamalik printsiplari bilan tergovchi mustaqil bo'lmasa, bir tomonlama, noto'g'ri xulosaga kelishi mumkin. Uchinchidan, fuqarolarning huquq va erkinliklarini hurmat qilish prinsipi bilan mustaqil tergovchi shaxsning huquqlarini himoya qilishda samaraliroqdir. Garchi tergovchi mustaqil bo'lsa-da, bu uning "cheksiz mustaqilligi" degani emas. Tergovchining faoliyati bir necha mexanizmlar orqali nazorat qilinadi: prokuratura nazorati, yuqori turuvchi tergovchi nazorati, sud nazorati. Bu nazorat 3 THE ROLE OF EDUCATORS IN THE DEVELOPMENT OF EDUCATION Turkey international open conference 2025 http://innoconferences.iblogger.org/ mexanizmlari tergovchining qonunga rioya qilishini ta'minlash, uning xatolarini to'g'irlash va fuqarolarning huquqlarini himoya qilish maqsadida amalga oshiriladi 2 . Muammo shundaki, nazorat va mustaqillik o'rtasida to'g'ri muvozanatni topish zarur. Prokuror rahbarligidagi mustaqillik Germaniya Federativ Respublikasida tergovchi (Ermittlungsbeamte) politsiya tizimiga tegishli bo'lib, u prokuror (Staatsanwalt) nazorati va rahbarligida ishlaydi. Germaniya Jinoyat-protsessual kodeksining 152-moddasi prokuraturaga dastlabki tergovni boshlash va uni boshqarish majburiyatini yuklaydi. Prokuror tergovga yo'nalish beradi, muhim qarorlarni tasdiqlaydi va tergovchining harakatlarini nazorat qiladi. Biroq, bu Germaniya modelida tergovchining mustaqilligi yo'q degani emas. Tergovchi konkret tergov harakatlarini amalga oshirishda ma'lum darajada mustaqildir va professional tajribasiga asoslanib qaror qabul qiladi. Prokuror umumiy rahbarlikni amalga oshiradi, lekin har bir kichik detalni nazorat qilmaydi. Germaniya modelining afzalligi shundaki, tergovchilar professional politsiya xizmati tarkibida ishlaydi va yuqori malakaga ega. Frantsiya Respublikasining dastlabki tergov tizimida tergovchining mustaqilligi yanada yuqori darajada ta'minlangan. Og'ir jinoyatlar bo'yicha maxsus sud tergovchisi (juge d'instruction) tayinlanadi, u sud tizimiga tegishli magistrat bo'lib, prokuraturadan mustaqil faoliyat yuritadi. Sud tergovchisi jinoyat ishini qo'zg'atish, barcha tergov harakatlarini amalga oshirish, hibsga olish to'g'risida qaror qabul qilish va ishni sud jarayoniga yuborish yoki to'xtatish to'g'risida mustaqil qaror qabul qiladi. Frantsiya Jinoyat-protsessual kodeksining (Code de procédure pénale) 49-moddasi sud tergovchisining vakolatlarini belgilaydi va u prokuraturaning ko'rsatmalariga bo'ysunmaydi. Prokuror faqat sud tergovchisiga ish yuborishi yoki uning qarorlariga apellyatsiya palatasi orqali e'tiroz bildirishi mumkin, lekin to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatma bera olmaydi. Bu model tergovchining eng yuqori 2 Nazarov I.I. Tergov organlari ustidan nazorat mexanizmlari // Huquq va burch. 2021. №4. 89-97 betlar. 4 THE ROLE OF EDUCATORS IN THE DEVELOPMENT OF EDUCATION Turkey international open conference 2025 http://innoconferences.iblogger.org/ darajadagi mustaqilligini ta'minlaydi, biroq ba'zi tanqidchilarga ko'ra, tergovni sekinlashtiradi va prokuror nazoratini zaiflashtradi. Frantsiya modelining yana bir muhim jihati - bu sud tergovchisining qarorlariga nisbatan kuchli sud nazorati mexanizmi. Tergov palatasi (chambre de l'instruction) sud tergovchisining barcha muhim qarorlarini ko'rib chiqadi va gumondor hamda jabrlanuvchining shikoyatlarini hal qiladi. Bu tergovchining mustaqilligini saqlab qolish bilan birga, uning xatolarini to'g'irlash va fuqarolarning huquqlarini himoya qilish maqsadiga xizmat qiladi. Rossiya Federatsiyasida dastlabki tergov tizimi O'zbekiston tizimiga o'xshash tuzilgan. Rossiya Jinoyat-protsessual kodeksining 38-moddasi tergovchining protsessual mustaqilligini belgilaydi: "Tergovchi o'z vakolatlarini mustaqil ravishda amalga oshiradi va o'z qarorlaridan shaxsan javobgar bo'ladi". Biroq, bu mustaqillik nisbiy xarakterga ega. Amerika Qo'shma Shtatlarida dastlabki tergovni asosan politsiya detektivlari amalga oshiradi va ular juda keng mustaqillikka ega. AQShda prokuror (prosecutor) asosan sud jarayonida ishtirok etadi va ayblovni qo'llab-quvvatlaydi, dastlabki tergov bosqichida esa detektivlar mustaqil ishlaydi. Prokuror tergov natijalarini ko'rib chiqadi va gumondorni javobgarlikka tortish to'g'risida qaror qabul qiladi, lekin u tergovni bevosita boshqarmaydi. AQSh modelida detektivlarning mustaqilligi ularning professional politsiya xizmatiga tegishli bo'lishi va qonun-qoidalar bilan himoyalanganligi bilan ta'minlanadi. Biroq, bu mustaqillik ayrim hollarda suiiste'mol qilish xavfini keltirib chiqaradi. Shu sababli, AQShda politsiya harakatlarini nazorat qilish uchun turli mexanizmlar mavjud: sud nazorati, ichki tekshiruvlar bo'limi (Internal Affairs), fuqarolik nazorati kengashlari (Civilian Review Boards) 3 . 3 Skolnick J.H., Fyfe J.J. Above the Law: Police and the Excessive Use of Force. New York: The Free Press, 1993. P. 178-234. 5 THE ROLE OF EDUCATORS IN THE DEVELOPMENT OF EDUCATION Turkey international open conference 2025 http://innoconferences.iblogger.org/ O'zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi tergovchining protsessual mustaqilligini ta'kidlaydi.Kodeks normalariga ko’ra, "tergovchi jinoyat ishini yuritish bo'yicha o'z qarorlarini mustaqil ravishda qabul qiladi". Biroq, amaliyotda tergovchining mustaqilligi bir qator omillar bilan cheklanadi. Birinchi muammo - yuqori turuvchi tergovchilarning keng nazorat vakolatlari. Jinoyat-protsessual kodeksi normalari yuqori turuvchi tergovchiga past turuvchi tergovchining qarorlarini bekor qilish yoki o'zgartirish, jinoyat ishini boshqa tergovchiga o'tkazish, tergovchiga yo'riqnomalar berish huquqini beradi. Amaliyotda bu yuqori turuvchi tergovchilarning past turuvchi tergovchilar faoliyatiga doimiy aralashuviga olib keladi. Ikkinchi muammo - prokuratura nazoratining kuchli ta'siri. Jinoyat-protsessual kodeksning normalariga ko’ra, prokurorga tergovni nazorat qilish bo'yicha keng vakolatlar beradi. Prokuror tergovchining qarorlariga e'tiroz bildirishi, jinoyat ishini o'z yurituviga olishi, tergovchini o'zgartirishi, qonunga xilof harakatlar va qarorlarni bekor qilishi mumkin. Ba'zi holatlarda prokuror tergovchiga to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatmalar beradi, bu esa tergovchining mustaqilligini buzadi. Uchinchi muammo - tashqi bosimlardan himoyaning yetarli emasligi. Amaliyotda ba'zi jinoyat ishlari bo'yicha tergovchilarga yuqori mansabdor shaxslar, nufuzli shaxslar yoki ularning qarindoshlari tomonidan bosim o'tkazilishi holatlari uchraydi. Tergovchi bunday bosimdan o'zini himoya qilish uchun etarli kafolatlar va mexanizmlarga ega emas. To'rtinchi muammo - tergovchilarning ish yuki va moddiy-texnik ta'minlanishning yetarli emasligi. Tergovchilar yuqori ish yukiga ega bo'lib, bu ularning har bir ish bo'yicha to'liq va sifatli tergov o'tkazishga to'sqinlik qiladi. Shuningdek, ba'zi hududlarda tergovchilar zamonaviy texnik vositalar va transport bilan yetarlicha ta'minlanmagan. Xulosa qilib aytganda, tergovchining protsessual mustaqilligi printsipi demokratik jinoyat protsessining asosiy tamoyilidir. Bu printsipning amalda to'liq amalga oshirilishi jinoyat tergovi ob'ektivligini, qonuniyligini va samaradorligini 6 THE ROLE OF EDUCATORS IN THE DEVELOPMENT OF EDUCATION Turkey international open conference 2025 http://innoconferences.iblogger.org/ ta'minlaydi. Xalqaro tajribani o'rganish va milliy sharoitlarga moslashtirilgan holda qo'llash, qonunchilikni takomillashtirish, tergovchilarning kasbiy himoyalanganligini ta'minlash va tashqi bosimlardan himoya mexanizmlarini kuchaytirish orqali bu printsipni yanada rivojlantirish mumkin. Bu esa O'zbekiston Respublikasida demokratik huquqiy davlat qurilishi va sud-huquq tizimini isloh qilish jarayoniga muhim hissa qo'shadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 2023-yil 30-aprel. Elektron manba: https://lex.uz/docs/-6445145 2. O'zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. 2018. URL: https://lex.uz/mact/-111460 3. Nazarov I.I. Tergov organlari ustidan nazorat mexanizmlari // Huquq va burch. 2021. 4. Raxmonqulov X.X. Tergovchining protsessual maqomi va uning kafolatlari // TDYU Axborotnomasi. 2020. 5. Skolnick J.H., Fyfe J.J. Above the Law: Police and the Excessive Use of Force. New York: The Free Press, 1993. P. 178-234. 6. Leo R.A. Police Interrogation and American Justice. Cambridge: Harvard University Press, 2008.