MINTZBERGNING 10 TA STRATEGIK MAKTABI: SOLISHTIRMA TAHLIL VA ZAMONAVIY TAHLIL AHAMIYATI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 149 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17805426 MINTZBERGNING 10 TA STRATEGIK MAKTABI: SOLISHTIRMA TAHLIL VA ZAMONAVIY TAHLIL AHAMIYATI Tajiboyev Diyorbek Isoq o‘g‘li Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti To‘rtkul fakulteti Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo‘yicha) yo‘nalishi talabasi. ANNOTATSIYA Ushbu maqolada Genri Mintzberg tomonidan ishlab chiqilgan 10 ta strategik maktabning nazariy asoslari, ularning o‘zaro farqlari, ustun va zaif jihatlari hamda boshqaruv amaliyotidagi qo‘llanish imkoniyatlari keng yoritilgan. Tadqiqot IMRAD talablari asosida olib borilib, har bir maktabning strategiya yaratish jarayonidagi roli, qaror qabul qilish mexanizmlari va tashkilot strategik rivojlanishidagi o‘rni ilmiy tahlil etildi. Maktablar o‘rtasidagi solishtirma tahlil ularning turli xil iqtisodiy sharoitlarda samaradorlik darajasini aniqlash imkonini berdi. Raqamlashtirish, sun’iy intellekt, big data va VUCA davri kabi zamonaviy jarayonlar fonida strategik maktablarning qay biri ustunlikka ega ekani ko‘rsatib berildi. Tadqiqot yakunida Mintzberg strategik yondashuvlarining zamonaviy integrativ modeli ishlab chiqildi va tashkilotlar uchun amaliy metodik tavsiyalar shakllantirildi. Kalit so‘zlar: Mintzberg, strategiya, strategik maktablar, dizayn maktabi, rejalashtirish maktabi, pozitsiyalash maktabi, kognitiv yondashuv, madaniy maktab, siyosiy maktab, o‘rganuvchan maktab, konfiguratsiya, boshqaruv nazariyasi, strategik tahlil, solishtirma tahlil, zamonaviy strategiya. INTRODUCTION (KIRISH) Mavzuning dolzarbligi Zamonaviy boshqaruv jarayonida strategik fikrlash, strategiyani shakllantirish va uni amalga oshirish ko‘nikmalari tashkilotlarning raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar, davlat tashkilotlari, xususiy biznes, ta’lim markazlari va notijorat sektorning barqaror faoliyati ko‘p jihatdan to‘g‘ri tanlangan strategiyaga bog‘liq. Strategiya ishlab chiqish jarayoni esa zamonaviy boshqaruv nazariyasida ko‘plab ilmiy yondashuvlar orqali izohlanadi. Shulardan eng mashhuri — kanadalik olim Genri Mintzberg tomonidan taklif qilingan 10 ta strategik maktab konsepsiyasidir. Bu maktablar strategiyani turli SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 150 rakurslarda sharhlaydi: rejalashtirish, pozitsiyalash, kognitiv jarayon, madaniyat, konfiguratsiya, siyosiy kuchlar va boshqa nuqtai nazarlarni o‘z ichiga oladi. Mintzberg nafaqat strategiyani reja sifatida, balki murakkab, o‘zgaruvchan, ko‘p qatlamli hodisa sifatida talqin etadi. Bugungi globallashuv, raqamlashtirish, sun’iy intellektning keng joriy etilishi, VUCA (Volatility, Uncertainty, Complexity, Ambiguity) sharoiti strategik yondashuvlarning ahamiyatini yanada oshirmoqda. Shunday sharoitda Mintzbergning 10 strategik maktabi korxona yoki tashkilotning strategik modellarini tahlil qilishda universal ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa: • IT kompaniyalar, • davlat boshqaruvi, • ta’lim tizimi, • tibbiyot sektori, • ishlab chiqarish korxonalari, • startaplar, • innovatsion platformalar uchun strategiya tanlash jarayonida Mintzberg konsepsiyasi amaliy ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun mazkur maqola Mintzbergning barcha maktablarini chuqur ilmiy tahlil qiladi, ularni bir-biri bilan solishtiradi va zamonaviy iqtisodiy sharoitda qo‘llash imkoniyatlarini ilmiy asoslaydi. Mintzbergning strategiya haqidagi konsepsiyasi Genri Mintzberg strategiya tushunchasiga beshta ta’rif beradi (5P model): 1. Plan (Reja) – oldindan belgilangan yo‘l. 2. Ploy (Hiyla) – raqobatchiga qarshi ustunlik olish usuli. 3. Pattern (Uslub) – vaqt davomida takrorlanuvchi xatti-harakatlar. 4. Position (Pozitsiya) – bozordagi o‘rin. 5. Perspective (Dunyoqarash) – tashkilotning ichki madaniy qadriyati. Mana shu 5 asos strategiya tahlilining 10 ta strategik maktabi shakllanishiga zamin yaratgan. Mintzbergning asosiy xulosasi: “Strategiya — bu bir vaqtning o‘zida ham reja, ham amaliyot, ham qarash, ham xatti-harakatdir.” Shu bois strategiyani faqat rejalashtirish bilan cheklab bo‘lmaydi; u murakkab ijtimoiy-psixologik jarayon sifatida qaralishi lozim. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 151 Mintzbergning 10 ta strategik maktabi: umumiy tavsif Mintzberg strategiyani 10 ta yondashuvga bo‘ladi. Bu maktablar uch guruhga ajratiladi: A. Retseptiv (o‘quv) maktablar — strategiya “qanday yaratiladi?” savoliga javob beradi: 1. Dizayn maktabi – strategiya rahbar ongida yaratiladi. 2. Rejalashtirish maktabi – strategiya bosqichma-bosqich ishlab chiqiladi. 3. Pozitsiyalash maktabi – strategiya bozordagi o‘ringa qarab belgilanadi. B. Tavsiflovchi (deskriptiv) maktablar — strategiya “amalda qanday shakllanadi?”ni tushuntiradi: 4. Kognitiv maktab – strategiya boshqaruvchining fikrlash jarayonida paydo bo‘ladi. 5. O‘rganuvchan maktab – strategiya tajriba davomida shakllanadi. 6. Kuchlar (siyosiy) maktabi – strategiya tashkilot ichidagi kuchlar kurashiga bog‘liq. 7. Madaniy maktab – strategiya tashkilot qadriyatlari bilan belgilanadi. 8. Atrof-muhit maktabi – tashqi kuchlarning ta’siri ustuvor. C. Integrativ maktab 9. Konfiguratsiya maktabi – tashkilot o‘z tarixiy bosqichlariga ko‘ra strategiya tanlaydi. Mintzberg ba’zi manbalarda 10-maktab sifatida “Tadbirkorlik maktabi”ni ajratadi (entrepreneurial school). Shuning uchun ko‘p adabiyotlarda 10 ta maktab sifatida qayd etiladi. Tadqiqotning ilmiy bo‘shlig‘i Ko‘plab tadqiqotchilar Mintzbergning maktablarini alohida o‘rgangan, ammo: • maktablar o‘rtasidagi solishtirma ustunliklar, • real sektor uchun qay biri samarali, • bugungi raqamli iqtisodda qaysi maktab ustunligi, • Uzbekistan bilan bog‘liq amaliy moslashuv kabi masalalar yetarli darajada yoritilmagan. Maqola ana shu ilmiy bo‘shliqni to‘ldiradi. Tadqiqotning maqsadi Mintzbergning 10 ta strategik maktabini tizimli o‘rganish, solishtirma tahlil qilish, ularning zamonaviy boshqaruvdagi amaliy ahamiyatini aniqlash va raqamli davr uchun mos strategik model ishlab chiqish. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 152 Tadqiqotning vazifalari 1. Har bir strategik maktabning mohiyatini ilmiy asosda tahlil qilish. 2. Maktablarni nazariy jihatdan solishtirish. 3. Amaliy qo‘llash imkoniyatlarini aniqlash. 4. Qaysi maktab qaysi turdagi tashkilot uchun mosligini aniqlash. 5. Raqamlashtirish, AI, big data sharoitida qaysi maktab ustunligini yoritish. 6. Yangi strategik integratsion model taklif qilish. Tadqiqotning ilmiy gipotezalari 1. Har bir strategik maktab strategiyaning ma’lum jihatini chuqur yoritadi, lekin hech biri universal emas. 2. Zamonaviy boshqaruv sharoitida bir necha maktab kombinatsiyasi samaraliroq. 3. Raqamli iqtisodiyotda pozitsiyalash, o‘rganuvchan va konfiguratsiya maktablari ustunlikka ega. 4. Mintzberg konsepsiyasi O‘zbekiston sharoitida moslashuvchan strategik model yaratish uchun asos bo‘la oladi. Tadqiqotning nazariy asoslari Tadqiqot quyidagi nazariy manbalarga tayanadi: • Mintzbergning strategiya nazariyalari • Porterning raqobat nazariyasi • Ansoffning o‘sish matriksasi • Chandlerning “structure follows strategy” konsepsiyasi • Peter Senge (O‘rganadigan tashkilot nazariyasi) • Quinn (inkremental strategiya) • Druckerning boshqaruv nazariyasi Bu manbalar Mintzberg yondashuvini kengroq kontekstda sharhlashga imkon beradi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati Maqola natijalari: • korxonalar strategik rejalashtirishida, • davlat boshqaruv strategiyasini ishlab chiqishda, • ta’lim muassasalari boshqaruv tizimini modernizatsiya qilishda, • startaplar uchun strategik yo‘l xaritasini tuzishda, • IT kompaniyalar uchun inklyuziv biznes modeli yaratishda katta amaliy qiymatga ega. Mavzuning zamonaviy kontekstdagi dolzarbligi Bugungi dunyoni “VUCA davri” deb atashadi: • V — Volatility (o‘zgaruvchanlik) SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 153 • U — Uncertainty (noaniqlik) • C — Complexity (murakkablik) • A — Ambiguity (tushunarsizlik) Bu sharoitda an’anaviy strategik maktablar o‘zini to‘liq oqlamaydi. Mintzbergning moslashuvchan, ko‘p qatlamli ta’limoti esa aksincha — zamonaviy tashkilotlar uchun eng dolzarb nazariy asos bo‘lib turibdi. METHODS (METODOLOGIYA) Ushbu tadqiqot Mintzbergning 10 ta strategik maktabini chuqur o‘rganish, ularni o‘zaro solishtirish hamda zamonaviy iqtisodiy sharoitda qo‘llash imkoniyatlarini aniqlashga qaratilgan. Metodologiya ilmiy izlanishning nazariy va amaliy yondashuvlarini o‘z ichiga oladi. 1. Nazariy tahlil metodi Mintzberg tomonidan taklif qilingan strategik maktablar: dizayn, rejalashtirish, pozitsiyalash, kognitiv, o‘rganuvchan, siyosiy, madaniy, atrof-muhit, tadbirkorlik, konfiguratsiya bo‘yicha 1980–2024 yillar oralig‘idagi ilmiy manbalar keng o‘rganildi. Tahlil qilingan asosiy manbalar: • Mintzbergning “Strategy Safari”, “The Rise and Fall of Strategic Planning”, “The Nature of Managerial Work” asarlari; • Porter, Ansoff, Chandler, Quinn, Druckerlarning strategik boshqaruvga oid ishlari; • JST, Scopus va Google Scholar bazalaridagi ilmiy maqolalar. Mazkur nazariy tahlil maktablarning kelib chiqish sabablari, metodologik asoslari va qo‘llanilish chegaralarini aniqlash imkonini berdi. 2. Solishtirma tahlil metodi Har bir maktab quyidagi mezonlar bo‘yicha solishtirildi: 1. Strategiyaning tabiati (reja, jarayon, naqsh, pozitsiya). 2. Strategiya kim tomonidan shakllanishi (rahbar, guruh, bozor kuchlari, madaniyat). 3. Qaysi sharoitda samarali bo‘lishi. 4. Kuchli jihatlari. 5. Zaif jihatlari. 6. Raqobat sharoitida qo‘llash imkoniyatlari. 7. Raqamli davrga mosligi. Bu uslub har bir maktabning amaliyotdagi o‘rnini aniq ko‘rsatishga yordam berdi. 3. Ekspert so‘rovi Tadqiqotda: • 12 nafar biznes strateglari, SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 154 • 8 nafar korporativ boshqaruv mutaxassisi, • 6 nafar oliygoh o‘qituvchisi, • 4 nafar startap asoschisi orqasida 30 nafar ekspert bilan yarim strukturalashgan intervyu o‘tkazildi. Savollar: • Qaysi maktab amalda ko‘proq qo‘llaniladi? • Raqamli transformatsiya davrida qaysi yondashuv kuchaymoqda? • O‘zbekiston sharoitida mos strategik maktab qaysi? Ekspertlar fikrlari natijaviy tahlilda keltiriladi. 4. VUCA tahlil metodi Bugungi biznes sharoitining beqarorligi, murakkabligi va noaniqligini aniqlash uchun VUCA modeli qo‘llandi. Har bir maktabning VUCA sharoitida o‘zini qanday tutishi baholandi. 5. Kontent tahlili Mintzberg maktablari asosida: • AQSh, • Yevropa Ittifoqi, • Yaponiya, • Janubiy Koreya kompaniyalarining strategik hujjatlari o‘rganildi. Ularning qaysi maktabga yaqin yondashuvdan foydalangani tahlil qilindi. 6. Analitik modellashtirish Maktablarning integratsion modeli ishlab chiqildi. Bunda 4 bosqichli innovatsion model taklif etildi: 1. Diagnostika 2. Strategiyani tanlash 3. Strategik uyg‘unlashuv 4. Transformatsiya Bu integrativ model natijalar bo‘limida taqdim etiladi. 3-QISM — RESULTS (NATIJALAR) Tadqiqot natijalari Mintzberg maktablarining chuqur solishtirmasi, ularning zamonaviy sharoitda qo‘llanish darajasi va ustunliklarini aniqlashga qaratilgan. I. Mintzbergning 10 ta strategik maktabi bo‘yicha chuqur solishtirma natijalari Quyida har bir maktabning mohiyati, ustun va zaif tomonlari umumlashtirilgan. 1. Dizayn maktabi — “Strategiya rahbar ongida yaratiladi” Ustunligi: • sodda va tushunarli yondashuv; SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 155 • rahbarning tajribasi asos bo‘ladi. Zaifligi: • katta tashkilotlar uchun mos emas; • murakkab bozor sharoitida yetarli emas. Bugungi ahamiyati: Startaplar va oilaviy bizneslarda samarali. 2. Rejalashtirish maktabi — “Strategiya bosqichma-bosqich ishlab chiqiladi” Ustunligi: • tizimli yondashuv; • aniq reja va ko‘rsatkichlar. Zaifligi: • moslashuvchan emas; • tez o‘zgaruvchan bozor uchun sekin. Bugungi ahamiyati: Yirik davlat tashkilotlari uchun mos. 3. Pozitsiyalash maktabi — Porter yondashuvi Ustunligi: • raqobatdagi ustunlikni aniq belgilaydi; • bozorda o‘rin tanlashga asoslanadi. Zaifligi: • ichki madaniyat va jarayonlarni kam hisobga oladi. Bugungi ahamiyati: IT, marketing, texnologik kompaniyalar uchun eng kuchli yondashuv. 4. Kognitiv maktab — “Strategiya boshqaruvchining fikrida shakllanadi” Ustunligi: • psixologik jarayonlar chuqur tahlil qilinadi. Zaifligi: • amaliyot bilan kam bog‘liq. Bugungi ahamiyati: Liderlik va soft-skills rivojida muhim. 5. O‘rganuvchan (learning) maktab — “Strategiya tajribada tug‘iladi” Ustunligi: • moslashuvchan va dinamik; • startaplar uchun eng mos yondashuv. Zaifligi: • aniq reja bo‘lmaydi; SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 156 • xatolar ko‘p bo‘lishi ehtimoli yuqori. Bugungi ahamiyati: Innovatsion kompaniyalar uchun №1 tanlov. 6. Siyosiy maktab — “Strategiya kuchlar kurashida shakllanadi” Ustunligi: • real tashkilotlar ichki siyosatini hisobga oladi. Zaifligi: • sub’ektiv qarorlar ko‘p bo‘ladi. Bugungi ahamiyati: Katta davlat tuzilmalari uchun dolzarb. 7. Madaniy maktab — “Strategiya qadriyatlar natijasidir” Ustunligi: • korporativ identitetni kuchaytiradi. Zaifligi: • global bozor uchun yetarli moslashuvchan emas. Bugungi ahamiyati: Ta’lim, tibbiyot, NNTlar uchun muhim. 8. Atrof-muhit maktabi — “Strategiya tashqi kuchlar ta’siri bilan belgilanadi” Ustunligi: • bozor o‘zgarishiga tez javob beradi. Zaifligi: • ichki jarayonlar sust hisobga olinadi. Bugungi ahamiyati: Logistika, energetika, qishloq xo‘jaligi uchun muhim. 9. Tadbirkorlik maktabi — “Strategiya lider qaroriga asoslanadi” Ustunligi: • jasoratli qarorlar qabul qilish; • innovatsion yondashuv. Zaifligi: • xatar yuqori. Bugungi ahamiyati: Startaplar va texnologik firmalar uchun eng dinamik maktab. 10. Konfiguratsiya maktabi — “Strategiya tashkilotning bosqichiga qarab shakllanadi” Ustunligi: • kompleks, integrativ yondashuv; SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 157 • boshqaruvning turli davrlarini hisobga oladi. Zaifligi: • chuqur tahlil talab etadi. Bugungi ahamiyati: Yirik korporatsiyalar uchun eng to‘liq model. II. Ekspertlar fikri natijalari 30 nafar ekspert so‘rovi natijasida quyidagi tendensiyalar aniqlandi: 1. Zamonaviy sharoitda eng samarali maktablar: 1. O‘rganuvchan 2. Pozitsiyalash 3. Konfiguratsiya 2. Eng kam qo‘llaniladigan maktablar: • Kognitiv • Siyosiy 3. O‘zbekiston sharoitida mos maktablar: • Rejalashtirish — davlat sektori uchun • Pozitsiyalash — raqobatga kirayotgan bizneslar uchun • O‘rganuvchan — startaplar uchun III. VUCA tahlili natijalari VUCA davrida: • O‘rganuvchan maktab — eng moslashtirilgan (moslashuvchan, tez strategiya). • Pozitsiyalash maktabi — raqobatda kuchli. • Konfiguratsiya maktabi — yirik korporatsiyalar uchun optimal. IV. Mintzberg maktablari asosida ishlab chiqilgan integrativ model Tadqiqot natijasida quyidagi 4 bosqichli integrativ strategik model yaratildi: 1-bosqich: Diagnostika Tashkilotning madaniyati, resursi, bozordagi o‘rni, liderlik uslubi aniqlanadi. 2-bosqich: Strategiyani tanlash Mintzberg maktablari asosida: • tashkilotning turi, • bozor sharoiti, • VUCA bosimi hisobga olinadi. • 3-bosqich: Strategik uyg‘unlashuv Bir nechta maktabdan kombinatsiya tanlanadi: • Startap = O‘rganuvchan + Tadbirkorlik • Davlat sektori = Rejalashtirish + Madaniy • IT kompaniya = Pozitsiyalash + O‘rganuvchan