QURILISH SOHASIDA BIM TEXNALOGIYALAR.

FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 100 1. Odilxo‘jayev A.E, “Qurilish materiallari” O‘zbek tilida o‘quv qo‘llanma Toshkent - 2020 2. H.X. Kamilov, Qurilish materiallari, buyumlari va konstruktsiyalarini ishlab chiqarish” O‘zbek tilida o‘quv-uslubiy majmualar.Тoshkent-2019 3. Н. Коваленко, “Цифровые технологии в строительстве”, Москва: Инфра-М, 2022. 4. Autodesk BIM Handbook, 2023 Edition. 5. ISO 19650: Building Information Modelling – Organization of Information. 6. A. Ahmedov, “Qurilishda sifat nazorati tizimlari”, Toshkent: TADI, 2021. 7. ResearchGate maqolasi: “Digital Twin and Quality Control in Construction”, 2022. QURILISH SOHASIDA BIM TEXNALOGIYALAR. Karimov.A.A Fan va texnalogiyalar universiteti “Aniq fanlar” kafedrasi o’qituvchisi. Qayumova L.SH Fan va texnalogiyalar universiteti “Aniq fanlar” kafedrasi katta o’qituvchisi, PhD. Otabekov.U.G’ Fan va texnalogiyalar universiteti “Aniq fanlar” kafedrasi katta o’qituvchisi. Doi: Annotatsiya:Ushbu maqola zamonaviy raqamli arxitektura yo'nalishida keng qo'llanilayotgan BIM (Building Information Modeling) texnologiyasining nazariy va amaliy jihatlarini batafsil yoritishga bag'ishlangan. Unda BIM texnologiyasining tarixi,loyihalash, qurilish va ekspluatatsiya jarayonlaridagi ahamiyati, bugungi kunda arxitektura va qurilish sohalarida tutgan o’rni haqida yoritilgan. Abstract: This article is devoted to a detailed coverage of the theoretical and practical aspects of BIM (Building Information Modeling) technology, which is widely used in modern digital architecture. It highlights the history of BIM technology, its significance in design, construction, and operation processes, and its role in architecture and construction today. Аннотация:Данная статья посвящена подробному освещению теоретических и практических аспектов технологии BIM (Building Information Modeling), широко используемой в современной цифровой архитектуре. В нем освещается история технологии BIM, ее значение в процессах проектирования, строительства и эксплуатации, а также ее роль в современной архитектуре и строительстве. Kalit so’zlar: BIM (Building Information Modeling),raqamli texnalogiyalar, arxitektura, qurilish sohasi. Ключевые слова: BIM (Building Information Modeling), цифровые технологии, архитектура, строительство. Keywords: BIM (Building Information Modeling), digital technologies, architecture, construction. FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 101 Bugungi kunda raqamli texnologiyalar taraqqiyoti butun dunyoda xar bir sohada juda tez rivojlanmoqda. Xususan arxitektura va qurilish sanoatida ham tub o'zgarishlarni yuzaga keltirdi. Shunday raqamli ilg‘or texnologiyalardan biri bu — BIM (Building Information Modeling) bo‘lib, u qurilish sohasida inqilobiy o‘zgarishlar qilishga xizmat qilmoqda. BIM — bu binolarni va inshootlarni loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilish jarayonida barcha axborotlarni yagona raqamli platformada boshqarish imkonini beruvchi tizimdir. U 3D, 4D, hatto 5D o‘lchamdagi axborot modellaridan foydalanib, loyihaning hayotiy sikli davomida aniq va ishonchli ma’lumotlar bilan ishlashni ta’minlaydi.An'anaviy loyihalash metodlaridan farqli o'laroq, BIM loyiha ob'ektining to'liq axborot modelini yaratish imkonini beradi, bu esa qurilish jarayonlarida aniqlik, shaffoflik va samaradorlikni ta'minlaydi.BIM texnologiyasi ob'ektning butunlay qamrab oladi: dastlabki loyihadan tortib, qurilish, ekspluatatsiya va hatto buzishgacha. Shu sababli, dunyoning ko'plab mamlakatlarida BIM texnologiyasidan foydalanish rivojlangan. Bizning mamlakatimizda ham so'nggi yillarda arxitektura qurilish sohasida raqamli texnalogiyalr bosqichma-bosqich joriy qilinmoqda. Biroq BIMning keng qo'llanilishi hali ham ko'plab muammolarga duch kelmoqda. BIM — binolar va inshootlarning raqamli modellarini yaratish va boshqarish jarayoni. U nafaqat uch o‘lchamli model yaratishni o‘z ichiga oladi, balki binoning har bir elementi haqidagi barcha zarur ma’lumotlarni qo‘shishni ham o‘z ichiga oladi: materiallar, o‘lchamlar, xizmat muddati, qiymat, texnik xususiyatlar va boshqalar. Shu tariqa, BIM loyihadagi barcha ma’lumotlarni yagona platformaga birlashtiradi, bu esa loyihadagi barcha ishtirokchilar — me’morlar, dizaynerlar, muhandislar va quruvchilarga samarali ishlash imkonini beradi. Bu binolarni loyihalash usuli bo'lib, uning asosiy xususiyatlari quyidagilar bo'ladi:  3D modelini yaratish;  kelajakdagi tuzilish haqida mavjud bo'lgan barcha ma'lumotlarni bir butunga ulash;  Oddiy 3D modellardan asosiy farq nima? BIM modellarida nafaqat grafikalar, balki tuzilmalar, muhandislik tizimlari va barcha jihozlarning xususiyatlari haqida to'liq ma'lumotlar mavjud. Bu har bir tafsilot yozilgan ob'ektning to'liq raqamli egizakidir. Bundan tashqari, turli mutaxassislar bir vaqtning o'zida bir xil bim modeli FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 102 bilan ishlashlari mumkin. Turli xil chizmalarga ega bo'lish va keyin ularni birlashtirishning hojati yo'q. Bu loyihadagi xatolarni jiddiy ravishda kamaytiradi. O'tgan asrning o'rtalarida amerikalik me'mor Chak Istman birinchi marta o'z maqolalaridan birida "axborot modeli" tushunchasidan foydalangan. 80-yillarning oxiriga kelib, kontseptsiya Evropa va AQShda rivojlandi. "Building information modeling" zamonaviy atamasi ingliz (Product Information Model) va Amerika (Building Product Model) variantlarini birlashtirish natijasidir. U 1986 yilda Robert Eyshning ilmiy ishida paydo bo'ldi, u erda yangi yondashuvning asosiy tamoyillari shakllantirildi. Olimning asosiy g'oyasi qurilish sxemalarini yaratish jarayonini avtomatlashtirish edi. Barcha kerakli ma'lumotlar, shu jumladan smetalar, ma'lumotlar bazalari, vaqtinchalik hisob-kitoblar bitta kompyuter 3D modelida birlashtirilgan. Eysh o'z nazariyasining amaliy ahamiyatini Londondagi Xitrou aeroportini tiklashda qo'llash orqali aniq ko'rsatdi. Bu bim binolarini modellashtirish tizimini jahon arxitektura-qurilish faoliyatiga joriy etishning birinchi urinishi edi. 2002 yildan boshlab u barcha mamlakatlar mutaxassislari tomonidan faol foydalanila boshlandi. BIM texnologiyasining afzalliklari: BIM –bu qurilish ob’ektining ko‘p o‘lchovli modelini yaratishga imkon beradigan texnologiya bo‘lib, u bu haqda barcha ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu model nafaqat qurilish uchun, balki ob’ektning ishlashi uchun ham qo‘llaniladi. Shuning uchun uni faqat grafik 3D proyeksiyasi deb o‘ylash mutlaqo noto‘g‘ri. BIM qisqartmasi ingliz tilidan (Building Information Model ili Modeling) “binolarni axborot modellashtirish” deb tarjima qilingan. Ko‘pchilik dasturiy ta’minot nomi BIM harflari ortida yashiringan deb hisoblashadi. Boshqalar chizilgan bino BIM deb o‘ylashadi. Ammo bunday oddiy ta’rifni berish mumkin emas. Dizayndagi BIM texnologiyalari binoning uch o‘lchovli modelini yaratishga asoslangan, ammo bu holda model nafaqat geometrik elementlar va to‘qimalarning to‘plami hisoblanadi, balki bunday model haqiqatda bo‘lgan va o‘ziga xos fizik xususiyatlarga ega virtual elementlardan iborat. BIM texnologiyasi binoni loyihalashtirishga va hatto qurilish boshlanishidan oldin ham unda sodir bo‘ladigan barcha jarayonlarni to‘liq hisoblashga va aniqlashga imkon beradi. BIM texnologiyasining vazifalari: Bim texnologiyasidan foydalanish har qanday ob'ektni qurishni boshlash uchun ko'plab muammolarni hal qilishga imkon beradi. Moliyaviy rejalarni tayyorlash va qo'llab-quvvatlash davrida bimdan foydalanishni hal qilishga imkon beradigan asosiy vazifalar:  loyiha rejasini tayyorlash;  iqtisodiy va amaliy nazorat;  loyiha monitoringi;  infratuzilmaga ekologik ta'sir nuqtai nazaridan loyihani tekshirish;  byudjetni tekshirish va xarajatlarni asoslash;  texnik qismni tekshirish va muhandislik hisob-kitoblarini tekshirish. BIM dasturlari va texnologiyalarining rivojlanishi: FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 103 BIMning rivojlanishiga ko‘plab dasturlar va texnologiyalar hissa qo‘shgan. Eng mashhur dasturlar qatoriga Autodesk Revit, ArchiCAD va Navisworks kiradi.Ushbu dasturlar qurilish jarayonining barcha bosqichlarida ishlatiladi: loyihani yaratish, qurilishning har bir bosqichini rejalashtirish va resurslarni taqsimlash. Revit dasturi arxitektura, muhandislik va qurilish dizaynini birlashtiradi va barcha ishtirokchilarga loyiha yaratishda bir xil platformada ishlash imkonini beradi. ArchiCAD esa o‘zining intuitiv interfeysi bilan mashhur bo‘lib, arxitektorlar va dizaynerlar uchun qulay. Navisworks dasturi esa ko‘p qavatli qurilish loyihalarini boshqarish uchun keng qo‘llaniladi. Bugungi kunda BIM texnologiyasini amalga oshirishni ta'minlaydigan turli xil dasturlar ishlab chiqilgan. Ushbu sohadagi etakchilardan biri Autodesk bo'lib, u raqamli axborot modeli asosida qurilish ob'ektini loyihalash va qurish imkonini beruvchi dasturlar to'plamini yaratdi, uni loyihalashdan foydalanish bosqichida hamrohlikka qadar. Xulosa:BIM (Building Information Modeling) texnologiyasi qurilish sohasida yuqori aniqlik, iqtisodiy samaradorlik va sifatli loyihalash imkonini beruvchi ilg‘or yechimdir. U loyihalashdan tortib, ekspluatatsiya bosqichigacha bo‘lgan barcha jarayonlarni yagona raqamli model asosida boshqarish imkonini yaratadi. BIM yordamida xatolar oldindan aniqlanadi, qurilish muddati va xarajatlari optimallashtiriladi, barcha mutaxassislar o‘zaro muvofiqlikda ishlaydi.O‘zbekistonda ushbu texnologiyani joriy etish orqali zamonaviy qurilish tamoyillariga mos keluvchi, tejamkor va samarali loyihalarni hayotga tatbiq etish mumkin. Shuning uchun BIMni o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish qurilish sohasi kelajagi uchun muhim strategik yo‘nalish hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1.Eastman, C., Teicholz, P., Sacks, R., & Liston, K. (2011). BIM Handbook: A Guide to Building Information Modeling for Owners, Managers, Designers, Engineers and Contractors. 2nd ed. Wiley.2.Azhar, S. (2011). Building Information Modeling (BIM): Trends, Benefits, Risks, and Challenges for the AEC Industry. Leadership and Management in Engineering, 11(3), pp. 241–252. 3.Smith, D. K., & Tardif, M. (2009). Building Information Modeling: A Strategic Implementation Guide. Wiley. 4.Makarov, Y., & Soloviev, A. (2020). Primeneniye BIM-tekhnologiy v stroitelstve: teoriya i praktika. Moskva: Infra-M. 5.Кузнецова, Е. А. (2019). BIM-технологии в строительстве и архитектуре: современные подходы. // Вестник строительной науки, No4, с. 45–52. 6.O‘zbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi. (2023). Qurilishda raqamli texnologiyalarni joriy etish konsepsiyasi. Toshkent. 7.BuildingSMART International. (2022). What is BIM?[Online]. Available at: https://www.buildingsmart.org/(Murojaat qilingan sana: 2025-yil 21-may). 8.Autodesk. (2021). Revit and BIM Overview. [Online]. Available at: https://www.autodesk.com/solutions/bim (Murojaat qilingan sana: 2025-yil 21-may).