KOMPYUTER LINGVISTIKASI: YARATILISHI VA RIVOJLANISHI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 160 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17809960 KOMPYUTER LINGVISTIKASI: YARATILISHI VA RIVOJLANISHI Yusupova Gulnoza Urganch davlat pedagogika instituti, 1-kurs magistranti Email: [email protected] Raximova Sulurxon Ilmiy rahbar: Filologiya fanlari doktori ANNOTATSIYA Ushbu maqolada kompyuter lingvistikasining shakllanish tarixi, uning zamonaviy sun’iy intellekt tizimlaridagi o‘rni va amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Shuningdek, sohaning o‘zbek tilshunosligidagi dolzarb masalalari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: kompyuter lingvistika, tabiiy tilni qayta ishlash, sun’iy intellekt, korpus lingvistikasi, formal grammatika. ABSTRACT This article analyzes the history of the development of computational linguistics, its role in modern artificial intelligence systems, and its practical applications. The study also examines pressing issues of the field within Uzbek linguistics. Keywords: computational linguistics, natural language processing, artificial intelligence, corpus linguistics, formal grammar. АННОТАЦИЯ В данной статье анализируется история формирования компьютерной лингвистики, её роль в современных системах искусственного интеллекта и SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 161 практическое применение. Кроме того, рассматриваются актуальные вопросы данной области в узбекском языкознании. Ключевые слова: компьютерная лингвистика, обработка естественного языка, искусственный интеллект, корпусная лингвистика, формальная грамматика. KIRISH Kompyuter lingvistikasi tabiiy tilni kompyuter imkoniyatlari asosida qayta ishlashni o‘rganadigan ilmiy soha bo‘lib, informatsion texnologiyalar, matematika va lingvistika kesishmasida rivojlangan. Texnologiyalarning jadal taraqqiyoti inson va mashina o‘rtasida tabiiy til orqali samarali muloqot qilish zaruratini keltirib chiqardi. Shu sababli, soha dastlab avtomatik tarjima va matnlarni tahlil qilish bilan bog‘liq ilmiy izlanishlar orqali rivojlandi. XX asrning o‘rtalarida kibernetika va hisoblash texnikasi taraqqiyoti kompyuter lingvistikasi fanining shakllanishiga asos bo‘ldi. Dastlab bu yo‘nalish matematik lingvistika yoki hisoblash lingvistika deb atalgan. Bu jarayon davomida tilning sintaksis, semantika va morfologik tuzilmalari matematik va mantiqiy modellarga aylantirildi. Shu bilan birga, kompyuter lingvistikasi insonning tilni tushunish jarayonini tizimli ravishda tadqiq etishga imkon yaratdi. USLUBLAR Kompyuter lingvistikasi rivojlanishida qo‘llanilgan asosiy konseptual usullar va modellarga quyidagilar kiradi: — Tabiiy tillarning matematik modellari, ular nutq va matnlarni strukturalashga yordam beradi. — ‘Freymlar’, ‘ssenariy’, ‘plan’ kabi konseptual strukturalar, ma’lumotlarni tartibga solish va mantiqiy bog‘lanishni aniqlash uchun ishlatiladi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 162 — Avtomatik tarjima algoritmlari va matn tahlil tizimlari, so‘z va jumlalar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishni aniqlaydi. — Korpus lingvistikasi asosidagi katta ma’lumotlar bazalari, tilning statistika asosida tadqiq qilinishiga imkon beradi. NATIJALAR VA MUHOKAMA Dastavval, kompyuter tizimi matematik hisoblash amallarida qo‘llanildi, hozirgi kunda turli sohalarda kompyuter amallaridan unumli foydalanilmoqda. Til og‘zaki va yozma nutq ko‘rinishida kishilik jamiyatiga xizmat qilib kelmoqda. Axborotlar asrida esa til inson va mashina munosabatini ta'minlaydigan vositaga aylandi. Kompyuter lingvistikasida tabiiy va sun’iy til tushunchalari o‘zaro farqlanadi. Tabiiy til – insonlar o‘rtasida kommunikativ, emotsional-ekspressiv, akkumulyativ funksiyalar uchun xizmat qiladigan tildir. Sun’iy til – tabiiy tilni qayta ishlash, formallashtirish asosida matematika, informatika va tilshunoslik sohalari kesimida shakllantirilgan, kompyuter va inson o‘rtasidagi munosabatni ta’minlaydigan, bevosita kompyuter xotirasiga kiritiladigan va kompyuterning lingvistik doiradagi funksiyalarini amalga oshirishda foydalaniladigan tildir. Kompyuter lingvistikasi quyidagi vazifalarni muvaffaqiyatli bajaradi va amaliy natijalarga ega: — Tabiiy tillarning matematik modellarini yaratish, bu esa avtomatik tushunish va tarjimani rivojlantiradi. — Avtomatik tarjima tizimlarini ishlab chiqish, u ko‘p tilli kommunikatsiyani qulaylashtiradi. — Matnlarni avtomatik tahlil qilish va tahrirlash, jumlalar sintaksisini va semantikasini tekshirishga yordam beradi. — Korpus lingvistikasi asosida katta ma’lumotlar bazalarini shakllantirish, tilni statistik asosda tadqiq qilish imkonini beradi. — Sun’iy intellekt tizimlarini lingvistik ma’lumotlar bilan ta’minlash, chatbotlar va nutqni tanish tizimlarining samaradorligini oshiradi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 163 Hozirgi kunda kompyuter lingvistikasi sun’iy intellekt, avtomatik tarjima, til korpuslari va nutqni tanish tizimlarining ilmiy asosini tashkil qiladi. Bu jarayonlar o‘zbek tilini raqamlashtirish, yagona terminologiya yaratish va til korpuslarini boyitishga yordam beradi. Shuningdek, tahliliy va amaliy izlanishlar orqali kelajakdagi tadqiqotlar uchun yangi yo‘nalishlar aniqlanadi. XULOSA Kompyuter lingvistikasi zamonaviy texnologiyalar davrida muhim yo‘nalish sifatida shakllandi. U nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham sun’iy intellekt va tilshunoslik sohalarini bog‘laydi. O‘zbek tilini kompyuterda qayta ishlash imkoniyatlarini kengaytirish uchun korpuslar yaratish va lingvistik modellarni ishlab chiqish zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mahmudov N., Mengliyev B. Kompyuter lingvistikasi asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. 2. Ishoqov A. Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2018. 3. Toshmurodov B. Korpus lingvistikasi va uning amaliy qo‘llanilishi. Toshkent: Fan nashriyoti, 2021. 4. O‘zbek tilining milliy korpusi bo‘yicha ilmiy maqolalar to‘plami. Toshkent: O‘zRFA Tilshunoslik instituti, 2020. 5. Raximova S. Tilshunoslik va texnologiyalar integratsiyasi bo‘yicha maqolalar. UrDPI ilmiy jurnali, 2020–2024.