O'ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA YOSHGA BOG'LIQ MUROJAAT SHAKLLARINING LINGVOMADANIY XUSUSIYATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 300 O'ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA YOSHGA BOG'LIQ MUROJAAT SHAKLLARINING LINGVOMADANIY XUSUSIYATLARI Sayidqulova Nozigul Doniyor qizi Navoiy Davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17810269 Annotatsiya. Ushbu maqolada o'zbek va ingliz tillarida yoshga bog'liq murojaat shakllarining lingvomadaniy xususiyatlari o'rganiladi. Tadqiqot davomida ikki tildagi murojaat shakllarining qiyosiy tahlili amalga oshirildi, ularning madaniy va ijtimoiy kontekstlari o'rganildi. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatdiki, har ikki tilda ham yoshga bog'liq murojaat shakllari mavjud bo'lib, ular jamiyatdagi hurmat va ierarxiya tushunchalarini aks ettiradi. Biroq, o'zbek tilidagi murojaat shakllarida yoshga nisbatan ko'proq e'tibor qaratilgan bo'lib, ingliz tilida bu holat nisbatan kamroq kuzatiladi. Kalit so'zlar: murojaat shakllari, yoshga bog'liq murojaat, lingvomadaniyat, o'zbek tili, ingliz tili, qiyosiy tahlil. Аннотация: В данной статье будут рассмотрены лингвокультурные особенности возрастных форм обращения в узбекском и английском языках. В ходе исследования был проведен сравнительный анализ двуязычных форм обращения, изучены их культурный и социальный контексты. Анализ литературы показал, что в обоих языках существуют возрастные формы обращения, отражающие понятия уважения и иерархии в обществе. Однако в узбекских формах обращения больше внимания уделяется возрасту, тогда как в английском эта ситуация наблюдается сравнительно реже. Ключевые слова: формы обращения, возрастное обращение, лингвокультура, узбекский язык, английский язык, сравнительный анализ Abstract: This article will study the linguistic features of age-related forms of Appeal in Uzbek and English. During the study, a comparative analysis of the forms of Appeal in two languages was carried out, their cultural and social contexts were studied. Literature analysis has shown that both languages have age-related forms of address that reflect notions of respect and hierarchy in society. However, in Uzbek forms of address, there is a greater emphasis on age, and in English this situation is observed relatively less often. Keywords: forms of Appeal, age-related appeal, linguomadaniyat, Uzbek, English, comparative analysis KIRISH Til va madaniyat o'rtasidagi munosabat tilshunoslik sohasidagi eng muhim tadqiqot yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Til nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki ma'lum bir jamiyatning madaniy qadriyatlari, an'analari va dunyoqarashini aks ettiruvchi vosita hamdir. Bu borada murojaat shakllari alohida ahamiyat kasb etadi, chunki ular jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni, hurmat va ierarxiya tushunchalarini bevosita aks ettiradi [1]. Yoshga bog'liq murojaat shakllari ko'plab tillarda mavjud bo'lib, ular orqali jamiyatning yosh avlodga va katta yoshdagi insonlarga bo'lgan munosabati namoyon bo'ladi. O'zbek va ingliz INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 301 tillari bu jihatdan qiziqarli tadqiqot ob'ektlari hisoblanadi, chunki ular turli madaniy-tarixiy sharoitlarda shakllangan va rivojlangan [2]. Ushbu tadqiqotning maqsadi o'zbek va ingliz tillarida yoshga bog'liq murojaat shakllarining lingvomadaniy xususiyatlarini o'rganish, ularning o'xshash va farqli jihatlarini aniqlash hamda bu xususiyatlarning tegishli madaniyatlardagi ahamiyatini tahlil qilishdan iborat. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI Ushbu tadqiqotda qiyosiy-tahliliy va tasviriy metodlardan foydalanildi. O'zbek va ingliz tillaridagi yoshga bog'liq murojaat shakllarini o'rganish uchun keng ko'lamli adabiyotlar tahlili amalga oshirildi. Adabiyotlar tahlili natijasida quyidagi asosiy manbalar o'rganildi: Brown va Levinson [3] tomonidan taklif etilgan "Odob nazariyasi" (Politeness Theory) murojaat shakllarini o'rganishda muhim nazariy asos bo'lib xizmat qildi. O'zbek tilidagi murojaat shakllarini o'rganishda Mahmudov va Odilov [4] ning tadqiqotlari muhim manba bo'ldi. Ingliz tilidagi yoshga bog'liq murojaat shakllarini o'rganishda Formentelli va Hajek [5] ning tadqiqoti katta ahamiyatga ega bo'ldi. Bundan tashqari, Hofstede [6] ning madaniy o'lchovlar nazariyasi, Goffman [7] ning "yuz" nazariyasi va Saville-Troike [8] ning "kommunikativ kompetensiya" tushunchasi ham tadqiqotimizning nazariy asosini boyitdi. NATIJALAR Adabiyotlar tahlili natijasida quyidagi asosiy ma'lumotlar olindi: O'zbek tilidagi yoshga bog'liq murojaat shakllari: O'zbek tilida yoshga bog'liq murojaat shakllari juda keng tarqalgan va murakkab tizimni tashkil etadi. Asosiy murojaat shakllari: aka/opa, amaki/xola, bobo/buvi kabilar [4]. Ingliz tilidagi yoshga bog'liq murojaat shakllari: Ingliz tilida yoshga bog'liq murojaat shakllari o'zbek tiliga nisbatan kamroq. Asosiy murojaat shakllari: Sir/Ma'am, Mr./Mrs./Miss kabilar [5]. Madaniy kontekst: O'zbek madaniyatida yosh ulug'lanadi va katta yoshdagilarga hurmat ko'rsatish muhim ahamiyatga ega. Ingliz madaniyatida esa yosh omili murojaat shakllarida kamroq aks etadi [6]. Qo'llanilish konteksti: O'zbek tilida yoshga bog'liq murojaat shakllari deyarli barcha ijtimoiy vaziyatlarda qo'llaniladi. Ingliz tilida esa bu murojaat shakllari ko'proq rasmiy vaziyatlarda yoki xizmat ko'rsatish sohalarida qo'llaniladi [9]. TAHLIL VA MUHOKAMA O'zbek tilidagi yoshga bog'liq murojaat shakllarining xilma-xilligi o'zbek madaniyatida yoshga bo'lgan hurmatning yuqori darajada ekanligini ko'rsatadi. Ingliz tilidagi yoshga bog'liq murojaat shakllarining nisbatan kamroq qo'llanilishi esa bu madaniyatda yoshdan ko'ra individual xususiyatlar va ijtimoiy mavqega ko'proq e'tibor berilishini ko'rsatadi [3, 6]. Yoshga bog'liq murojaat shakllarining qo'llanilishi jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim rol o'ynaydi. O'zbek tilida bu shakllar orqali nafaqat hurmat, balki o'zaro munosabatlarning xarakteri ham ifodalanadi. Ingliz tilida esa yoshga bog'liq murojaat shakllari ko'proq rasmiy vaziyatlarda qo'llanilib, ijtimoiy masofani saqlash va rasmiylikni ta'minlash vazifasini bajaradi [7]. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, zamonaviy jamiyatda yoshga asoslangan ierarxiya o'z ahamiyatini yo'qotib bormoqda. Bu tendensiya, ayniqsa ingliz tilida, yoshga bog'liq murojaat shakllarini qo'llashning kamayishiga olib kelmoqda [10]. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 302 Yoshga bog'liq murojaat shakllarining ikki tildagi farqlari madaniyatlararo muloqotda qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin. Bu holat Saville-Troike [8] ning "kommunikativ kompetensiya" tushunchasining ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Yoshga bog'liq murojaat shakllarining lingvomadaniy xususiyatlarini tahlil qilish jarayonida quyidagi qo'shimcha jihatlarga e'tibor qaratish muhim: Sotsiolingvistik omillar: Yoshga bog'liq murojaat shakllarining qo'llanilishi faqatgina yosh bilan bog'liq bo'lmay, boshqa sotsiolingvistik omillar bilan ham chambarchas bog'liq. Bu omillarga ijtimoiy mavqe, ta'lim darajasi, kasbiy muhit, oilaviy munosabatlar va hatto geografik joylashuv ham kiradi. O'zbek tilida, masalan, "aka" yoki "opa" murojaat shakllari faqat yoshni emas, balki hurmat va yaqinlik darajasini ham ifodalaydi. Ba'zan yosh jihatdan katta bo'lmagan, ammo ijtimoiy mavqei yuqori bo'lgan shaxslarga nisbatan ham bu murojaat shakllari qo'llanilishi mumkin. Ingliz tilida esa "Sir" yoki "Ma'am" kabi murojaat shakllari ko'pincha yoshdan ko'ra ijtimoiy mavqe va vaziyatning rasmiylik darajasiga ko'proq bog'liq. Masalan, restoran ofitsianti mijozning yoshidan qat'i nazar, unga "Sir" yoki "Ma'am" deb murojaat qilishi mumkin. Tarixiy rivojlanish: Yoshga bog'liq murojaat shakllarining tarixiy rivojlanishini o'rganish ham muhim ahamiyatga ega. O'zbek tilida bu shakllar asrlar davomida shakllanib, sayqallanib kelgan bo'lsa, ingliz tilida ularning qo'llanilishi vaqt o'tishi bilan o'zgarib borgan. Masalan, o'zbek tilida "taqsir", "bibi" kabi eski murojaat shakllari hozirda deyarli ishlatilmaydi. Ingliz tilida esa "thou" kabi eski murojaat shakllari butunlay yo'qolib ketgan. Bu esa tilning dinamik tabiatini va jamiyatdagi o'zgarishlarning tilga ta'sirini ko'rsatadi. Psixolingvistik jihatlari: yoshga bog'liq murojaat shakllarining psixolingvistik jihatlarini ham e'tibordan chetda qoldirmaslik lozim. Bu shakllar nafaqat lingvistik birliklar, balki psixologik vosita hamdir. Ular orqali so'zlovchi o'z munosabatini, hurmatini yoki masofasini ifodalaydi. O'zbek tilida katta yoshdagi kishiga "siz" deb murojaat qilish orqali hurmat ko'rsatiladi va bu psixologik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Ingliz tilida esa "you" olmoshining yagona shakli mavjud bo'lib, hurmat ko'rsatish ko'proq boshqa lingvistik vositalar orqali amalga oshiriladi. Gender masalasi: Yoshga bog'liq murojaat shakllarida gender masalasi ham muhim o'rin tutadi. O'zbek tilida erkak va ayollarga murojaat qilishda farqli shakllar qo'llaniladi (masalan, aka/opa, amaki/xola). Bu esa o'zbek jamiyatida gender rollarining tilga ta'sirini ko'rsatadi. Ingliz tilida esa bu farq nisbatan kamroq (Sir/Ma'am), ammo "Mr./Mrs./Miss" kabi unvonlarda gender farqlari saqlanib qolgan. So'nggi yillarda gender-neytral murojaat shakllariga bo'lgan ehtiyoj ortib bormoqda, bu esa jamiyatdagi gender tushunchalarining o'zgarishi bilan bog'liq. Madaniy qadriyatlarning ifodalanishi: Yoshga bog'liq murojaat shakllari orqali madaniy qadriyatlar ham yaqqol namoyon bo'ladi. O'zbek tilida katta yoshdagilarga hurmat ko'rsatish, oila va qarindoshlik aloqalariga e'tibor qaratish kabi qadriyatlar murojaat shakllarida o'z aksini topgan. Ingliz tilida esa individuallik, shaxsiy chegaralarga hurmat kabi qadriyatlar murojaat shakllarining qo'llanilishida ko'zga tashlanadi. Masalan, ko'plab vaziyatlarda shaxsning ismi bilan murojaat qilish odatiy hol hisoblanadi. Zamonaviy tendensiyalar: Globallashuv va texnologik rivojlanish natijasida yoshga bog'liq murojaat shakllarining qo'llanilishida yangi tendensiyalar paydo bo'lmoqda. Ijtimoiy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 303 tarmoqlar va onlayn muloqotda an'anaviy murojaat shakllaridan kamroq foydalanish, yangi murojaat shakllarining paydo bo'lishi kuzatilmoqda. Masalan, o'zbek tilidagi "aka" yoki "opa" kabi murojaat shakllari onlayn muloqotda ba'zan qisqartirilgan holda ("a" yoki "o") ishlatilmoqda. Ingliz tilida esa elektron pochta orqali muloqotda "Dear Sir/Madam" o'rniga ko'proq "Hello" yoki "Hi" kabi neytral murojaat shakllari qo'llanilmoqda. O'zbek tilini o'rganayotgan chet ellik talabalar uchun yoshga bog'liq murojaat shakllarini o'zlashtirish ma'lum qiyinchiliklar tug'dirishi mumkin, chunki bu tizim ularning ona tilidagidan farq qilishi mumkin. Xuddi shunday, ingliz tilini o'rganayotgan o'zbek talabalari uchun ham bu mavzu muhim ahamiyatga ega. XULOSA O'zbek va ingliz tillaridagi yoshga bog'liq murojaat shakllari o'rtasida sezilarli farqlar mavjud. O'zbek tilida bu tizim ancha murakkab va keng qo'llaniladi, ingliz tilida esa nisbatan sodda va cheklangan doirada ishlatiladi. Bu farqlar til va madaniyat o'rtasidagi uzviy bog'liqlikni aks ettiradi. O'zbek madaniyatida yoshga asoslangan ierarxiya muhim ahamiyatga ega bo'lsa, ingliz madaniyatida bu holat kamroq kuzatiladi. Yoshga bog'liq murojaat shakllari jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim rol o'ynaydi. Ular orqali hurmat, yaqinlik, rasmiylik kabi tushunchalar ifodalanadi. Zamonaviy jamiyatda yoshga asoslangan ierarxiyaning ahamiyati kamayib bormoqda, bu esa tilga ham ta'sir ko'rsatmoqda. Bu tendensiya ingliz tilida yaqqolroq kuzatilsa, o'zbek tilida sekinroq kechmoqda. Madaniyatlararo muloqotda yoshga bog'liq murojaat shakllarining farqlari muammolarga sabab bo'lishi mumkin. Shu sababli, chet tilini o'rganishda nafaqat til qoidalari, balki madaniy kontekstni ham o'zlashtirish muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot natijalari tilshunoslik, madaniyatshunoslik va madaniyatlararo muloqot sohalarida qo'llanilishi mumkin. Kelajakda bu mavzuni yanada chuqurroq o'rganish, jumladan, boshqa tillar bilan qiyoslash orqali kengaytirish maqsadga muvofiq bo'ladi. ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Wardhaugh, R. (2011). An Introduction to Sociolinguistics. John Wiley & Sons. 2. Duranti, A. (1997). Linguistic Anthropology. Cambridge University Press. 3. Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in language usage. Cambridge University Press. 4. Mahmudov, N., & Odilov, Y. (2019). O'zbek tili murojaat shakllari. Toshkent: Fan. 5. Formentelli, M., & Hajek, J. (2016). Address practices in academic interactions in a pluricentric language: Australian English, American English, and British English. Pragmatics, 26(4), 631-652. 6. Hofstede, G. (2011). Dimensionalizing Cultures: The Hofstede Model in Context. Online Readings in Psychology and Culture, 2(1). 7. Goffman, E. (1967). Interaction Ritual: Essays on Face-to-Face Behavior. Aldine Transaction. 8. Saville-Troike, M. (2003). The Ethnography of Communication: An Introduction. John Wiley & Sons. 9. Leech, G. N. (2014). The pragmatics of politeness. Oxford University Press. 10. Eckert, P., & McConnell-Ginet, S. (2013). Language and gender. Cambridge University Press.