КОМПЛЕКС ҲОСИЛ ҚИЛУВЧИ ИОНИТЛАР ВА РИВОЖЛАНТИРИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ
Abstract
Жаҳонда оралиқ металларнинг комплекс бирикмалари координацион бирикмалар кимёсидаги нафақат фундаментал, балки, амалий тадқиқотларнинг ҳам асосий предмети ҳисобланади. Оралиқ металларнинг катта миқдордаги реакцион фаол органик лигандлар билан ҳосил қилган координацион бирикмаларини саноатнинг турли тармоқларида қўллаш натижасида эса замонавий чиқиндисиз технологиялар асосидаги муҳим ишлаб чиқариш жараёнларининг кенг истиқболлари очилади.
Full text
Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 145 DOI: https://10.5281/zenodo.17811414 КОМПЛЕКС ҲОСИЛ ҚИЛУВЧИ ИОНИТЛАР ВА РИВОЖЛАНТИРИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ Гулбоева Дилафруз Рузибоевна Қарши давлат университети ўқитувчиси Очилтошева Дилноз Жасур қизи Қарши давлат университети магистри АННОТАЦИЯ Жаҳонда оралиқ металларнинг комплекс бирикмалари координацион бирикмалар кимёсидаги нафақат фундаментал, балки, амалий тадқиқотларнинг ҳам асосий предмети ҳисобланади. Оралиқ металларнинг катта миқдордаги реакцион фаол органик лигандлар билан ҳосил қилган координацион бирикмаларини саноатнинг турли тармоқларида қўллаш натижасида эса замонавий чиқиндисиз технологиялар асосидаги муҳим ишлаб чиқариш жараёнларининг кенг истиқболлари очилади. Калит сузлар: комплекс бирикмалар, полимер матрицалар, мономер, селективлик, мис, рух, сорбция жараёни, ионитлар, сополимерлар ABSTRACT In the world, complex compounds of intermediate metals are the main subject of not only fundamental, but also applied research in the chemistry of coordination compounds. As a result of the application of coordination compounds formed by intermediate metals with large amounts of reactively active organic ligands in various industries, a wide perspective of important production processes based on modern waste-free technologies opens up. Keywords: complex compounds, polymer matrices, monomer, selectivity, copper, zinc, sorption process, ionites, sopolimers Ҳозирда ионалмашинувчи, комплекс ҳосил қилувчи полимерлар ва полимер матрицаларнинг катта ассортименти ишлаб чиқилган. Маълумки, бу каби полимер лигандларни олишнинг саноат усуллари турли функциональ
Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 146 гуруҳ тутган мономерларни поликонденсациялаш, полимерлаш ва сополимерлаш ҳисобланади. Рангли металлар ионларига нисбатан юқори селективликни намоён қилувчи хелат ҳосил қилувчи ионитларни қўллаш оқава сувларни тозалаш амалиётида истиқболли йўналишлардан биридир. Шунга кўра, [1; 290-294б.] ишда амино-карбоксилли ионит Lewatit TP 207 Monoplus мис ва рух металлари ионлари учун самарали сорбент сифатида ўрганилган. Ионитлар эксплуатациясининг муҳим масалаларидан бири бўлган юкланган сорбент қавати орқали фильтрланишнинг оптимал тезлигини аниқлаш оқава сувларни тозалаш технологиясининг самарадорлигини белгилаб беради. Аминокарбоксилли амфолит Lewatit TP 207 Monoplus ёрдамида шахта сувларидан мис ва рухни ажратиб олишда оптимал солиштирма юклама - 7 ҳажм эритма/ионит ҳажми фильтрланиш тезлигига тенг. Динамик алмашиниш сиғими 14,6 г/дм3. Сорбция жараёнида фильтратдаги кальций ионлари концентрациясининг сезиларлича тебраниши кузатилган. Корреляцион анализ натижасида тозаланган сув таркибидаги рух ва кальций ионлари концентрациясининг ўзгаришида кучсиз тескари боғлиқлик аниқланган. Сорбцион материалларнинг селективлиги хелат ҳосил қилувчи гуруҳларнинг табиати билан аниқланади. [2; 123-б.] ишда хелат ҳосил қилувчи полимерлар - [2-(2-пиридил)этил]-полиэтилениминларнинг селективлик хоссалари ўрганилган. Полиэтилениминлардан рН нинг 4,5-8,0 диапазонида Cu(II), Ni(II), Co(II) ва Cd(II) ионларини группавий ажратиш ҳамда уларни Mn(II), Zn(II), Pb(II) ионларидан ажратишда фойдаланиш мумкин. [3; 41-б.] ишларда УВИС-АК маркали модификацияланган углеродли тола тадқиқоти келтирилан. Толани модификациялаш концентрланган нитрат кислота билан суюқ фазали оксидлаш ва турли хелат ҳосил қилуви реагентлар - 1,10-фенантролин, нитрозо — R-туз, 8оксихинолин, дифенилкарбазид эритмалари билан импрегнирлаб амалга оширилган. Олинган сорбентларда хром ва кобальт сорбцияси статик шароитда, белгиланган вақт ва pH да ўрганилган. Толани 8-оксихинолин, 1,10-фенантролин ва нитрозо — R-туз билан қайта ишлаш натижасида кобальтни ажратиб олиш даражаси хона ҳароратида тегишлича 38%, 34%, 35%га ортган ҳамда 67%, 53%, 60% ни ташкил этган. [4; 1671-1679-б.] ишда Zn (II) и Pb (II) ионларини сорбциялаш жараёнида таркибида ҳар хил функционал гуруҳлар бўлган макроғовакли хелат ҳосил қилувчи ионитлар Purolite S-920, Purolite S-930 ва Lewatit TP-208 дан
Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 147 фойдаланилган. Тадқиқотлар статик шароитда ўтказилган ва сорбция самарадорлигига фазалар контакт вақти, эритма pH и, комплекс ҳосил қилувчи реагентлар ҳамда Zn (II) ва Pb (II) ионларининг дастлабки концентрацияларининг таъсири ўрганилган. Сорбцион комплексларнинг мувозанат ва кинетик параметрлари Ленгмюр, Фрейндлих, Темкин ҳамда Дубинин-Радушкевич моделларидан фойдаланиб аниқланган. Au ни электрочўктириш эритмаларида Ni (II) иони иштирокида Au чўкмасида Ni аралашмалари ҳам ҳосил бўлади, натижада ярим ўтказгичли чипларда контакт ёмонлашади. [5; 2418-2424-б.] ишда олтинлаш эритмаларидан Ni аралашмасини йўқотиш учун таркибида аминофосфат функционал гуруҳ бўлган стиролдивинилбензол сополимеридан иборат хелатли полимердан фойдаланиш таклиф этилган. Бу полимер ёрдамида олтинлаш электролитидан Ni аралашмасини самарали ажратиш мумкинлиги ва бунда Au(CN)2иони концентрациясининг сезиларли ўзгармагани аниқланган. [6; 1201-1207-б.] ишда Cu (II), Сd (II), Pb (II) ва Ni (II) ионларини уларнинг диэтилдитиокарбаматли хелатлари шаклида Sepabeads SP-207 смоласида алангали атом-абсорбцион спектрометрия усулидан фойдаланиб ажратиш ва концентрлашнинг қаттиқ фазали экстракция усули келтирилган. Оптимал шароитда ҳисобланган концентрлаш коэффициенти 50 га тенг. Cu, Cd, Pb ва Ni учун аниқлаш чегараси тегишлича 0,18, 0,17, 0,55 ҳамда 1,67 мкг/л эканлиги кўрсатилган. Нисбий стандарт четлашиш <7%. Ишлаб чиқилган усулни сув ва озиқ-овқат маҳсулотларини анализ қилиш учун қўллаш таклиф этилган. [7; 80-82-б.] ишда диоксиазогуруҳ билан иммобилланган юқори асосли анионитда рух ионлари сорбцияси тадқиқ этилган. Сорбент сифатида юқори асосли анионит АВ 17×8, модификатор сифатида эса люмомагнезон номи билан маълум бўлган 2-окси-3-сульфо-5-хлорбензол-1-азо-барбитурат кислотасининг натрийли тузидан фойдаланилган. [8; 1439-1446 б.] ишда ишқорий-ер металлари (Ca2+, Ba2+) ионларини сувли эритмалардан ажратиш учун аминова иминофосфит кислоталар билан функционаллаштирилган полимерлардан (ионитлар) фойдаланилган. Патентланган сорбентлар юқори динамик адсорбцион сиғимга ва регенерацияланиш қобилиятига эга бўлиб, оқава сувларни тозалашда ишлатишга тавсия этилган. [9; 126-137-б.] ишда 2-амино-6-нитробензотиазол, этилендиамин ва формальдегидни муз сирка кислота муҳитида поликонденсацияланишидан
Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 148 учламчи сополимер олиш ва унинг тадқиқоти келтирилган. Учламчи сополимернинг хелатловчи ион алмашинувчилик хоссаси Fe3+, Co2+, Ni2+, Cu2+, Zn2+ ва Pb2+ металлари ионлари учун ўрганилган. [10; 246-б.] ишда аминофосфит ва иминокарбоксил гуруҳли ион алмашинувчиларда аминокислоталар ҳамда ноорганик катионларнинг сорбция жараёнида полиамфолитларга гидратланган сув ҳолатининг ўзгариши ўрганилган. Тадқиқотлар макроғовакли хелат ҳосил қилувчи ион алмашинувчилар: иминокарбоксил гуруҳли Purolite S930 ва аминофосфит гуруҳли Purolite S950 ионитларида ўтказилган. Мис (II) ва никел (II) катионлари сорбцияси сорбентларнинг натрийли шаклида, глицин ҳамда αаланин – протонлашган шаклда ўрганилган. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ: (REFERENCES) 1. Тимофеев К. Л.; Набойченко С. С.; Лебедь А. Б.; Акулич Л. Ф. Определение оптималного режима сорбции в процессе очистки шахтных вод от цветных металлов // Труды Международного конгресса "Фундаментальные основы технологий переработки и утилизации техногенных отходов", посвященного 80-летию науки Урала (ТЕХНОГЕН - 2012), Екатеринбург, 13-15 июля, -2012, -с. 290-294. 2. Григорьева А.В. Извлечение хрома и кобальта из воды хелатообразующими углеродными волокнами // Материалы Международного молодежного научного форума: 20 Международной научной конференции студентов, аспирантов и молодых ученых "Ломоносов-2013", Москва, 8-12 апр., -2013, - с. 123 3. Григорьева А. В.; Низамиева Э. Р. Изучение влияния импрегнирования активированных углеродных волокон хелатообразующими реагентами на сорбцию ионов кобальта из водных растворов // Материалы 10 Республиканской конференции молодых ученых, -Уфа, -2013, -с. 41. 4. Jachuła Justyna; Kołodnska Dorota; Hubicki Zbigniew. Sorption of Zn(II) and Pb(II) ions in the presence of the biodegradable complexing agent of a new generation // Chem. Eng. Res. and Des. -2012, -V. -90, I. 10, -P. 1671-1679. 5. Pang Siu-kwong; Yung Kam-chuen Chelating resin for removal of nickel impurities from gold electroplating solutions // Ind. and Eng. Chem. Res. - 2013, - V. 52, -I. 6, -P. 2418-2424. 6. Mendil D.; Kiris T.; Tuzen M.; Soylak M. Separation-preconcentration of Cu, Cd, Pb and Ni in various water and food samples of Sepabeads SP-207, Int. J. Food Sci.
Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 149 and Technol. -2013, -V. 48, -I. 6, -P. 1201-1207. 7. Татаева С. Д.; Ойболатова С. И. Концентрирование и определение цинка хелатобразующим модифицированным сорбентом // Материалы 7 Международной научно-практической конференции для молодых ученых, Астрахань, 23-25 апр., -2013, -с. 80-82. 8. Wang Gang, Chang Qing, Zhang Mingyue, Han Xiaoting. Effect of pH on the removal of Cr(III) and Cr(VI) from aqueous solution by modified polyethyleneimine // React. and Funct. Polym. -2013, -V.73, -I.11, -P.1439-1446. 9. Ahamed Riswan M. A., Subha R., Jeyakumar D., Burkanudeen A. R. Separation of metal ions by the influence of a cation-exchange terpolymer involving 2-amino6-nitrobenzothiazole-ethylenediamine-formaldehyde // Polym. Int. -2015, -V. 64, - I. 1, -P. 126-137. 10. Кучменко Т. А.; Бондарева Л. П.; Гапеев А. А.; Найдыш А. Ю. Применение ИК-спектроскопии для исследования перегидратации полиамфолитов при концентрировании целевых компонентов // 2 Всероссийская конференция по аналитической спектроскопии с международным участием, Краснодар, -2015, -с. 246.