MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 96 MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH O’ktamov Ma’rufjon Muxtorjon o’g’li Huquqni muhofaza qilish Akademiyasi Magistratura fakulteti tinglovchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17812858 Annotatsiya. Ushbu maqolada mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlikni takomillashtirish masalalari tahlil qilinadi. Maqolada mehnat qonunchiligini buzish holatlari statistik ma'lumotlar asosida o'rganilgan, jinoiy javobgarlik choralarini kuchaytirish yo'nalishlari taklif etilgan. Tadqiqot natijalarida jinoiy javobgarlik normalarini takomillashtirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so'zlar: mehnatni muhofaza qilish, jinoiy javobgarlik, qonun buzilishi, xavfsizlik qoidalari, takomillashtirish, huquqiy javobgarlik, mehnat qonunchiligi, baxtsiz hodisalar, qiyosiy tahlil, normativ-huquqiy hujjatlar. Abstract. This article analyzes the issues of improving criminal liability for violation of labor protection rules. The article studies cases of violations of labor legislation based on statistical data, and proposes directions for strengthening criminal liability measures. The results of the study have developed practical recommendations for improving criminal liability norms. Keywords: labor protection, criminal liability, violation of the law, safety rules, improvement, legal liability, labor legislation, accidents, comparative analysis, regulatory legal acts. Аннотация. В статье анализируются вопросы совершенствования уголовной ответственности за нарушение правил охраны труда. На основе статистических данных изучены случаи нарушения трудового законодательства, а также предложены направления усиления мер уголовной ответственности. По результатам исследования разработаны практические рекомендации по совершенствованию норм уголовной ответственности. Ключевые слова: охрана труда, уголовная ответственность, нарушение законодательства, правила безопасности, совершенствование, юридическая ответственность, трудовое законодательство, несчастные случаи, сравнительный анализ, нормативные правовые акты. KIRISH Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik zamonaviy huquqiy tizimning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Inson hayoti va sog'lig'ini muhofaza qilish konstitutsiyaviy huquq sifatida barcha davlatlarda ustuvor ahamiyatga ega. O'zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 10-moddasida ishchilar xavfsizligi ta'minlanishi zaruriyati alohida ta'kidlangan [1]. Biroq, amaliyotda mehnat muhofazasi qoidalarini buzish holatlari va natijada yuz beradigan baxtsiz hodisalar soni tashvish tug'dirmoqda. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, O'zbekistonda yillik 2500 dan ortiq mehnat baxtsiz hodisalari qayd etiladi, ularning taxminan 1520 foizi og'ir oqibatlarga olib keladi [2]. Rossiya Federatsiyasi Davlat statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda 31,8 ming mehnat jarohatlanish holatlari ro'yxatga olingan, ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 97 shulardan 1456 tasi o'limga olib kelgan [3]. Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) ma'lumotlariga ko'ra, dunyoda har yili taxminan 2,78 million kishi mehnat jarohatlanishlari va kasalliklaridan vafot etadi [4]. Bu ko'rsatkichlar mehnat muhofazasi sohasidagi huquqiy javobgarlik mexanizmlarini takomillashtirish zarurligini ko'rsatadi. Tadqiqotning maqsadi O'zbekiston va xorijiy mamlakatlar qonunchiligidagi mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik normalarini taqqoslash va takomillashtirish yo'nalishlarini aniqlashdan iborat. METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqotda qiyosiy-huquqiy, tarixiy-huquqiy, statistik tahlil va tizimli yondashuv metodlari qo'llanildi. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 165-moddasi mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlikni nazarda tutadi [5]. Ushbu moddaga ko'ra, mehnat muhofazasi qoidalarini buzish natijasida inson sog'ligiga yengil yoki o'rtacha og'irlikdagi zarar yetkazilsa, jarima yoki ikki yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, og'ir zarar yetkazilsa uch yilgacha, inson o'limi yuz bersa besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish chorasi ko'riladi. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 143-moddasi shunga o'xshash tuzilishga ega bo'lib, maksimal jazoni yetti yilgacha ozodlikdan mahrum qilishni nazarda tutadi [6]. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida mehnat xavfsizligi sohasida to'liq uyg'unlashtirilgan yondashuv mavjud bo'lib, 89/391/EEC Direktivasi asosiy standartlarni belgilaydi [7]. Germaniya qonunchiligida (Arbeitsschutzgesetz) preventiv choralar ustuvorlikka ega bo'lib, huquqiy shaxslarning javobgarligi ham chetlab o'tilmaydi [8]. Xitoy Xalq Respublikasida 2021-yilda mehnat xavfsizligi to'g'risidagi yangilangan qonun qabul qilinib, jarima miqdorlari sezilarli oshirilgan va ma'muriy javobgarlik kuchaytirilgan [9]. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, ko'pchilik mamlakatlarda jinoiy javobgarlik bilan bir qatorda ma'muriy va fuqarolik-huquqiy javobgarlik mexanizmlari ham faol qo'llaniladi. Biroq O'zbekiston qonunchiligida ushbu javobgarlik turlarining o'zaro muvofiqlashtirish mexanizmlari yetarlicha ishlab chiqilmagan. NATIJALAR VA MUHOKAMA Qiyosiy tahlil natijalarida O'zbekiston jinoiy qonunchiligida mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik normalarini takomillashtirish zarurati aniqlandi. Birinchi jadvalda turli mamlakatlar qonunchiligidagi jinoiy javobgarlik choralari taqqoslanadi. 1-jadval. Mehnat muhofazasi qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlikning qiyosiy tahlili Mamlakat Yengil zarar O'rtacha og'irlikdagi zarar Og'ir zarar O'limga olib kelgan Huquqiy shaxs javobgarligi O'zbekiston Jarima yoki 2 yilgacha 2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish Ma'muriy jarima Rossiya Jarima yoki 1 yilgacha 2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish 4 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish Faoliyatni to'xtatish Germaniya Ma'muriy jarima 1 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish Korporativ jarima ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 98 Xitoy Ma'muriy javobgarlik 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish O'lim jazosi mumkin Litsenziyani bekor qilish Jadval ma'lumotlari shuni ko'rsatadiki, O'zbekiston qonunchiligida nazarda tutilgan jazolar ko'pgina rivojlangan mamlakatlarnikiga nisbatan yumshoqroq bo'lib, bu ularning oldini olish samaradorligini pasaytiradi. Ikkinchi jadvalda O'zbekistonda mehnat baxtsiz hodisalarining taqsimoti va ular uchun qo'llaniladigan javobgarlik choralari tahlil qilinadi. 2-jadval. O'zbekistonda mehnat baxtsiz hodisalari va qo'llaniladigan javobgarlik choralari (2020-2023 yillar) Yil Jami baxtsiz hodisalar Og'ir jarohatlanishlar O'limga olib kelgan Jinoiy ish qo'zg'atilgan Sudga berilgan Ozodlikdan mahrum qilish hukmi 2020 2487 412 78 156 89 23 2021 2634 438 82 168 94 27 2022 2712 451 86 174 98 29 2023 2589 427 81 171 102 31 Ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, baxtsiz hodisalar sonining yuqori bo'lishiga qaramay, jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxslar nisbati juda past, og'ir jarohatlanish holatlarining atigi 37-40 foizida jinoiy ish qo'zg'atilmoqda. Bundan tashqari, jinoiy ish qo'zg'atilgan holatlarning faqat 60 foizi sudga beriladi va ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo'llaniladigan hollar esa juda kam. Bu vaziyat mavjud jinoiy-huquqiy mexanizmlarning samarasizligini ko'rsatadi. Tahlil natijalariga ko'ra, O'zbekiston qonunchiligini takomillashtirish uchun quyidagi yo'nalishlar taklif etiladi: birinchidan, jinoiy javobgarlik normalarida huquqiy shaxslarning javobgarligini aniq belgilash va mehnat xavfsizligi talablarini buzgan tashkilotlarga nisbatan mulkiy sanksiyalar tizimini joriy etish; ikkinchidan, jazolar tizimini xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish va og'ir oqibatlarga olib kelgan qoidabuzarliklar uchun jazolarni kuchaytirish; uchinchidan, preventiv javobgarlik mexanizmlarini kengaytirish, ya'ni xavfli ishlab chiqarish ob'ektlarida majburiy sug'urta tizimini joriy etish va xavfsizlik talablarini muntazam monitoring qilish; to'rtinchidan, sud-huquq amaliyotini yaxshilash, jinoiy ishlarni tezkor ko'rish va ishoncli dalillar to'plash mexanizmlarini takomillashtirish [10]. Xalqaro tajribani o'rganish natijasida aniq bo'ldiki, samarali jinoiy javobgarlik tizimi nafaqat jazolash, balki mehnat xavfsizligi qoidalarini buzishning oldini olishga qaratilgan murakkab yondashuvni talab qiladi. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, O'zbekiston Respublikasida mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik normalarini takomillashtirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Qiyosiy tahlil asosida quyidagi xulosalar shakllandi: mavjud jinoiy-huquqiy normalar mehnat xavfsizligini ta'minlash va baxtsiz hodisalarning oldini olishda yetarli darajada samarali emasligi aniqlandi; O'zbekiston qonunchiligidagi jazolar tizimi xalqaro standartlar va rivojlangan mamlakatlar amaliyotiga nisbatan yumshoqroq ekanligi ko'rsatildi; huquqiy shaxslarning javobgarligini tartibga soluvchi normalar yetarli darajada ishlab chiqilmagan va amaliyotda ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 99 samarali qo'llanilmayotganligi aniqlandi. Takomillashtirish yo'nalishlari sifatida quyidagilar taklif etiladi: Jinoyat kodeksining 165-moddasiga huquqiy shaxslarning javobgarligini aniqlovchi yangi qismlar kiritish, og'ir oqibatlarga olib kelgan mehnat muhofazasi qoidabuzarliklari uchun jazolarni kuchaytirish va xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish, majburiy sug'urta va preventiv monitoring tizimlarini joriy etish orqali profilaktika mexanizmlarini mustahkamlash. Ushbu tavsiyalarning amalga oshirilishi mehnat xavfsizligi darajasini oshirish, baxtsiz hodisalar sonini kamaytirish va ishchilarning huquqlarini ishonchli himoya qilish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI 1. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023. – 156 b. 2. Давлетов И.Х. Меҳнат муҳофазаси ва хавfsizlик техникаси. – Тошкент: Иқтисодиёт, 2022. – 248 б. 3. Росстат. Травматизм на производстве в Российской Федерации. Статистический сборник. – Москва, 2024. – 89 с. 4. International Labour Organization. World Statistic on Occupational Safety and Health. – Geneva: ILO Publications, 2023. – 156 p. 5. O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023. – 312 b. 6. Уголовный кодекс Российской Федерации. – Москва: Проспект, 2024. – 256 с. 7. Council Directive 89/391/EEC on the introduction of measures to encourage improvements in the safety and health of workers at work. – Brussels: EU Publications, 1989. 8. Arbeitsschutzgesetz (ArbSchG). Gesetz über die Durchführung von Maßnahmen des Arbeitsschutzes. – Berlin: Bundesministerium der Justiz, 2023. 9. Production Safety Law of the People's Republic of China. – Beijing: Legal Press, 2021. – 78 p. 10. Абдурахмонов С.А. Жиноий ҳуқуқ: махсус қисм. – Тошкент: ТДЮУ, 2023. – 524 б.