YOSHLARDA KIBERXAVFSIZLIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA OTA-ONANING RO'LI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 451 YOSHLARDA KIBERXAVFSIZLIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA OTA-ONANING RO‘LI Muxammadjonov Xojiakbar Zafarjon o‘g‘li O‘zbekiston Respublikasi IIV akademiyasi o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17816255 Annotatsiya. Mazkur maqolada yoshlarning kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirishda oila va ota-onaning o‘rni tahlil qilinadi. Internet tarmog‘ida bolalarning xavfsizligini ta’minlash, raqamli texnologiyalardan ongli va mas’uliyatli foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish, ota-onalarning raqamli savodxonligi hamda nazorat mexanizmlarining ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, kiberxavfsizlik madaniyatini oilaviy tarbiya tizimiga integratsiya qilish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: kiberxavfsizlik, raqamli madaniyat, ota-ona, yoshlar, internet xavfsizligi, raqamli savodxonlik, tarbiya. Abstract. This article analyzes the role of the family and parents in shaping the cybersecurity culture among youth. It highlights the importance of ensuring children’s safety on the internet, developing conscious and responsible use of digital technologies, as well as enhancing parents’ digital literacy and control mechanisms. In addition, the article provides scientific and practical recommendations for integrating cybersecurity culture into the family education system. Keywords: cybersecurity, digital culture, parents, youth, internet safety, digital literacy, education. Kirish. Bugungi raqamli asrda internet va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari inson hayotining barcha jabhalariga chuqur kirib bormoqda. Raqamli texnologiyalar orqali ta’lim olish, muloqot qilish, axborot izlash hamda dam olish jarayonlari keng imkoniyatlar yaratmoqda. Shu bilan birga, global tarmoqda yoshlar uchun turli xavf-xatarlar — zararli kontent, kiberbulling, shaxsiy ma’lumotlarning oshkor bo‘lishi, internet qaramligi va axloqiy buzilish kabi tahdidlar ham ortib bormoqda. Shu sababli yoshlar orasida kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev o‘z nutqlarida “Yosh avlodni raqamli savodxon, axborot xurujlariga nisbatan ogoh va mustahkam irodali etib tarbiyalash — bu millat kelajagining kafolatidir”, deya ta’kidlagan. Bu fikr raqamli muhitda faol bo‘lgan har bir yoshni axborot oqimini to‘g‘ri tahlil qilish, xavfsiz internetdan foydalanish va shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishga o‘rgatish zarurligini ko‘rsatadi. Mazkur yo‘nalishda davlat siyosatining huquqiy asoslari ham yaratilgan. Jumladan, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi (2020-yil 5-oktabrdagi PF–6079-son Farmon)da raqamli madaniyatni oshirish, axborot xavfsizligini ta’minlash va yoshlar uchun xavfsiz raqamli muhit yaratish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Shuningdek, “Axborot xavfsizligi to‘g‘risida”gi Qonun (2022-yil 15-aprel, O‘RQ–777-son)da fuqarolarning, xususan, bolalar va o‘smirlarning axborot makonidagi huquqlari va manfaatlarini himoya qilish choralari belgilab berilgan. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 452 Bu jarayonda maktab va oliy ta’lim muassasalari bilan bir qatorda ota-onalarning roli nihoyatda muhim. Chunki aynan oila — farzandning birlamchi ijtimoiylashuv muhiti bo‘lib, unda raqamli muhitdagi xulq-atvor me’yorlari, axborot madaniyati, mas’uliyat va ehtiyotkorlik kabi fazilatlar shakllanadi. “Yoshlar – kelajagimiz” davlat dasturi, shuningdek **“Oila va xotinqizlarni qo‘llab-quvvatlash strategiyasi”**da ham ota-onalarning axborot savodxonligini oshirish, ularni raqamli tahdidlardan ogoh qilish orqali bolalar xavfsizligini ta’minlash masalasi alohida ta’kidlangan. Shunday ekan, yoshlarning kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirishda ota-onaning mas’uliyati va faol ishtiroki nafaqat oilaviy tarbiya, balki jamiyatning axborot xavfsizligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Bugungi raqamli jamiyat sharoitida yoshlarning internet tarmog‘ida faol ishtirok etishi ularning ijtimoiylashuvi, ta’lim olishi va shaxs sifatida shakllanishida muhim o‘rin tutmoqda. Shu bilan birga, raqamli muhitda paydo bo‘layotgan turli xavf-xatarlar — kiberjinoyatlar, zararli kontent, shaxsiy ma’lumotlarning tarqalishi, virtual qaramlik, axloqiy va psixologik bosimlar yoshlar ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda [1]. Shuning uchun yoshlar orasida kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish, bu jarayonda esa ota-onalarning faolligini ta’minlash masalasi nafaqat milliy, balki global darajada ham dolzarb masalaga aylangan. Xorijiy davlatlarda yoshlarning raqamli xavfsizligini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Masalan, Yevropa Ittifoqida “Better Internet for Kids (BIK)” dasturi orqali ota-onalar va o‘qituvchilarni bolalar internetdagi faoliyatini xavfsiz nazorat qilishga o‘rgatuvchi platformalar ishlab chiqilgan [2]. AQShda esa “CyberSmart! Parents Program” loyihasi orqali oilalarda kiberxavfsizlik bo‘yicha o‘quv modullari joriy etilgan bo‘lib, unda ota-onalarning raqamli savodxonligi bolalarning onlayn xulq-atvoriga bevosita ta’sir qilishi ilmiy isbotlangan [3]. Shuningdek, Yaponiya, Janubiy Koreya va Finlyandiyada ota-onalarga mo‘ljallangan “raqamli etikani o‘qitish” kurslari mavjud bo‘lib, bu tizim yoshlarning axborot madaniyatini oilaviy qadriyat sifatida shakllantirishga xizmat qilmoqda [4]. MDH mamlakatlari, xususan, Rossiya Federatsiyasi, Qozog‘iston va Belarusda ham so‘nggi yillarda kiberxavfsizlik madaniyatini oshirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Rossiyada 2021-yilda qabul qilingan “Natsionalnaya strategiya kibersbezopasnosti do 2030 goda” hujjatida oila institutining ahamiyati alohida qayd etilib, ota-onalar ishtirokida bolalarning raqamli xavfsizlik madaniyatini oshirish mexanizmlari ishlab chiqilgan [5]. Qozog‘istonda esa “Tsifrovaya semya” loyihasi asosida maktab o‘quvchilari va otaonalar uchun kiberxavfsizlik bo‘yicha treninglar yo‘lga qo‘yilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, ota-onalarning 75 foizi internetdagi xavf-xatarlarni to‘g‘ri baholay olmaganligi sababli bolalarning xavfsizligi ko‘p hollarda tasodifga tayanadi [6]. O‘zbekiston Respublikasida raqamli makon tez sur’atlarda kengayib borayotgan bir davrda yoshlarning axborot xavfsizligini ta’minlash masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev o‘zining 2022-yil 27-dekabr kuni Oliy Majlisga qilgan Murojaatnomasida “Yoshlarni raqamli dunyoda mas’uliyatli, mustaqil fikrlaydigan va kiber tahdidlarga qarshi immunitetga ega shaxs sifatida tarbiyalash — bu millat kelajagining kafolatidir” deya ta’kidlagan [7]. Shuningdek, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi (PF–6079, 2020-yil 5-oktabr)da aholini, xususan, yoshlar va ota-onalarni raqamli savodxonlikka o‘rgatish, axborot xavfsizligi madaniyatini keng targ‘ib etish maqsadi belgilangan [8]. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 453 “O‘zbekiston Respublikasida yoshlar siyosatini amalga oshirish to‘g‘risida”gi Qonun (2016-yil 14-sentabr, O‘RQ–406)da ham yoshlarning intellektual salohiyatini rivojlantirish bilan bir qatorda, ularni zararli axborotlardan himoya qilish mexanizmlarini yaratish ota-onalar bilan hamkorlikda amalga oshirilishi zarurligi qayd etilgan [9]. Bugungi kunda mamlakatimizda oila va ta’lim muassasalari hamkorligida bolalarni raqamli tahdidlardan ogohlantirish, kiberxavfsizlik qoidalarini o‘rgatish bo‘yicha turli seminarlar, “Ota-onalar maktabi”, “Raqamli oila” kabi dasturlar amalga oshirilmoqda. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, ota-onalarning aksariyati raqamli muhit xavflaridan yetarlicha xabardor emas. Shu sababli, yoshlarning kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirishda otaonalarning axborot savodxonligini oshirish, ularni raqamli tarbiya jarayoniga faol jalb etish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Xalqaro, mintaqaviy va milliy miqyosda olib borilayotgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, yoshlarning kiberxavfsizlik madaniyatini samarali shakllantirishning eng muhim omillaridan biri bu — ota-onalarning raqamli savodxonligi, axborotga ongli munosabati va farzandlari bilan ishonchli muloqotidir. Shu bois O‘zbekistonda bu boradagi ilmiy izlanishlar, dasturlar va pedagogik yondashuvlarni takomillashtirish ijtimoiy va pedagogik zaruratdir. Zamonaviy raqamli jamiyatda ota-onalarning raqamli savodxonligi — bu faqat texnik ko‘nikma emas, balki axborot xavfsizligi, internet madaniyati va onlayn muhitda mas’uliyatli xatti-harakatni shakllantirishga qaratilgan kompleks kompetensiyadir. Agar ota-onalar o‘zlari raqamli texnologiyalar, internet tarmog‘i va ijtimoiy media platformalaridan to‘g‘ri va xavfsiz foydalanishni bilmasalar, farzandlarini bu borada to‘g‘ri yo‘naltirish, ularning faoliyatini nazorat qilish yoki ularga xavfsiz muhit yaratish qiyin bo‘ladi. Shu bois ota-onalarning raqamli savodxonligini oshirish zamon talabi sifatida qaralmoqda. Ota-onalarning raqamli savodxonligi quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish — parol yaratish, shaxsiy axborotni begonalarga oshkor etmaslik, shubhali havolalarga kirmaslik kabi kiberhigiyena ko‘nikmalarini bilish; Farzandlar uchun xavfsiz onlayn muhit yaratish — maxsus brauzer sozlamalari, filtrlovchi tizimlar va ota-ona nazorati dasturlaridan (masalan, Google Family Link, Kaspersky Safe Kids) foydalanish; Ijtimoiy tarmoqlarda xatti-harakat madaniyati — shaxsiy chegaralarni bilish, virtual muloqotda odob me’yorlariga amal qilish, yolg‘on axborot yoki provokatsiyalarga nisbatan tanqidiy yondashuvni shakllantirish; Raqamli axloq va etik qoidalarni bilish — internetda boshqalarning huquqini hurmat qilish, mualliflik huquqiga rioya etish, kiberbulling va agressiv xatti-harakatlardan tiyilish. Kiberxavfsizlik bo‘yicha ota-onalarning bilimlari yetarli bo‘lsa, ular bolalarning raqamli faoliyatini faqat nazorat qilish bilan cheklanmay, balki ularni axborot oqimida mustaqil, ongli va tanqidiy fikrlaydigan foydalanuvchilar sifatida tarbiyalashga erishadilar. Bunday ota-onalar farzandlarining internetdagi xatti-harakatlarini to‘g‘ri tahlil qila oladi, xavfli vaziyatlarni erta aniqlab, ularning oqibatlarini oldini olish choralarini ko‘radi. Shu tarzda, ota-onaning raqamli savodxonligi nafaqat o‘z oilasi, balki jamiyat miqyosida ham raqamli madaniyat va kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirishning poydevorini tashkil etadi. Farzand bilan ishonchli muloqot o‘rnatish — yoshlarning kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirishda eng muhim omillardan biridir. Raqamli muhitda bola yoki o‘smirning xattiharakati ko‘pincha ota-onaning unga nisbatan tutgan pozitsiyasiga, e’tiboriga va muloqot madaniyatiga bog‘liq bo‘ladi. Agar ota-ona faqat qat’iy nazorat bilan cheklansa, bu bolada REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 454 ishonchsizlik, yashirinlik yoki qarshilik kayfiyatini shakllantirishi mumkin. Aksincha, o‘zaro hurmat va ishonch asosidagi kuzatuv — farzandda mas’uliyat hissini kuchaytiradi, ularni internetdan ongli, xavfsiz va maqsadli foydalanishga undaydi. Ota-onalarning asosiy vazifasi — farzandlari bilan doimiy muloqotda bo‘lish, ularning internetdagi faoliyati haqida ochiq suhbatlar olib borish va bu jarayonda taqiqlovchi emas, balki yo‘l ko‘rsatuvchi rolni bajarishdir. Buning uchun ota-onalar: Farzandlari bilan internetdagi xatti-harakatlarini muhokama qilishlari, ularning qiziqishlari, sevimli platformalari va onlayn o‘yinlari haqida bilishlari; Xavfli saytlar, nomaqbul kontent, kiberbulling va virtual tahdidlar haqida ogohlantirishlari, ammo bu jarayonda bolani qo‘rqitmasdan, tushuntirish orqali ongli yondashuvni shakllantirishlari; Ijtimoiy tarmoqlarda o‘zini qanday tutish kerakligini birgalikda o‘rganishlari, shaxsiy chegaralar, maxfiylik sozlamalari va onlayn odob qoidalari haqida suhbatlashishlari lozim. Bu yondashuv ota-onani “nazorat qiluvchi” emas, balki “raqamli sherik” maqomiga olib chiqadi. Shu orqali bola ota-onasini dushman emas, balki raqamli hayotda ishonchli yo‘lboshchi sifatida qabul qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘z ota-onasi bilan doimiy muloqotda bo‘lgan yoshlar internetdagi tahdidlarga nisbatan ancha ogoh, tanqidiy fikrlovchi va o‘z xattiharakatlariga nisbatan mas’uliyatli bo‘ladi. Shuningdek, ota-onalar uchun “raqamli muloqot madaniyati”ni shakllantirish ham muhim. Bu degani — farzandning onlayn faoliyatiga bevosita aralashishdan ko‘ra, unga mustaqil qaror qabul qilishni o‘rgatish, noto‘g‘ri axborot bilan to‘qnashganda qanday yo‘l tutishni tushuntirish, virtual muhitdagi ijtimoiy me’yorlar haqida suhbatlashishdir. Bunday ishonchli muloqot natijasida bola o‘zining onlayn va real hayotidagi xatti-harakatlari uchun mas’uliyatni anglay boshlaydi, bu esa uning kiberxavfsizlik madaniyatini barqaror shakllanishiga zamin yaratadi. Natijada, oila ichidagi sog‘lom kommunikatsiya, o‘zaro ishonch va ochiqlik yoshlarning internetdagi xavfsizligini kafolatlash bilan bir qatorda, ularni axborot makonida mas’uliyatli foydalanuvchi sifatida shakllantiradi. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bugungi raqamli asrda yoshlarning kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish jarayonida ota-onalarning roli beqiyosdir. Internet va axborotkommunikatsiya texnologiyalarining keng tarqalishi bilan bir qatorda, raqamli muhitda uchraydigan turli xavf-xatarlar — zararli kontent, kiberbulling, ma’lumotlarning tarqalishi va raqamli qaramlik kabi muammolar ham ortib bormoqda. Bunday sharoitda yoshlarni himoya qilishning eng samarali yo‘li — ularni raqamli savodxonlik, axborot madaniyati va kiberxavfsizlik qoidalariga o‘rgatishdir. Ota-onalar bu jarayonda nafaqat farzandlarining onlayn faoliyatini nazorat qiluvchi, balki ularning raqamli hayotidagi ishonchli sherik, yo‘l ko‘rsatuvchi va tarbiyachi sifatida qatnashishi zarur. Raqamli savodxonlikka ega ota-onalar farzandlariga axborot oqimida to‘g‘ri yo‘l topish, xavfsiz muloqot qilish, shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda katta yordam beradi. Xalqaro tajribalar ham shuni tasdiqlaydiki, ota-onalarning axborot madaniyatini oshirish, ularni raqamli etikani o‘rgatish va oilaviy muloqotni kuchaytirish yoshlar orasida kiberxavfsizlik madaniyatini mustahkamlashda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Shu bois O‘zbekistonda ham ota- REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 455 onalarning raqamli savodxonligini oshirish, ularni raqamli tarbiya jarayoniga faol jalb etish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim. Xulosa qilib aytganda, farzand bilan ishonchli muloqot, ota-onaning raqamli savodxonligi va oiladagi sog‘lom axborot muhitini yaratish — yoshlarning kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirishning poydevori hisoblanadi. Shu orqali nafaqat oila, balki jamiyat miqyosida ham xavfsiz, mas’uliyatli va madaniyatli raqamli avlodni tarbiyalash mumkin bo‘ladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Livingstone, S. & Haddon, L. Children, Risk and Safety on the Internet: Research and Policy Challenges in Comparative Perspective. Policy Press, 2012. 2. European Commission. Better Internet for Kids (BIK) Strategy. Brussels, 2020. 3. U.S. Department of Education. CyberSmart! Parents Program Report. Washington D.C., 2021. 4. OECD. Digital Literacy and Parental Involvement in Online Safety. Paris, 2022. 5. Russian Federation. National Strategy for Cybersecurity until 2030. Moscow, 2021. 6. Ministry of Digital Development of Kazakhstan. Tsifrovaya Semya Project Report. Astana, 2022. 7. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Murojaatnomasi. Toshkent, 27 dekabr 2022. 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6079-son Farmoni, “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida, 5 oktabr 2020-yil. 9. “O‘zbekiston Respublikasida yoshlar siyosatini amalga oshirish to‘g‘risida”gi Qonun, O‘RQ–406, 14 sentabr 2016-yil.