MAHALLA INSTITUTI ORQALI XOTIN-QIZLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY JARAYONLARDAGI ROLINI KUCHAYTIRISH: MAVJUD HOLAT VA ISTIQBOLDAGI VAZIFALAR

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 96 MAHALLA INSTITUTI ORQALI XOTIN-QIZLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY JARAYONLARDAGI ROLINI KUCHAYTIRISH: MAVJUD HOLAT VA ISTIQBOLDAGI VAZIFALAR 1Karimova Nozima Nurmuxamadovna, 2Umatalieva Kamila Taxirovna 1Professional ta’limni rivojlantirish instituti professori 2Professional ta’limni rivojlantirish instituti dotsenti https://doi.org/10.5281/zenodo.17816577 Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekistonda mahalla institutining xotin-qizlar ijtimoiysiyosiy faolligini oshirishdagi murakkab va ikkiyoqlama roli nazariy jihatdan tahlil qilindi. Tahlil jarayonida mahallaning davlat siyosati ijrochisi sifatidagi institutsional-ma’muriy funksiyasi hamda an’anaviy ijtimoiy normalar tashuvchisi sifatidagi ijtimoiy-madaniy funksiyasi o‘rtasidagi ziddiyatlar va o‘zaro ta’sir nuqtalari o‘rganildi. Kalit so‘zlar: mahalla, fuqarolik jamiyati, gender tenglik, xotin-qizlar faolligi, ijtimoiysiyosiy ishtirok, davlat siyosati, patriarxal normalar, institutsional transformatsiya. Abstract. This article provides a theoretical analysis of the complex and dual role of the mahalla institution in enhancing the socio-political activity of women in Uzbekistan. The analysis explored the contradictions and points of interaction between the mahalla's institutional-administrative function as an implementer of state policy and its socio-cultural function as a carrier of traditional social norms. Keywords: mahalla, civil society, gender equality, women's activism, socio-political participation, state policy, patriarchal norms, institutional transformation. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlarning markazida inson qadrini ulug‘lash, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va gender tenglikni ta’minlash kabi ustuvor vazifalar turadi. "O‘zbekiston – 2030" strategiyasida xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi rolini kuchaytirish, ularning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish davlat siyosatining ajralmas qismi sifatida belgilangan. Ushbu jarayonda mahalla institutiga alohida o‘rin ajratilmoqda. Tarixan shakllangan va bugungi kunda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi sifatida konstitutsiyaviy maqomga ega bo‘lgan mahalla davlat va jamiyat o‘rtasidagi "ishonch ko‘prigi" sifatida e’tirof etilmoqda. So‘nggi yillarda uning vakolatlari sezilarli darajada kengaytirilib, tadbirkorlikni rivojlantirish, bandlikni ta’minlash, kambag‘allikni qisqartirish va ijtimoiy himoya kabi muhim vazifalar yuklatildi. Shu nuqtai nazardan, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda mahallaning rolini tadqiq etish nafaqat ijtimoiy adolat, balki mamlakatning barqaror rivojlanishini ta’minlashning muhim sharti sifatida yuksak dolzarblik kasb etadi. Mahalla instituti – bu nafaqat O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligida belgilangan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi, balki chuqur tarixiy ildizlarga ega, ijtimoiy kapitalni shakllantiruvchi va davlat bilan jamiyat o‘rtasida vositachilik qiluvchi murakkab ijtimoiyma’muriy tizim sifatida ta’riflandi. Ijtimoiy-siyosiy faollik tushunchasi nafaqat saylovlarda qatnashish yoki rahbarlik lavozimlarini egallash, balki mahalla yig‘inlarida o‘z fikrini bildirish, jamoatchilik nazoratida ishtirok etish, ijtimoiy loyihalarni ilgari surish kabi keng qamrovli fuqarolik ishtirokini anglatishi asoslandi. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 97 O‘tkazilgan nazariy tahlil asosida mahallaning xotin-qizlar faolligiga ta’sirini tushuntiruvchi "Mahallaning ikkiyoqlama funksiyali modeli" shakllantirildi. Ushbu model mahallaning ikkita asosiy, ba’zan bir-biriga zid, ammo o‘zaro bog‘liq funksiyasini ajratib ko‘rsatadi. Bu model mahallaning murakkab tabiatini yaxlit tushunishga va uning xotin-qizlar hayotiga ta’sirini baholashga imkon beradigan yangi konseptual vositadir. Modelning asosiy komponentlari quyidagilardan iborat: 1. Institutsional-ma’muriy funksiya (Formal): Bu funksiyada mahalla davlatning agenti sifatida faoliyat yuritadi. U gender tenglikka oid qonunlar va dasturlarni amalga oshiradi, xotin-qizlar faollari orqali ijtimoiy yordam ko‘rsatadi, tadbirkorlikka o‘qitadi va zo‘ravonlik holatlarida himoya orderini olishga ko‘maklashadi. Bu funksiya "yuqoridan pastga" yo‘naltirilgan islohotlarning mahalliy darajadagi ijrosini ta’minlaydi va xotin-qizlar uchun yangi huquqiy va iqtisodiy imkoniyatlar yaratadi. 2. Ijtimoiy-madaniy funksiya (Norasmiy): Bu funksiyada mahalla asrlar davomida shakllangan an’analar, urf-odatlar va jamoaviy qadriyatlarning tashuvchisi va saqlovchisi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu funksiya "pastdan yuqoriga" yo‘naltirilgan ijtimoiy bosim va kutuvlarni shakllantiradi. Aynan shu funksiya doirasida "oilaning sha’ni", "erkakning o‘rni" kabi patriarxal qarashlar saqlanib qolishi va xotin-qizlarning faolligiga (masalan, siyosatga aralashishiga yoki mustaqil qaror qabul qilishiga) nisbatan salbiy munosabat yuzaga kelishi mumkin. Ushbu ikki funksiyaning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan holatlar ikki toifaga taqdim etildi: • Funksional sinergiya: Institutsional-ma’muriy vazifalar ijtimoiy-madaniy normalarga mos kelganda yuzaga keladi. Masalan, davlatning kam ta’minlangan ayollarga moddiy yordam berish siyosati mahallaning an’anaviy o‘zaro yordam va "hashar" qadriyati bilan uyg‘unlashib, ijobiy natija beradi. • Funksional ziddiyat (konflikt): Davlat siyosati mahalladagi o‘rnashgan qarashlarga zid kelganda yuzaga keladi. Eng yorqin misol – oiladagi zo‘ravonlik. Qonun ayolni himoya qilishni talab qilsa (institutsional funksiya), mahalladagi "oilani saqlab qolish kerak" degan qarash (ijtimoiy-madaniy funksiya) ayolning huquqlari buzilishiga va uning zo‘ravonlik muhitida qolishiga olib kelishi mumkin . Umumiy nazariy xulosa shundan iboratki, maqolada xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy rolini kuchaytirish samaradorligi mahallaning ushbu ikki funksiyasi o‘rtasidagi ziddiyatlarni yumshatish va sinergiya nuqtalarini kengaytirishga bevosita bog‘liq ekanligi aniqlandi. Umumiy xulosa shundan iboratki, mahalla instituti O‘zbekistonda xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy rolini kuchaytirishda ulkan, ammo hali to‘liq ishga solinmagan va ziddiyatli salohiyatga ega. Uning samaradorligi davlat siyosatining mahalliy ijtimoiy-madaniy kontekstga qanchalik moslasha olishiga bog‘liq. Shundan kelib chiqib, quyidagi ilmiy takliflar ilgari suriladi: 1. Institutsional taklif: Mahallalar faoliyatini baholash mezonlariga (KPI) xotinqizlarning qaror qabul qilish jarayonlaridagi real ishtirokini (masalan, mahalla kengashida ayollar tomonidan ko‘tarilgan va qabul qilingan takliflar soni) va zo‘ravonlikka qarshi kurashdagi samaradorligini o‘lchaydigan sifat indikatorlarini kiritish. 2. Ta’limiy taklif: Mahalla xodimlari uchun "gender kompetensiyasi" va "mediatsiya ko‘nikmalari" bo‘yicha majburiy, muntazam malaka oshirish kurslarini joriy etish. Bunda asosiy e’tibor funksional ziddiyatlarni (masalan, qonun talabi va an’anaviy qarashlar to‘qnashuvi) konstruktiv hal qilishga qaratilishi lozim. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 98 3. Huquqiy taklif: Xotin-qizlarning mahalla qarorlaridan yoki harakatsizligidan norozi bo‘lgan holatlarda murojaat qilishlari uchun mustaqil va xolis "Apellyatsiya mexanizmi"ni (masalan, tuman (shahar) adliya bo‘limlari yoki NNTlar qoshida) yaratish. 4. Tadqiqotga oid taklif: Mahallaning "norasmiy" hayotini, xotin-qizlarning kundalik tajribalarini va ijtimoiy-madaniy normalarning ularning faolligiga ta’sirini chuqur o‘rganishga qaratilgan sifatli (etnografik, chuqurlashtirilgan intervyu) tadqiqotlarni davlat tomonidan moliyalashtirish va rag‘batlantirish. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023 yil 11 sentyabrdagi ““O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-158-son Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.09.2023 y., 06/23/158/0652-son. 2. National Strategy for Achieving Gender Equality in the Republic of Uzbekistan until 2030. – 2021. 3. Sievers E.W. Uzbekistan's Mahalla: From Soviet to Absolutist Residential Community Associations // The Journal of International and Comparative Law at Chicago-Kent. – 2002. – Vol. 2. – P. 91–158. 4. Dadabaev T. The Role of the Mahalla in the System of Governance of Uzbekistan: Between the State and Society // Central Asian Survey. – 2013. – Vol. 32, No. 1. – P. 1–17. – DOI: 10.1080/02634937.2013.771343. 5. Ruziev J., Sievers E. The Transformation of the Mahalla: Community, State, and the Politics of Social Welfare in Post-Soviet Uzbekistan // International Journal of Advanced Information and Social Science. – 2023. – Vol. 1, No. 1. – P. 1–15. 6. Kamp M. Between Woman and Nation: Mahalla and the Politics of Social Policy in Uzbekistan // Central Asian Survey. – 2004. – Vol. 23, No. 3-4. – P. 347–366. – DOI: 10.1080/0263493042000321287. 7. Bobojonova D. Gender Equality In Uzbekistan: Problems And Solutions // International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding. – 2023. – Vol. 10, No. 12. – P. 748–754. 8. Urinboyev R. Mahalla institutions in Uzbekistan: sites of democratic transformations or authoritarianism? // Lund University Publications. – 2013.