IQTISODIYOTNING TURIZM SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO'LLASH SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO'LLARI

FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 322  Qavatlararo elastik qatlamlardan foydalanish.  Loyihalashda bino tabiiy tebranish chastotasini maishiy texnika chastotasidan uzoqlashtirish.  Vibratsiya yuklamalarini seysmik tahlilga kiritish.  Vibratsion monitoring tizimlarini joriy etish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Swinburn, TK; Hammer, MS; Neitzel, RL Valuing Quiet: AQShning atrof-muhit shovqinini yurak-qon tomir salomatligi uchun xavf sifatida iqtisodiy baholash. Am. J. Oldingi. Med.2015,49 345–353. [Google Scholar] [CrossRef] [PubMed] [Yashil versiya] 2. Liu, J.; Lian, S. Shahar temir yo'l tranzitining tebranishi va shovqini. J. Traffic Transp. Eng.2002 , 2, 29–33. [Google olimi] 3. U, P.; Cui, Z. Metroning tebranish yuki ostida tunnel atrofida erigan tuproqning dinamik reaktsiyasi. Atrof-muhit. Yer fanlari.2015, 73, 2473–2482. [Google Scholar ] [CrossRef] 4. Ding, Z.; Li, D. Metroning ishlashi natijasida yuzaga kelgan er va yo'l tizimining tebranishi bo'yicha dinamik javob tahlili. Eng. Hisoblash. 2019,36, 958–970. [Google Scholar] [CrossRef ] 5. Lowtan, Malayziyadagi DM temir yo'l tizimi. Mass. Inst. Technol. 2004 , 1–16. Onlaynda mavjud: https://www.mendeley.com/catalogue/bd53967e-6dda-3134a56d-69e23c1f1ae0/ (kirish 2022-yil 6-yanvar). 6. Puzanov A.M. “Vliyanie vibratsionnix nagruzok na dolgovechnost zhelezobetona”, Stroitelstvo i Arxitektura, 2018. 7. Kadirov E.K. “Ko‘p qavatli binolarning tabiiy tebranish chastotasini baholash”, O‘zbekiston Qurilish Jurnali, 2021. 8. ISO 2631-2:2003 – Evaluation of human exposure to whole-body vibration. 9. SNIP 2.01.07-85 – Nagruzki i vozdeystviya. 10. Xudoyberdiyev A. “Binolarda vibratsiya va tovush izolyatsiyasi”, TATU nashriyoti, 2022. IQTISODIYOTNING TURIZM SOHASIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI S.X.Komolov, i.f.f.d. (PhD). Fan va texnologiyalar universiteti, “Iqtisodiyot” kafedarsi katta o‘qituvchi 2-kurs, 2/24 gr. talabasi S.D.Mutalibova Fan va texnologiyalar universiteti, “Iqtisodiyot” kafedarsi, turizm yo‘nalishi DOI Annotatsiya. Mazkur maqolada iqtisodiyotning turizm sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etish va ularning samaradorligini oshirish yo‘llari atroflicha tahlil qilingan. Raqamli iqtisodiyot sharoitida turizm xizmatlarini raqamlashtirish – axborot tizimlarini joriy etish, elektron marketing va onlayn bronlashtirish platformalarini takomillashtirish, shuningdek, sun’iy intellekt va “Big Data” FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 323 texnologiyalaridan foydalanish orqali xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish imkoniyatlari yoritilgan. Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, turizm iqtisodiyoti, raqamli infratuzilma, innovatsiya, samaradorlik, raqamli xizmatlar, iqtisodiy rivojlanish. Аннотация. В статье представлен комплексный анализ способов внедрения цифровых технологий в сферу туризма и повышения её эффективности. Рассматриваются возможности цифровизации туристических услуг в условиях цифровой экономики: внедрение информационных систем, совершенствование платформ электронного маркетинга и онлайнбронирования, а также использование технологий искусственного интеллекта и “Big Data” для повышения качества обслуживания. Ключевые слова: цифровые технологии, экономика туризма, цифровая инфраструктура, инновации, производительность, цифровые услуги, экономическое развитие. Abstract. This article presents a comprehensive analysis of ways to implement digital technologies in the tourism sector and improve its efficiency. It examines the possibilities of digitalizing tourism services in the context of the digital economy, including the implementation of information systems, the improvement of emarketing and online booking platforms, and the use of artificial intelligence and Big Data technologies to improve service quality. Keywords: digital technologies, tourism economics, digital infrastructure, innovation, productivity, digital services, economic development. Kirish. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida raqamli texnologiyalar iqtisodiy rivojlanishning asosiy drayverlaridan biriga aylanmoqda. Turizm sohasi ham bu tendensiyadan chetda qolmayapti. Raqamli iqtisodiyot turizmdagi barcha jarayonlarni - marketing, bronlashtirish, logistika, xizmat ko‘rsatish va mijozlar bilan muloqotni - yangi bosqichga olib chiqmoqda. Shu sababli, iqtisodiyotning turizm sohasida raqamli texnologiyalarni qo‘llash samaradorligini oshirish masalasi bugungi kunda nafaqat ilmiy-tadqiqot, balki amaliy ahamiyatga ham ega dolzarb yo‘nalish hisoblanadi. Turizmni raqamlashtirish natijasida xizmat ko‘rsatish tizimida shaffoflik, tezkorlik va sifat oshadi, bu esa mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshligini kuchaytiradi. Jahon turizm tashkiloti (UNWTO) ma’lumotlariga ko‘ra, raqamli texnologiyalardan samarali foydalangan davlatlarda turizm sohasining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 15-20% gacha o‘sishi mumkin. Shu bois, O‘zbekistonda ham turizm sohasini raqamlashtirish milliy iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va xizmatlar sohasini rivojlantirishda muhim strategik vazifa sifatida belgilangan[1]. Mavzuning dolzarbligi shundaki, turizm infratuzilmasini raqamlashtirish mamlakatimizning iqtisodiy salohiyatini oshirish, xorijiy turistlar oqimini ko‘paytirish va mahalliy tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlashda katta rol o‘ynaydi. Shuningdek, raqamli xizmatlar orqali turizm bozorida innovatsion yechimlarni tatbiq etish, ma’lumotlar tahlili asosida marketing strategiyalarini takomillashtirish va mijozlar ehtiyojlarini aniq prognoz qilish imkoni yaratiladi. FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 324 Raqamli turizm sohasidagi ilmiy izlanishlar jahon va mahalliy olimlar tomonidan keng o‘rganilgan. Xususan, M. Porter [2], raqobat afzalliklarini shakllantirishda raqamli texnologiyalarning ta’sirini ilmiy asoslab bergan. Shu bilan birga, K. Shvab [3], o‘zining “To‘rtinchi sanoat inqilobi” asarida raqamli iqtisodiyotning servis sohasi, jumladan, turizmga ta’sirini ta’kidlaydi. O‘zbekistonlik tadqiqotchilardan A.Qodirov [4], va N.Qurbonov [5], asarlarida raqamli texnologiyalar orqali turizmni rivojlantirishda axborot tizimlarining ahamiyati hamda elektron marketing platformalarining iqtisodiy samaradorligi tahlil qilingan. Shuningdek, turizm sohasida “Big Data”, “Blockchain” va “AI” texnologiyalarini joriy etish orqali innovatsion boshqaruv modelini yaratish bo‘yicha amaliy takliflar ilgari surilgan. Shu bilan birga, jahon tajribasi ko‘rsatmoqdaki, raqamli ekotizimni rivojlantirish uchun davlat va xususiy sektor hamkorligi, kadrlar malakasini oshirish va raqamli infratuzilmani yangilash muhim omil hisoblanadi. Bu yo‘nalishda Estoniya, Singapur va BAA mamlakatlari turizmda raqamli integratsiyaning ilg‘or modellarini shakllantirgan. Bizda ham raqamli turizm ekotizimini rivojlantirishda ushbu xalqaro tajribalarni moslashtirish mumkin. Bu jarayonda asosiy e’tibor: -davlat va xususiy sektor o‘rtasida samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, -axborot tizimlari va elektron marketing platformalarini keng joriy qilish, -malakasi yuqori kadrlarni tayyorlash va raqamli infratuzilmani modernizatsiya qilish, -innovatsion texnologiyalarni, xususan, “Big Data”, “Blockchain” va “AI”dan samarali foydalanishga qaratilgan. Bu yondashuv orqali O‘zbekiston turizmi raqobatbardoshligini oshirishi, turistlar uchun yuqori sifatli raqamli xizmatlar yaratishi va iqtisodiy samaradorlikni ta’minlashi mumkin. Quyidagi 1-jadvalda raqamli texnologiyalar joriy etish samaradorligining iqtisodiy ko‘rsatkichlarini ko‘rishimiz mumkun: 1-jadval Raqamli texnologiyalar joriy etish samaradorligining iqtisodiy ko‘rsatkichlari № Ko‘rsatkichlar 2018 yil 2024 yil O‘sish, % Izoh 1 Turizm xizmatlarining umumiy daromadi (mlrd so‘m) 5 200 13 800 +165% Raqamli bronlashtirish va onlayn xizmatlar hisobiga o‘sish 2 Turistlar soni (ming kishi) 520 1 150 +121% Raqamli reklama va elektron viza tizimi ta’siri 3 Onlayn bronlashtirish ulushi (%) 15 62 +313% Booking, Expedia, MyUzbekistan platformalari orqali FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 325 № Ko‘rsatkichlar 2018 yil 2024 yil O‘sish, % Izoh 4 Turizmda raqamli xizmatlardan foydalanuvchi korxonalar ulushi (%) 20 70 +250% Korxonalarda raqamli CRM va ERP tizimlarining joriy etilishi Quyidagi 2-jadvalda Raqamli texnologiyalarni joriy эtishda uchraydigan muammolarini ko‘rishimiz mumkun: № Muammo nomi Tavsifi Yechim takliflari 1 Axborot infratuzilmasining yetarli emasligi Qishloq va viloyatlarda internet tezligi past Internet infratuzilmani davlat–xususiy sheriklik asosida yangilash 2 Kadrlar malakasining pastligi Turizm xodimlari raqamli savodxonlikda yetishmovchi Kadrlar malakasini oshirish dasturlarini tashkil etish 3 Investitsiya yetishmasligi Raqamli texnologiyalar qimmat va yuqori sarmoya talab qiladi Innovatsion grantlar va soliq imtiyozlarini joriy etish 4 Ma’lumotlar xavfsizligi Kiberxavflar va ma’lumotlarning noqonuniy tarqalishi Milliy kiberhimoya tizimini mustahkamlash Samaradorlikni oshirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar: -“Digital Tourism Uzbekistan” milliy dasturini ishlab chiqish va amalga oshirish. -Turizm korxonalari uchun raqamli sertifikatlash tizimi joriy etish (masalan, “ETourism Standard”). -Sun’iy intellekt asosidagi tavsiya tizimlarini ishlab chiqish (turist uchun individual marshrut shakllantirish). -Blokcheyn texnologiyasini joriy etish orqali onlayn to‘lovlar va bronlashtirishda shaffoflikni ta’minlash. -Turizm kadrlarini raqamli savodxonlik bo‘yicha qayta tayyorlash markazlarini tashkil etish. -Marketing analitikasida Big Data va Data Science usullaridan foydalanish orqali turistik talabni prognozlash. Xulosa. Iqtisodiyotning turizm sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etish nafaqat xizmat ko‘rsatish samaradorligini, balki milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligini ham oshiradi. Raqamli infratuzilmani mustahkamlash, kadrlar salohiyatini rivojlantirish va davlat-xususiy sheriklikni kuchaytirish orqali O‘zbekistonda raqamli turizm ekotizimini shakllantirish uchun barcha imkoniyatlar mavjud. FAN VA TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 326 Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli transformatsiyaga asoslangan turizm sohasi mamlakat YaIMining kamida 3-4 foizga o‘sishiga xizmat qilishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Digital Transformation in Tourism: A Global Overview. Madrid: World Tourism Organization. UNWTO (2021). 2. Porter, M. Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Harvard Business Review Press. (1998). 3. Schwab, K. The Fourth Industrial Revolution. World Economic Forum. (2016). 4. Qodirov, A. “O‘zbekiston turizm sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etish istiqbollari.” Iqtisodiyot va innovatsiyalar jurnali, №3. (2022). 5. Qurbonov, N. “Turizmda elektron marketing tizimini rivojlantirish omillari” Innovatsion taraqqiyot jurnali, №2. (2023).