INGLIZ TILI DARSLARIDA XALQ OG'ZAKI IJODIDAN FOYDALANISHNING O'QUVCHILARNING NUTQ KO'NIKMALARIGA TA'SIRI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 601 INGLIZ TILI DARSLARIDA XALQ OG‘ZAKI IJODIDAN FOYDALANISHNING O‘QUVCHILARNING NUTQ KO‘NIKMALARIGA TA’SIRI 1G.N.Pirmanova, 2Maxsumova Maftuna Zoirjon qizi 1Ilmiy rahbar, 2Navoiy davlat universiteti magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17824931 Annotatsiya. Ingliz tilida nutq ko‘nikmasini rivojlantirish ko‘plab o‘quvchilar uchun muhim muammo bo‘lib qolmoqda, ayniqsa haqiqiy muloqot imkoniyatlari cheklangan ta’lim muhitlarida. Xalq og‘zaki ijodi esa madaniy jihatdan boy va qiziqarli manba sifatida og‘zaki nutqni rivojlantirishda pedagogik ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Ushbu tadqiqotda xalq og‘zaki ijodiga asoslangan ta’limning ingliz tili darslarida o‘quvchilarning so‘zlashuv ko‘nikmalariga ta’siri o‘rganildi va uning samaradorligi an’anaviy darslikka asoslangan yondashuv bilan solishtirildi.Tadqiqot Navoiy shahridagi 15–17 yoshdagi 60 nafar o‘rta darajadagi o‘quvchi ishtirokida kvazi-eksperimental pretest–posttest 1 usuli asosida olib borildi. Eksperimental guruh mahalliy va xalqaro folklor namunalariga tayangan holda hikoya qilish, rolga kirish va muhokama mashg‘ulotlarini o‘z ichiga olgan 12 haftalik darslarni oldi. Nazorat guruhi esa an’anaviy darslikka asoslangan mashg‘ulotlarda qatnashdi. Natijalar eksperimental guruhning ravonlik, aniqlik, talaffuz, lug‘at boyligi va interaktiv muloqot bo‘yicha sezilarli yaxshilanishlarga erishganini ko‘rsatdi Ravonlik ko‘rsatkichlari 34% ga oshgani, nazorat guruhida esa 12% bo‘lgani aniqlandi. Sifat tahlili o‘quvchilarning motivatsiyasi, madaniy xabardorligi va muloqotga kirishishga tayyorligi ortganini ko‘rsatdi. Xulosa sifatida, xalq og‘zaki ijodi ga asoslangan ta’lim ingliz tili darslarida so‘zlashuv ko‘nikmalarini rivojlantirishning samarali vositasi ekanligi tasdiqlandi. Kalit so‘zlar: xalq og‘zaki ijodi, nutq ko‘nikmalari, ingliz tili o‘qitish, og‘zaki mahorat, madaniy integratsiya, EFL (Ingliz tilini chet tili sifatida) ta’limi KIRISH. So‘zlashuv mahorati ingliz tilini o‘rganishda eng murakkab, ammo eng muhim kompetensiyalardan biridir. Garchi o‘quvchilar ko‘p yillar davomida bu tilni o‘rganayotgan bo‘lsalar ham, ularda ingliz tilida samarali muloqot qilishda ko‘pincha qiyinchilik paydo bo‘ladi, xususan, tilni chet til sifatida o‘rganadigan va immersiv muhitga ega bo‘lmagan vaziyatlarda (Richards, 2015). An’anaviy so‘zlashuvni o‘rgatish usullari ko‘pincha darslik dialoglari va skriptlangan rolli o‘yinlarga tayanadi, bu esa o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlamaydi va haqiqiy kommunikativ vazifalarni bajarish imkoniyatini cheklab qo‘yadi (Brown va Lee, 2015). Xalq og‘zaki ijodi, ya’ni afsonalar, rivoyatlar, ertaklar, xalq ertaklari va og‘zaki an’analarni o‘z ichiga oluvchi hikoyalar , ingliz tilini o‘rgatishda asosiy pedagogik manba bo‘lib xizmat qiladi, ammo u hozirgi davrda yetarlicha qo‘llanilmayapti. Ushbu hikoya matnlari shaklan muloqotga oid bo‘lib, madaniy kontekstga chuqur bog‘langan va tuzilishi oldindan aniq bo‘lganligi sababli, til o‘rganuvchilari uchun tushunarli, muhokama va muloqot uchun arzirli 1 Kvazi-eksperimental pretest–posttest - ishtirokchilar tasodifiy tanlanmaydigan, ammo jarayon oldidan (pretest) va jarayon so‘ngida (posttest) olingan ko‘rsatkichlar orqali o‘zgarishlar solishtiriladigan tadqiqot modeli. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 602 material taqdim etadi (Ellis va Brewster, 2014). Xalq og‘zaki ijodining umumiy mavzulari va madaniyatga xos tafsilotlari tilni rivojlantirish imkoniyatini yaratadi. Xalq og‘zaki ijodi o‘quvchilarga madaniy jihatdan mos vaziyatlarni taqdim etadi, Bu yondashuv o‘quvchilarga birgalikda hikoya qilish va muhokama orqali so‘zlashuv qobilyatlarini bosqichma-bosqich rivojlantirish imkonini beradi. Shuningdek, asarlarning hikoya tuzilishi ham o‘quvchilarning mavjud bilimlarini faollashtiradi va matnni tushunish hamda nutqni yaratishni osonlashtiradi. Vazifaga asoslangan til o‘qitish (Task-based Language Learning and Teaching) tamoyillari ham ushbu yondashuvni qo‘llab-quvvatlaydi, chunki xalq og‘zaki ijodiga asoslangan faoliyatlar haqiqiy, maqsadli va natijaga asoslangan kommunikativ vazifalarni yaratadi. Masalan, hikoyani qayta aytish, undagi axloqiy g‘oyalarni muhokama qilish yoki hikoyaga mos keladigan yakunlar yaratish. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hikoya qilish lug‘at boyligini oshirish, tinglab tushunish va o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi (Cameron, 2001; Wright, 2008). Shunga qaramay, xalq og‘zaki ijodining so‘zlashuv ko‘nikmalariga ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar hali cheklangan. Peck o‘quvchilarning ESL sinflarida ishtirokini va og‘zaki faoliyatini oshirishda xalq ertaklarining foydali ekanligini aniqladi 2 . So‘nggi tadqiqotlar, ayniqsa “EFL” kontekstida, xalq og‘zaki ijodini integratsiya qilish talaffuz va ravonlikni oshirishga juda katta yordam berishini ko‘rsatgan. Shu ijobiy natijalarga qaramay, mavjud tadqiqotlarning ko‘pi tasviriy yoki kichik miqyosda bo‘lgan. Shu sababli, xalq og‘zaki ijodiga asoslangan ta’limning nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi samaradorligini aniqlash uchun yetarli namuna va qat’iy baholash usullariga ega eksperimental tadqiqotlarga ehtiyoj mavjud. Ushbu tadqiqot ingliz tili o‘qitish metodikasiga o‘z hissasini qo‘shadi, chunki u xalq og‘zaki ijodining og‘zaki nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi pedagogik qiymatini amaliy tadqiqot natijalari bilan tasdiqlaydi. Olingan natijalar o‘quv dasturlarini ishlab chiquvchilar, o‘quv materiallari yaratuvchilar va dars beruvchi amaliyotchilar uchun foydali bo‘lib, ular madaniyatga mos va o‘quvchi e’tiborini jalb qiluvchi usullar orqali nutq ko‘nikmalarini o‘qitishga yo‘naltirilgan yondashuvlarni ishlab chiqishda qo‘llanishi mumkin. METODLAR. Ushbu tadqiqot kvazi-eksperimental pretest–posttest nazorat guruhi dizayni asosida olib borildi. Tadqiqot 2025-yil akademik yilida 12 haftalik davr davomida amalga oshirildi. Mavjud sinf tuzilmalari sababli guruhlarni tasodifiy taqsimlash imkoni bo‘lmadi. Shunga qaramay, guruhlar ingliz tili darajasi, yosh va oldingi o‘quv tajribasi bo‘yicha moslashtirildi. Ishtirokchilar Navoiy shahridagi 31maktabning 60 nafar o‘rta darajadagi ingliz tili o‘rganuvchilaridan iborat edi. Namuna tarkibida 34 nafar qiz va 26 nafar o‘g‘il, yoshlari 15–17 yosh bo‘lgan o‘quvchilar kirgan. Barcha ishtirokchilar kamida yetti yil ingliz tilini o‘rganishgan va ona tili sifatida o‘zbek va rus tillarini bilishgan. Eksperimental guruh (30 ta) va nazorat guruhi (30 ta) bir o‘qituvchi tomonidan olib borilgan ikki butun sinfdan tanlab olindi, bu orqali o‘qituvchi ta’sirini kamaytirish maqsad qilindi. Tadqiqot maktab ma’muriyati tomonidan tasdiqlandi. Ishtirokchilarga qo‘yilgan talablar: a) ishtirokchi o‘rta darajadagi ingliz tili sinflarida o‘qishi; 2 Peck, J., “Using Storytelling to Promote Language and Literacy Development,” The Reading Teacher 43, no. 2 (1989): 138–141. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 603 b) xalq og‘zaki ijodiga asoslangan ingliz tili ta’limida oldingi tajribaga ega bo‘lmasligi; c) rejalashtirilgan darslarning kamida 85%ida qatnashishi; d) pretest va posttestlarni to‘liq bajarishi. So‘zlashuvni baholash mezoni: Cambridge va IELTS tizimlariga asoslangan besh komponent bo‘yicha baholandi: ravonlik (fluency), aniqlik (accuracy), talaffuz (pronunciation), lug‘at boyligi (vocabulary) va interaktiv muloqot (interactive communication). So‘zlashuv vazifalari: Pre-test va post-test uchun uchta parallel vazifa ishlatildi:  Hikoya ta’riflash (3 daqiqa)  Rasmlarga asoslangan hikoya aytish (4 daqiqa)  Fikr-mulohaza muhokamasi (5 daqiqa) Vazifalar uch nafar ingliz tili o‘qituvchisi tomonidan tasdiqlangan va sinovdan o‘tkazilgan. Ta’lim materiallari. Eksperimental guruh: Turli madaniyatlarning (o‘zbek, ingliz va xalqaro) o‘n ikki ertaklari, lug‘at listlari, muhokama savollari va rolli o‘yin vazifalari. Nazorat guruhi: Standart darslik dasturi, suhbatlar va rolli o‘yinlar. Pre-test bosqichi (0-hafta): Barcha ishtirokchilar so‘zlashuv pre-testini bajarishdi. Testlar audio yozib olindi va ikki mustaqil baholovchi tomonidan baholandi. Mashg‘ulot bosqichi (1–12 haftalar): Eksperimental guruh: Har hafta quyidagi doimiy dars sikli amalga oshirildi:  1-dars (45 daqiqa): O‘qituvchi ertakni vizual yordamlar bilan hikoya qildi, lug‘at oldindan o‘rgatildi, tushunishni tekshirish uchun savol-javob va juftlarda qayta hikoya qilindi.  2-dars (45 daqiqa): Hikoyalar qayta aytildi, kichik guruhlarda mavzular va axloqiy darslar muhokama qilindi , o‘quvchilarning o‘z madaniyatidagi hikoyalar bilan solishtirildi.  3-dars (45 daqiqa): Qahramonlar rolini ijro etish, qahramonlarning qarorlarini muhokama qilish, mos tushadigan yakun yaratish va hikoyani zamonaviy vaziyatlarga moslashtirish kabi vazifalar bajarildi. Nazorat guruhi: Standart darslik bo‘yicha haftasiga uchta 45 daqiqalik dars:  Darslikdagi suhbatlar ustida ishlash;  Nazorat ostidagi so‘zlashuv mashqlari (bo‘sh joylarni to‘ldirish, almashtirish mashqlari);  Darslikdagi senariylar asosida nazoratli rolli o‘yinlar;  Darslik savollari bo‘yicha mavzu asosida muhokamalar. Har ikkala guruhga teng vaqt berildi va darslar 12 yillik tajribaga ega malakali o‘qituvchi tomonidan olib borildi. Yakuniy bosqich (13-hafta) Barcha o‘quvchilar pre-testda berilgan vazifalarga o‘xshash topshiriqlar asosida testi topshirishdi. Shuningdek, eksperimental guruh talabalarining fikrini bilish maqsadida maxsus so‘rovnomani ham o‘tkazildi. Tadqiqot so‘ngida test natijalari oddiy statistika yordamida solishtirildi, har bir guruhning o‘z ichidagi o‘zgarishi tekshirildi, ikki guruh natijalari bir-biri bilan solishtirildi, dars ta’sirining kuchi alohida hisoblab chiqildi va barcha hisob-kitoblar kompyuter dasturi yordamida amalga oshirildi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 604 NATIJALAR. Statistikalar. 1-jadval ikkala guruhning ham pre-test va post-test bo‘yicha nutq ko‘nikmalari natijalarini ko‘rsatadi. Unda o‘quvchilarning ravonlik, aniqlik, talaffuz, lug‘at boyligi va muloqotdagi ishtirok natijalari solishtirilgan. Har bir ko‘nikma bo‘yicha o‘rtacha ball va testdan oldin hamda keyin o‘zgarish darajasi berilgan: Eslatma. Ballar 1 dan 5 gacha baholanadi (1 — past daraja, 5 — yuqori daraja) Guruh ichidagi o‘zgarishlar:  Har bir guruh ichida so‘zlashuv ko‘nikmalari sezilarli yaxshilangan.  Eksperimental guruhda yaxshilanish katta bo‘lgan.  Nazorat guruhida yaxshilanish kichikdan o‘rta darajagacha bo‘lgan.  Eksperimental guruh barcha ko‘nikmalar bo‘yicha nazorat guruhiga nisbatan yaxshiroq natija ko‘rsatdi. NATIJALARNI MUHOKAMA QILISH. Ushbu tadqiqot ertaklar asosidagi o‘qitishning o‘quvchilar nutq ko‘nikmalarini an’anaviy darslikka nisbatan sezilarli darajada yaxshilashini ko‘rsatdi. Lug‘at boyligining o‘sishi, asosan, ertaklardagi so‘zlar va iboralardan kelib chiqadi, bu esa ularning so‘zlashuvida o‘z fikrini erkin va tabiiy ifodalashiga yordam beradi. Ravonlikdagi o‘sish esa asarlarning aniq va tushunarli tuzilmasi bilan bog‘liq. O‘quvchilar fikrlari natijalar bilan mos kelib, ular darslarga faolroq qatnashgani va motivatsiyalarining oshgani ko‘rsatdi. Birgalikda hikoya qilish uslubi o‘quvchilar uchun psixologik xavfsizlikni yaratib, gapirishda yanada ko‘proq tajribalar qilish imkonini berdi. Xalq og‘zaki ijodi orqali o‘tilgan darslar muloqot uchun munosib sharoitni yaratib, faqatgina mexanik mashqlar bilan cheklanmaydi. Shu bois, ta’lim tizimiga xalq og‘zaki ijodi namunalarini kiritish, bu asarlar yordamida madaniyat hamda lug’atlarni o‘rgatish nutqni ravon va tabiiy bo‘lishiga yordam beradi. Darslik ishlab chiquvchilar uchun esa standart ingliz tili xalq og‘zaki ijodi bo‘limlarini qo‘shish, nutq bilan bog‘liq bo‘lgan qo‘shimcha materiallar yaratish foydali bo‘ladi. XULOSA. Qism Guruh Pre-test O‘rtacha Post-test O‘rtacha O‘rtacha O‘sish Ravonlik Eksperimental 2.43 (0.68) 3.26 (0.72) 0.83 Nazorat 2.37 (0.71) 2.64 (0.69) 0.27 Aniqlik Eksperimental 2.67 (0.61) 3.41 (0.66) 0.74 Nazorat 2.71 (0.64) 3.02 (0.61) 0.31 Talaffuz Eksperimental 2.53 (0.73) 3.34 (0.71) 0.81 Nazorat 2.48 (0.69) 2.81 (0.67) 0.33 Lug‘at boyligi Eksperimental 2.51 (0.66) 3.47 (0.68) 0.96 Nazorat 2.46 (0.70) 2.77 (0.72) 0.31 Muloqotdagi ishtirok Eksperimental 2.38 (0.72) 3.29 (0.74) 0.91 Nazorat 2.41 (0.68) 2.69 (0.65) 0.28 Umumiy ball Eksperimental 2.50 (0.58) 3.35 (0.62) 0.85 Nazorat 2.49 (0.60) 2.79 (0.58) 0.30 INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 605 Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, xalq og‘zaki ijodi nutq ko‘nikmalarini barcha komponentlari bo‘yicha sezilarli yaxshilaydi: ravonlik, aniqlik, talaffuz, lug‘at va o‘zaro faol muloqot. O‘quvchilar esa mashqlari orqali ishonch, faol ishtirok va madaniy xabardorlikni oshirdi. Talabalar ertaklar orqali mashqlar bajarish natijasida o‘z ishonchini oshirdi, darslarda faolroq ishtirok etdi va madaniy jihatdan bog‘lanish hissini kuchaytirdi. Shu bilan birga, ular tilni tabiiy va erkin kontekstlarda ishlatish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Shu bilan birga, tadqiqotning ba’zi cheklovlari ham mavjud: tadqiqot faqat bitta O‘zbekiston sharoitida o‘tkazilgan va 12 haftalik muddat bilan cheklangan. Kelgusida tadqiqotlar uzoq muddatli ta’sirlarni o‘rganish, turli madaniyat va darajadagi ishtirokchilar samaradorligini tekshirish, shuningdek, xalq og‘zaki ijodi asosidagi o‘qitishning samarali elementlarini aniqlashga qaratilishi lozim. Umuman olganda, ertaklar pedagogik jihatdan qadrli, o‘quvchilarni faol va ishonchli qilib tayyorlaydigan resurs bo‘lib, til o‘qitishda innovatsion va madaniy jihatdan moslashuvchan yondashuvlarni qo‘llashga imkon beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Anderson, R. C. and Pearson, P. D. "A schema-theoretic view of basic processes in reading comprehension." In P. D. Pearson (Ed.), "Handbook of reading research" (pp. 255-291). Longman. 1984. 2. Brown, H. D. and Lee, H. "Teaching by principles: An interactive approach to language pedagogy." 4th ed. Pearson Education. 2015. 3. Cameron, L. "Teaching languages to young learners." Cambridge University Press. 2001. 4. Ellis, G. and Brewster, J. "Tell it again! The storytelling handbook for primary English language teachers." British Council. 2014. 5. Ellis, R. "Task-based language learning and teaching." Oxford University Press. 2003. 6. Nguyen, T. H. and Tran, N. M. "The effect of folklore on developing speaking skills for EFL students." International Journal of English Linguistics, 10(3), 172-182. 2020. 7. Peck, J. "Using storytelling to promote language and literacy development." The Reading Teacher, 43(2), 138-141. 1989. 8. Richards, J. C. "Key issues in language teaching." Cambridge University Press. 2015. 9. Vygotsky, L. S. "Mind in society: The development of higher psychological processes." Harvard University Press. 1978. 10. Wright, A. "Storytelling with children." 2nd ed. Oxford University Press. 2008.