INGLIZ TILI XALQ MAQOLLARINI O'ZBEK TILIGA TARJIMA QILISHDA ADEKVATLIK VA EKVIVALENTLIK MASALALARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 758 INGLIZ TILI XALQ MAQOLLARINI O‘ZBEK TILIGA TARJIMA QILISHDA ADEKVATLIK VA EKVIVALENTLIK MASALALARI Muqaddas Shavkatova Navoiy davlat universiteti, magistrant https://doi.org/10.5281/zenodo.17829371 Annotatsiya. Ingliz va o‘zbek tillaridagi maqollar ko‘p hollarda ma’no, leksik va mantiqiy jihatdan bir xil shaklda bo ‘lmaydi. Bunga asosiy sabab maqollarning etimologik manbalari, madaniy qatlamlari va xalq tafakkuri bilan bog‘liq xususiyatlardir. Har bir xalq maqollari orqali o‘z tarixini, milliy mentalitetini, urf-odatlari va dunyoqarashini ifodalaydi. Ushbu maqolada ingliz maqollarining o‘zbek tiliga tarjima qilish jarayonida adekvatlik va ekvivalentlik masalalari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Maqolada ekvivalentlik darajalari, semantik o‘xshashliklar, shuningdek, tarjimada adekvatlikni ta’minlash usullari tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: ekvivalentlik, adekvatlik, maqol, tarjima, folklor, etimologiya, semantika, madaniyat. Kirish Har bir xalqning madaniy merosi, tarixiy xotirasi va ijtimoiy tafakkuri uning og‘zaki ijodi — folklorida, xususan maqollarida mujassamdir. “Maqol” so‘zi lug‘aviy jihatdan “o‘git, hikmatli so‘z” ma’nolarini anglatadi. U xalq tajribasi va hayot falsafasining ixcham, ammo chuqur ma’no ifodasidir. O‘zbek xalqida “otalar so‘zi”, arablarda “naql”, tojiklarda “zarbulmasal” deb ataluvchi bu janr qadimdan hikmat manbai sifatida qadrlanadi. Maqollar xalqning ijtimoiy hayoti, mehnat faoliyati, qadriyatlari va axloqiy me’yorlarini o‘z ichiga oladi. Shu sababli ular har bir xalqning milliy tafakkurini aks ettiruvchi lingvomadaniy birlik hisoblanadi. Ingliz va o‘zbek maqollarini taqqoslashda ularning ma’no, shakl va grammatik tuzilishidagi o‘xshashlik va tafovutlarni ko‘rish mumkin. Ushbu maqolada aynan ingliz tilidagi maqollarni o‘zbek tiliga tarjima qilishda adekvatlik va ekvivalentlik muammolari o‘rganiladi. Tarjima jarayonida madaniy, leksik va semantik tafovutlar asosida yuzaga keladigan tarjima xatoliklari ham tahlil qilinadi. Asosiy qism 1. Ekvivalentlik nazariyasining lingvistik asoslari. Ekvivalentlik tushunchasi tarjimashunoslikda eng asosiy kategoriyalardan biridir. U tarjima jarayonida manba til (source language) va maqsad til (target language) o‘rtasida funksional, semantik va stilistik moslikni ta’minlashni anglatadi. V. N. Komissarov (1990) ekvivalentlikni besh darajaga ajratgan: formal, semantik, sintaktik, pragmatik va kommunikativ ekvivalentlik. Maqollar tarjimasida asosan semantik va pragmatik ekvivalentlik eng muhim rol o‘ynaydi, chunki maqollar konnotativ (bilvosita) ma’no orqali ifodalanadi. Masalan, ingliz tilidagi No pain, no gain maqoli bevosita “og‘riqsiz yutuq yo‘q” degan ma’noni beradi, o‘zbek tilida esa bu fikr “Mehnatsiz rohat yo‘q” maqoli orqali ifodalanadi. Ikkala maqolda ham semantik asos — mehnat va natija o‘rtasidagi sababiy bog‘liqlik — saqlanib INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 759 qolgan. Bunda grammatik tuzilma va leksik birliklar farq qilsa-da, mazmuniy ekvivalentlik to‘liq ta’minlangan. Yuqorida keltirilgan fikrni yana bir misol orqali ko‘rib chiqamiz — The early bird catches the worm maqoli “Erta turgan kishini Xudo o‘nglar” tarzida tarjima qilinadi. Bu maqolda vaqtni qadrlash, mehnatsevarlik va faol bo‘lish g‘oyalari umumiy semantik maydonda birlashadi. Inglizcha variantda “qush” va “chuvalchang” obrazlari qo‘llanilgan bo‘lsa, o‘zbek tilida “Xudo” obrazi bilan ifodaning diniy-ma’naviy talqini kuchaygan. Bu holat tarjimada madaniy ekvivalentlik mavjudligini ko‘rsatadi. Ekvivalentlikning to‘liq darajasi Better late than never — Hechdan ko‘ra kech maqollarida kuzatiladi. Bu misolda semantik va sintaktik tuzilma deyarli bir xil, shuningdek, kommunikativ niyat ham mos. Bunday maqollar tarjimada to‘liq ekvivalentlikka ega bo‘ladi. 2. Adekvatlik tushunchasining ilmiy talqini. Adekvatlik (lot. adaequatus — “mos”, “teng”) — tarjima jarayonida manba matnning ma’nosi, uslubi va konteksti bilan to‘liq mos keluvchi natijani anglatadi. E. Nida (1964) tarjimaning ikki asosiy turini farqlaydi: formal equivalence (so‘zma-so‘z moslik) va dynamic equivalence (mazmuniy moslik). Maqollar tarjimasida formal moslikdan ko‘ra dinamik ekvivalentlik, ya’ni mazmunning o‘quvchiga tabiiy yetib borishi muhim hisoblanadi. Masalan, Don’t judge a book by its cover maqoli so‘zma-so‘z “Kitobni muqovasiga qarab baholama” deb tarjima qilinadi. O‘zbek tilida bu ifoda adekvat bo‘lib, nafaqat ma’nosi, balki ko‘chma mazmuni — “insonni tashqi ko‘rinishiga qarab baholash noto‘g‘ri” — ham to‘liq saqlanadi. Shunga o‘xshash tarzda Two heads are better than one maqoli “Bitta kalladan ko‘ra ikkita kalla yaxshi” deb tarjima qilinadi. Bu maqolning adekvatligi uning universalligi bilan izohlanadi: har ikki xalq madaniyatida ham birgalikda fikrlash, maslahatlashish qadriyat sifatida baholanadi. Biroq har doim ham adekvatlikni saqlash mumkin emas. Masalan, A rolling stone gathers no moss maqoli ingliz madaniyatida “faol inson doimo yangi imkoniyatga ega bo‘ladi” degan ijobiy konnotatsiyaga ega bo‘lsa, o‘zbek tilida “joyidan qimirlamaslik” barqarorlik belgisi sifatida ijobiy baholanadi. Demak, bu maqolni to‘liq adekvat tarjima qilish uchun madaniy kontekstni hisobga olish zarur. 3. Madaniy va etimologik omillar. Maqollar xalq tafakkurining tarixiy tajribasi bilan uzviy bog‘liq. Shu bois, tarjimada madaniy tafovutlar eng katta to‘siqlardan biri hisoblanadi. Ingliz tilida ko‘plab maqollar tabiat, hayvonot yoki Bibliyadagi obrazlar orqali ifodalanadi, o‘zbek maqollarida esa diniy, axloqiy va oilaviy qadriyatlar ustuvor. Masalan, Every cloud has a silver lining — “Har yomon ishda ham bir yaxshilik bor” tarzida tarjima qilinadi. Bu maqolda “bulut” va “kumush halqa” obrazlari orqali umid g‘oyasi berilgan. O‘zbek tilida esa shunga yaqin ma’no diniy-axloqiy mazmundagi iboralar orqali ifodalanadi. Yoki When in Rome, do as the Romans do maqoli “Borganda joy odatini bil” degan o‘zbek maqoli bilan ekvivalent. Ingliz varianti tarixiy-madaniy konnotatsiyaga ega (Rim imperiyasi davriga ishora), o‘zbek varianti esa xalq og‘zaki tajribasidan kelib chiqqan. Har ikki holatda madaniy mazmun turlicha bo‘lsa-da, semantik asos bir xil — moslashuvchanlik va muhitga hurmat. Maqollarni adekvat tarjima qilish uchun tarjimon lingvomadaniy kompetensiyaga ega bo‘lishi kerak: u nafaqat so‘zlarning ma’nosini, balki ular ortidagi madaniy va tarixiy mazmunni ham tushunishi zarur. Shu sababli maqollar tarjimasida lingvomadaniy tahlil yondashuvi eng samarali hisoblanadi. 4. Tarjimada yuzaga keladigan muammolar va ilmiy yondashuvlar .Tarjima nazariyasida ekvivalentlik va adekvatlikni aniqlashga bag‘ishlangan ko‘plab yondashuvlar INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 760 mavjud. J. Catford (1965) tarjimani “bir tildagi matnni boshqa til tizimida formal jihatdan o‘xshash matn bilan almashtirish” deb ta’riflagan. P. Newmark (1988) esa “semantik tarjima” (asl matnga sodiq qolish) va “kommunikativ tarjima” (o‘quvchiga ta’sirchanlikni saqlash) farqini kiritgan. Maqollar tarjimasida aynan kommunikativ yondashuv samaraliroq, chunki u ma’noni o‘quvchining madaniy idrokiga moslashtiradi. Masalan, Curiosity killed the cat maqolini so‘zma-so‘z tarjima qilish (“Qiziqish mushukni o‘ldirdi”) o‘zbek o‘quvchisi uchun g‘alati tuyuladi. Shu bois uni “Haddan ortiq qiziqish baloga olib keladi” tarzida adekvat va kommunikativ tarzda ifodalash maqsadga muvofiq. Demak, maqollar tarjimasida so‘zmaso‘zlikdan ko‘ra ma’nodosh maqolni tanlash, madaniy moslikni saqlash, kontekstga e’tibor qaratish va kommunikativ niyatni to‘g‘ri yetkazish eng muhim ilmiy-amaliy tamoyillardir. Xulosa Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, ingliz maqollarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda adekvatlik va ekvivalentlik masalalari tarjimashunoslikdagi eng murakkab, ammo qiziqarli sohalardan biridir. Tarjimon nafaqat lingvistik bilimga, balki madaniy sezgirlikka ham ega bo‘lishi lozim. Maqollar xalq tafakkurining o‘ziga xos ifodasi bo‘lib, ularni to‘g‘ri tarjima qilish xalqlar o‘rtasidagi madaniy aloqalarni chuqurlashtiradi. Kelgusida bu yo‘nalishda chog‘ishtirma tahlillarni kengaytirish, ingliz va o‘zbek maqollarining izohli-lingvomadaniy lug‘atini yaratish ilmiy jihatdan muhim natijalarga olib keladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Boykhanov, Sh. M. (2022). Uzbek translations of some English proverbs and translation problems. International Journal of Language and Linguistics, 78–79. 2. Djumambetova, G., Khabibullaeva, B., & Jumayeva, M. (2022). Differences and similarities of proverbs in English and Karakalpak languages. Science and Innovation, 1(B5), 106–107. 3. Komissarov, V. N. (1990). Theory of Translation (Linguistic Aspects). Moscow: Higher School Publishing. 4. Nida, E. A. (1964). Toward a Science of Translating: With Special Reference to Principles and Procedures Involved in Bible Translating. Leiden: Brill. 5. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. London: Prentice Hall. 6. Catford, J. C. (1965). A Linguistic Theory of Translation. Oxford: Oxford University Press. 7. Karimov, I. A. (2010). Til – millat ma’naviyatining yuksak ifodasi. Toshkent: O‘zbekiston.