KESKIN O'ZGARUVCHAN IQLIM SHAROITLARIDA, YUQORI KUCHLANISHLI HAVO LINYALARINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH

IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 33 KESKIN O’ZGARUVCHAN IQLIM SHAROITLARIDA, YUQORI KUCHLANISHLI HAVO LINYALARINING SAMARADORLIGINI OSHIRISH Ismoilov Ozodbek Otabek o‘g‘li Tursunkulov Jasur Uyg‘un o‘g‘li Navoiy Davlat Konchilik va Texnologiyalar Universiteti, Elektr energetikasi kafedrasi, 2-kurs magistrantlari Rahmonov Farxod Normuratovich PhD, dotsent, Navoiy Davlat Konchilik va Texnologiyalar Universiteti, Elektr energetikasi kafedrasi Annotatsiya: Ushbu tadqiqotda keskin o‘zgaruvchan iqlim sharoitlarining yuqori kuchlanishli havo liniyalari ishonchliligi va samaradorligiga ta’siri o‘rganildi. Iqlim o‘zgarishining elektr uzatish tizimlariga ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan asosiy ta’sirlar tahlil qilindi. Tadqiqotda real ekspluatatsion ma’lumotlardan foydalanildi hamda misol tariqasida O‘zbekiston hududiga iqlimiy jihatdan o‘xshash bo‘lgan mintaqada ishlovchi elektr tarmoqlari kompaniyalari tajribasi o‘rganildi. Ob-havo hodisalari ta’sirida shakllanuvchi asosiy ishonchlilik ko‘rsatkichlari — avariya uzilishlari soni, 1 km havo liniyalariga to‘g‘ri keladigan nosozliklar chastotasi va tiklash davomiyligi — hisoblab chiqildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, keskin o‘zgaruvchan iqlim sharoitlarida, ayniqsa 6–10 kV havo liniyalarida, nosozliklar darajasi sezilarli yuqori bo‘ladi. Shamol yuklamalari va chaqmoq hodisalari umumiy avariya statistikasining asosiy ulushini tashkil etadi. Shamol tezligi bo‘yicha kuzatilgan hodisalar soni va avariya uzilishlari orasida kuchli korrelyatsiya aniqlangan. Iqlimiy prognozlarga ko‘ra, 2025 yilga borib, hududda havo liniyalari bo‘yicha avariya holatlari soni taxminan 1,5 baravar ortishi kutilmoqda. Ushbu natijalar keskin iqlim o‘zgarishiga moslashgan holda yuqori kuchlanishli havo liniyalarining samaradorligini oshirish, konstruktiv yechimlarni takomillashtirish va zamonaviy monitoring texnologiyalarini joriy etish zarurligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: iqlim o‘zgarishi; shamol yuklamalari; chaqmoq hodisalari; yog‘ingarchilik; yuqori kuchlanishli havo liniyalari (YHHL); nosozliklar chastotasi; elektr uzilishlari; meteorologik xavf omillari; tarmoq ishonchliligi; samaradorlikni oshirish. Kirish: Ishonchli, yuqori sifatli va uzluksiz elektr energiyasi ta’minotini yo‘lga qo‘yish elektr tarmoqlari kompaniyalari faoliyatidagi eng muhim vazifalardan biridir. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatadiki, mavjud elektr uzatish tizimining fizik jihatdan eskirishi, texnik xizmat ko‘rsatish jarayonlaridagi uzilishlar hamda ob-havo sharoitlarining keskin o‘zgarib borishi sababli barqaror energiya ta’minotiga erishish IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 34 har doim ham oson emas. Tarmoq samaradorligini ta’minlashda yagona elektr sifati indekslarini optimal darajada ushlab turish zarur bo‘lsa-da, mavjud elektr energetika tizimi (EET) elementlarining texnik holati bunga to‘liq imkon bermaydi. Turli energiya obyektlari bo‘yicha avariya holatlari statistikasiga tayangan holda, oxirgi yillarda elektr tarmoqlaridagi nosozliklar ko‘rsatkichlari yuqori ekani aniqlangan. Ayniqsa, 110 kV va undan past kuchlanishli uskunalar eng ko‘p zarar ko‘rayotgan elementlar hisoblanadi. Elektr uzatish tizimidagi eng ishonchsiz bo‘g‘inlardan biri — bu havo orqali elektr uzatish liniyalari (YHHL)dir. YHHL’dagi avariya holatlarining ko‘pligi bir qator omillar bilan bog‘liq. Birinchidan, havo liniyalari elektr tarmoqlarining eng uzun elementlari bo‘lib, ular turli tashqi va ichki ta’sirlarga nisbatan sezgir. Ikkinchidan, ularga ta’sir qiluvchi omillar juda ko‘p va xilma-xil: • doimiy omillar — ishlab chiqarishdagi nuqsonlar, montajdagi kamchiliklar, ekspluatatsiya davridagi tabiiy eskirish; • o‘zgaruvchan omillar — iqlimiy ta’sirlar (kuchli shamol, atmosfera ortiqcha kuchlanishlari, muz va qor bosimi), transport vositalarining tayanchlarga urilishi, simlarning tashqi ta’sirlar oqibatida shikastlanishi, o‘rmon hududlarida o‘tkaziladigan tozalash ishlarining sifatsizligi va boshqalar. Avariyalarning xususiyati yil fasliga ham bevosita bog‘liq: • bahor–yoz mavsumida chaqmoq faolligi, yuqori harorat va kuchli shamollar tufayli uzilishlar soni ortadi; • qish mavsumida esa muzlamalar, qalin qor va boshqa qattiq yog‘ingarchiliklar havo liniyalarining yuklanishini keskin oshirib, nosozliklar chastotasini ko‘paytiradi. So‘nggi yillarda global iqlim o‘zgarishining jadallashuvi elektr energetika kompaniyalarida avariya holatlarining ortishiga bevosita sabab bo‘layotgani alohida e’tibor talab etadi. 2003 yildan boshlab xavfli gidrometeorologik hodisalar soni keskin ko‘paygan bo‘lib, ular iqtisodiyot tarmoqlariga, infratuzilmaga va aholining kundalik faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Eng halokatli ta’sirga ega bo‘lgan ob-havo omillariga kuchli shamollar, jala va qor ko‘rinishidagi intensiv yog‘ingarchiliklar, bo‘ronlar, do‘l, anomal sovuqlar, yong‘in xavfi bilan bog‘liq yuqori haroratlar kiradi. Mavjud statistik manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, yuqori kuchlanishli havo liniyalarida yuz berayotgan elektr uzilishlarining katta qismi aynan iqlimiy omillar bilan bog‘liq. YHHL va yer osti kabellarida kuzatilgan avariyalarning sabablari bo‘yicha taqsimot analizlari (yillik hisobotlarga asoslangan holda) iqlimiy ta’sirlarning ulushi sezilarli darajada yuqori ekanini ko‘rsatadi. Bu esa keskin o‘zgaruvchan iqlim sharoitlariga moslashgan holda havo liniyalarining samaradorligini oshirish bo‘yicha yangi konstruktiv, texnologik va tashkiliy yechimlarni ishlab chiqishni talab qiladi. Shu asosda mazkur tadqiqot keskin o‘zgaruvchan iqlim omillari sharoitida yuqori kuchlanishli havo liniyalarining ishonchliligi va samaradorligini oshirish yo‘llarini IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 35 aniqlashga qaratilgan bo‘lib, mavjud muammolarni kompleks tahlil qilish va zamonaviy adaptiv texnologiyalar asosida takomillashtirish usullarini ishlab chiqadi. Havo orqali elektr uzatish liniyalari (YHHL) yer osti kabellariga nisbatan iqlimiy yuklamalarga ancha ko‘proq ta’sirchan ekani kuzatiladi. Yer osti kabellaridagi nosozliklarning asosiy qismi texnik omillar bilan belgilanadigan bo‘lsa, YHHL’larda kuzatiladigan avariyalar ko‘pincha bevosita iqlimiy sharoitlarning keskin o‘zgarishi bilan bog‘liq. Shu sababli, energetika tizimida iqlim omillarining ta’sirini baholashda asosiy e’tibor havo liniyalariga qaratilishi zarur. Shuningdek, hududning o‘ziga xos iqlimiy va geografik sharoitlari alohida hisobga olinishi lozim. Mintaqaviy xususiyatlarni chuqur tahlil qilish avariya sabablarini aniqroq aniqlash, ularni barvaqt bartaraf etish hamda YHHL’larning ekspluatatsion samaradorligini oshirish imkonini beradi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — keskin o‘zgaruvchan iqlim omillarining yuqori kuchlanishli havo liniyalarining ishonchlilik ko‘rsatkichlariga ta’sirini aniqlash, shuningdek, eng xavfli iqlim hodisalaridan biri bo‘lgan kuchli shamol yuklamalarining YHHL ishonchliligiga ta’sir prognozini ishlab chiqishdan iboratdir. Tadqiqotda tanlangan hudud misolida shamol tezligining o‘zgarishi, uning nosozliklar chastotasiga ta’siri va kelgusi yillarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf darajasi baholanadi. 2017 yildan boshlab ekstremal ob-havo hodisalari global xavf sifatida birinchi o‘ringa chiqqani qayd etilgan [4]. Bu esa iqlim o‘zgarishi va uning oqibatlari jamiyat hayoti, xususan, energetika sektoriga tobora kuchliroq ta’sir ko‘rsatayotganidan dalolat beradi. IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 36 IPCC tomonidan ishlab chiqilgan RCP ssenariylariga ko‘ra, XXI asr oxiriga kelib global harorat anomaliyalarining 1–4 °C ga oshishi kutilmoqda [5]. Haroratning ko‘tarilishi deyarli barcha hududlarda kuzatiladi, ammo mintaqalarga qarab uning miqyosi turlicha bo‘ladi. Umumiy prognozlarga ko‘ra, yaqin o‘n yilliklarda o‘rtacha yillik, qishki va bahorgi haroratlarning oshishi davom etadi [6]–[8]. INMCM48 [9]–[11] va RegCM4.5 [12]–[15] kabi hududiy iqlim modellaridan foydalanilgan ilmiy tadqiqotlar, ayniqsa Rossiyaning markaziy qismida gidrometeorologik parametrlarning, jumladan shamol tezligining o‘zgarishi bo‘yicha qimmatli natijalar bergan. Modellashtirish natijalariga ko‘ra, kelgusi 20–30 yil davomida o‘rtacha yillik nisbiy shamol tezligi 0.05–0.15 birlikka kamayishi kutilmoqda. Bunday modelarning global modellardan farqi shundaki, ular mahalliy atmosferaviy aylanish xususiyatlarini inobatga oladi hamda hududiy parametrlarning yuqori fazoviy aniqlikdagi farqlarini ko‘rsatadi. Kelajakdagi isish jarayoni Rossiya hududida global o‘rtacha ko‘rsatkichga nisbatan ancha kuchli bo‘lishi prognoz qilinmoqda. Buning sababi mamlakatning mo‘tadil va sovuq iqlim mintaqalarida joylashganidir. Atmosferaning umumiy aylanishidagi o‘zgarishlar yog‘ingarchilik miqdorining ko‘payishi, ekstremal iqlim anomaliyalarining chastotasi va intensivligining oshishi bilan kechadi [16]. Tadqiqotlarga ko‘ra, haroratning 1 °C ga ko‘tarilishi yog‘ingarchilikning o‘rtacha 2 % ga, ya’ni yiliga taxminan 20 mm ga ortishiga olib keladi [17]. Iqlim o‘zgarishining energetika infratuzilmasiga ta’siri allaqachon amaliy jihatdan sezila boshlagan. Ayrim elektr tarmoqlari kompaniyalari avariya statistikalariga ko‘ra, 2018 yilda ob-havo hodisalari tufayli yuzaga kelgan avariyalar ulushi 20 % dan 90 % gacha bo‘lgan [18]. Turli iqlim omillari elektr ta’minoti tizimi elementlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi haqidagi ma’lumotlar [19], [20] manbalar asosida shakllantirilgan bo‘lib, ularning ayrimlari 1-jadvalda keltiriladi. Ushbu adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishi ayniqsa yuqori kuchlanishli havo liniyalari ekspluatatsiyasida bir qator yangi xavflarni yuzaga keltirmoqda. Shamol yuklamalarining o‘zgarishi, muz-qor bosimining kuchayishi, chaqmoq faolligining ortishi, yog‘ingarchilikning intensivligi va chastotasining oshishi YHHL’ning ishonchlilik darajasini pasaytiruvchi muhim omillardan hisoblanadi. Shu bois zamonaviy havo liniyalarini konstruktsion jihatdan mustahkamlash, ilg‘or monitoring tizimlarini joriy etish va adaptiv ekspluatatsiya strategiyalarini ishlab chiqish iqlim o‘zgarishiga moslashishning asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 37 Bashqirdiston Respublikasida ob-havo hodisalarining yuqori kuchlanishli havo liniyalari (YHHL) ishonchlilik ko‘rsatkichlariga ta’sirini baholash maqsadida 2014 – 2018 yillar oralig‘idagi quyidagi indekslar aniqlab chiqildi: • YHHL bo‘yicha to‘liq avariya uzilishlari soni; • iqlimiy omillar bilan bog‘liq avariya chastotasi (1 km uchun); • har bir avariya bo‘yicha tiklash (uzilish) davomiyligi. Mazkur ko‘rsatkichlarni aniqlash jarayoni OOO “Bashkirenergo” dispetcherlik xodimlarining avariya qayd jurnallaridagi (2014–2018 yy.) statistik ma’lumotlarni ko‘p bosqichli tahlil qilishga asoslandi [19], [20]. Tahlil quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oldi: 1. Ob’ektning turini va kuchlanish darajasini aniqlash; 2. YHHL uzilishlariga bevosita yoki bilvosita ta’sir qilgan iqlimiy omillarni aniqlash; IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 38 3. Avariya sabablarini quyidagi toifalarga ajratish: • shamol yuklamalari, • qattiq yog‘ingarchilik, • suyuq yog‘ingarchilik, • momaqaldiroq faolligi, • iqlimiy anomaliyalar. Har bir avariyaning davomiyligi avariya sodir bo‘lgan sanadan tortib tarmoq avariya holatiga qayta tiklangan vaqtgacha bo‘lgan oraliq sifatida aniqlangan [19], [20]. Natijada ma’lum iqlim omili ta’sirida yuz bergan YHHL uzilishlarining kunlardagi davomiyligi hisoblab chiqildi. Mazkur ma’lumotlar SAIFI va SAIDI ko‘rsatkichlarini bevosita hisoblash imkoni bo‘lmagani (iste’molchilar soni bo‘yicha yetarli ma’lumotlar yo‘qligi sababli) uchun ular uchun muhim qo‘shimcha tahliliy ahamiyatga ega bo‘ldi. YHHL konstruktiv ishonchliligini baholashda tarmoq elementlarining o‘zaro bog‘liqligi inobatga olinadi va odatda o‘rtacha ko‘rsatkichlardan (o‘rtacha nosozliklar chastotasi, o‘rtacha ta’mirlash davomiyligi va boshqalar) foydalaniladi [31]. Muayyan liniyaning nosozliklar chastotasi uning uzunligi va 1 km liniya uchun o‘rtacha nosozliklar darajasi orqali aniqlanadi. Ushbu ko‘rsatkich quyidagi formula orqali hisoblanadi [32], 𝜆0=𝑛0 𝐿 ∗ 𝑇 Bu yerda: • n₀ — iste’molchilarga yetkazib beriladigan elektr energiyasi bo‘yicha umumiy uzilishlar soni, • T — kuzatuv davri (1 yil), • L — mos kuchlanish darajasidagi YHHL umumiy uzunligi (km). Shamol eng xavfli gidrometeorologik omillardan biri sifatida tanlangani bois, shamolning YHHL ishonchliligiga ta’sirini chuqur o‘rganish uchun alohida tahlil o‘tkazildi. Bu tahlil quyidagilarni o‘z ichiga oldi: 1. Turli shamol tezliklari bo‘yicha avariya soni va uzilish davomiyligini aniqlash • Har bir avariya sodir bo‘lgan vaqtdagi maksimal shamol tezligi dispetcherlik jurnallaridan olindi [19], [20]. • Agar jurnal ma’lumot yetarli bo‘lmasa, shamol tezligi 10 daqiqa bo‘yicha o‘rtacha qiymatlar asosida 3 soatlik interval statistikasi bo‘yicha 6 ta meteorologik stansiyadan olindi [34]. • Shamol tezligi 5 m/s intervallar bo‘yicha guruhlangan (0–5, 5–10, 10–15 … 40 m/s gacha). Natijada quyidagi bog‘liqliklar hisoblandi: 1. Turli shamol tezliklarida (5 m/s oralig‘ida) yuz bergan YHHL avariyalari soni; 2. Shamol ta’sirida yuz bergan avariyalar uchun yil davomida hosil bo‘lgan umumiy uzilish soatlari. IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 39 Hudud shimoliy va janubiy qismga bo‘lingan holda quyidagi ikkita ko‘rsatkich o‘rtasidagi korrelyatsiya hisoblandi: 1. Muayyan shamol tezligida (5 m/s oraliqda) qayd etilgan YHHL avariyalari soni. 2. Shu shamol tezligida meteorologik stansiyalar tomonidan qayd etilgan shamol holatlari soni. Korrelyatsiya Pearson formulasi orqali ikki mezon bo‘yicha hisoblandi: Yillik umumiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha (2014–2018) O‘rtacha oylik qiymatlar bo‘yicha (5 yil uchun) Bu usul shamol hodisalari intensivligi va YHHL avariyalari o‘rtasidagi statistik bog‘liqlik darajasini aniq ko‘rsatishga imkon berdi. Prognozlash ikki bosqichda amalga oshirildi: 1-bosqich: 2006–2019 yillardagi 5 m/s oraliqlardagi shamol holatlari soni bo‘yicha yillik trendlar hisoblandi. Shamol tezligi bo‘yicha holatlar soni 2014–2018 yillardagi korrelyatsiya metodiga o‘xshash tarzda tasniflandi. 2-bosqich: INMCM48 va RegCM4.5 regional iqlim modellari shamol tezligi bo‘yicha o‘zgarishlarni o‘xshash prognoz qilishi aniqlangan [9]–[15]. RegCM4.5 modeli bo‘yicha 15 m/s va undan yuqori shamol holatlarida biroz, ammo barqaror ortish tendensiyasi mavjud [14], [15]. Shu asosda 2025 yilgacha shamol tezligining o‘zgarishiga oid prognozlar shakllantirildi. Tahlil natijalari YHHL avariyalarining 3–5 yilda qanday o‘zgarishi mumkinligini baholash imkonini beradi. Prognozlashning ikkinchi bosqichi ma’lum shamol tezligida yuzaga keladigan YHHL avariyalari sonini oldindan aniqlashga qaratildi. Bunda faqat shamol yuklamasi toifasiga kiruvchi avariya holatlari tahlil qilindi. Ushbu bosqichning mohiyati — shamol tezligi bilan YHHL avariyalari soni o‘rtasida funksional bog‘liqlikni aniqlash va kelajak uchun prognoz yaratishdan iborat. Buning uchun 2014–2018 yillar davomida quyidagi ko‘rsatkichlar bo‘yicha bog‘liqliklar qurildi: 1. Muayyan shamol tezlik diapazonida (5 m/s oraliqlar bo‘yicha) YHHL uzilishlari soni; 2. Xuddi shu shamol tezligida meteorologik stansiyalar tomonidan qayd etilgan shamol holatlari soni. Mazkur ko‘rsatkichlar oldingi korrelyatsiya tahlili jarayonida hisoblab chiqilgan bo‘lib, ular shamolning YHHL ishonchliligiga ta’sirini miqdoriy baholash imkonini beradi. Ushbu ikki ko‘rsatkich o‘rtasidagi bog‘liqlik asosida chiziqli regressiya tenglamalari (linear trend equations) qurildi. Natijada shamol tezligi oshgani yoki IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 40 kamaygani sari YHHL avariyalari sonining qanday o‘zgarishi matematik ifoda orqali aniqlandi. Shundan so‘ng, prognozlashning birinchi bosqichida olingan ma’lum shamol tezligidagi kelajakdagi shamol holatlari soni ushbu regressiya tenglamalariga qo‘yildi. Natijada: ➡ ma’lum shamol tezligida 2025 yilgacha bo‘lishi mumkin bo‘lgan YHHL avariyalari soni oldindan hisoblab chiqildi. Bu yondashuv shamol yuklamasining kuchayishi sharoitida YHHL avariya xavfining ortishi yoki kamayishini bashorat qilish, shuningdek tarmoqlarni mustahkamlash bo‘yicha strategik qarorlar qabul qilishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasining shimoliy va janubiy hududlarida iqlimiy omillar ta’sirida sodir bo‘ladigan YHHL avariyalari yiliga mos ravishda 1658 ta va 2157 ta holatni tashkil etadi. Avariya soni yildan yilga o‘zgarib tursa-da, umumiy ko‘rsatkich yuqori darajada saqlanib qolmoqda [19], [20]. 1 km YHHL uchun o‘rtacha nosozliklar chastotasi (λ₀) iqlimiy omillar toifasiga ajratilgan avariya holatlariga asoslanib (3.1) formula orqali so‘nggi besh yil davomida hisoblab chiqilgan (3-rasm). Shu bilan birga, 3-rasmda YHHL avariyalari davomiyligi (kunlarda) ham mos iqlimiy omillar bo‘yicha aks ettirilgan. Tahlil natijalariga ko‘ra, turli iqlimiy omillar ta’sirida λ₀ eng yuqori qiymatga 2015 yilda yetgan, 2016 yildan boshlab esa bu ko‘rsatkich yillik o‘sish tendensiyasini namoyon qilmoqda. Shamol yuklamalari, momaqaldiroq faolligi, yog‘ingarchilik turlari va boshqa bir qator omillar YHHL ishonchliligiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda. Shuningdek, 3-rasmga ko‘ra, YHHL bo‘yicha eng katta uzilish davomiyliklari 2014–2015 yillarda qayd etilgan. Ushbu holat 2016 yildan boshlab elektr tarmoqlari kompaniyasi tomonidan quvvat ta’minoti ishonchliligini oshirishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar joriy qilinganligi bilan izohlanadi. Ushbu chora-tadbirlar tarkibiga quyidagilar kiradi: • energetika obyektlarini texnik qayta jihozlash va rekonstruksiya qilish; • o‘z vaqtida muzdan tozalash ishlari; • sel va suv toshqinlarining oldini olish bo‘yicha choralar; • momaqaldiroq mavsumiga tayyorgarlik ko‘rish; • avariya bartaraf etish brigadalarining operativligini oshirish va boshqalar. Ayni paytda ushbu o‘zgarishlar iqlimiy omillar ta’siriga qarshi kompensatsion chora-tadbirlar samaradorligini baholashda alohida hisobga olinadi. Baholash jarayonida RR (nisbiy xavf), OR (odds ratio) ko‘rsatkichlari hamda texnologik uskunalarning eskirish darajasiga asoslangan tuzatish koeffitsiyentlari qo‘llaniladi. Bu esa uskunalarning iqlimiy sharoitlarga moslashuv darajasini ilmiy asosda baholash imkonini beradi. IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 41 1 km YHHL uchun o‘rtacha nosozliklar chastotasi (λ₀) iqlimiy ta’sir toifasiga kiruvchi avariya holatlari soni asosida (3.1) formulaga muvofiq hisoblandi. So‘nggi besh yillik natijalar (2014–2018) 3-rasmda keltirilgan. Shu rasmda YHHL uzilishlarining iqlimiy omillar ta’sirida yuzaga kelgan davomiyligi (kunlarda) ham aks ettirilgan. Tahlildan ko‘rinadiki: • λ₀ qiymati 2015 yilda eng yuqori bo‘lgan. • 2016 yildan boshlab ushbu ko‘rsatkichning barqaror o‘sish tendensiyasi kuzatilmoqda. • Shamol yuklamalari, chaqmoq faolligi va yog‘ingarchilik YHHL ishonchliligiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatgan. 3-rasmda qayd etilishicha, elektr ta’minoti uzilishining eng katta davomiyligi 2014–2015 yillarga to‘g‘ri kelgan. Bunga sabab, 2016 yildan boshlab kompaniya tomonidan elektr ta’minotining ishonchliligini oshirishga qaratilgan kompleks texnik va tashkiliy chora-tadbirlarning joriy etilganidir. Mazkur chora-tadbirlar quyidagilarni o‘z ichiga olgan: • energetika obyektlarini rekonstruksiya qilish va texnik qayta jihozlash; • o‘z vaqtida muzdan tozalash ishlari (de-icing); • suv toshqinlariga qarshi himoya choralarini ko‘rish; • momaqaldiroq mavsumiga tayyorgarlik; • xavfli meteorologik hodisalarga chidamlilikni oshirish. IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 48 • Biroq avariya soni bo‘yicha yetakchilik hali ham janubiy hududda bo‘ladi; • Butun Bashqirdiston Respublikasi bo‘yicha YHHL avariyalari soni umumiy 53 % ga ortishi prognoz qilinmoqda. Ushbu natijalar keskin o‘zgaruvchan iqlim sharoitlarida shamol omilining YHHL ishonchliligiga ta’siri tobora kuchayib borayotganini ko‘rsatadi. Shamol tezligining hatto past darajalarda (0–5 m/s) kuchayishi bile YHHL avariyalari sonining sezilarli ortishiga sabab bo‘lishi — tarmoq samaradorligini oshirish bo‘yicha yangi konstruktiv chora-tadbirlarni joriy etishni shart qiladi. Shamol yuklamalarining o‘sib borishi: • SAIFI (uzilishlar chastotasi), • SAIDI (uzilishlar davomiyligi) ko‘rsatkichlarining yomonlashuviga olib keladi. Shu bois shamolga moslashgan aqlli monitoring tizimlari, mustahkamlangan izolyatorlar, aerodinamik simlar, avtomatlashtirilgan avariya lokallashtirish texnologiyalari va yo‘nalish bo‘yicha profilaktik xizmatni kuchaytirish YHHL samaradorligini oshirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoladi. XULOSA Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, iqlimiy omillar yuqori kuchlanishli havo liniyalarida (YHHL) avariya holatlarining shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bashqirdiston Respublikasida elektr energiyasi ta’minoti bilan shug‘ullanuvchi kompaniya misolida amalga oshirilgan tahlil natijasida YHHL’ning ishonchliligiga eng kuchli ta’sir ko‘rsatadigan ob-havo omillari — shamol va momaqaldiroq faolligi (chaqmoq) ekani aniqlandi. Ular avariyalar soni, nosozliklar chastotasi hamda uzilish davomiyligi kabi asosiy ishonchlilik ko‘rsatkichlariga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Uzilish davomiyligini aniqlash jarayonida elektr tarmog‘ining sxemasi, iste’molchilar toifasi, ajratkichlar mavjudligi, avtomatik zaxira kiritish qurilmalari (ATS), reley himoyasi va avtomatikasi (RPAE), hudud relyefi va avariya brigadalarining samaradorligi kabi ko‘plab omillar hisobga olinishi lozim. Shunga qaramay, shamol va chaqmoq ta’sirida yuzaga kelgan uzilishlar bo‘yicha davomiylik darajasi yuqori bo‘lib qolmoqda. Shamol omili bo‘yicha qo‘shimcha tahlil meteorologik stansiyalarning shamol tezligi bo‘yicha ma’lumotlari bilan YHHL avariyalari orasida kuchli korrelyatsiya mavjudligini ko‘rsatdi. Bu esa shamol ta’sirini kamaytirishga qaratilgan maxsus texnik va tashkiliy choralarni amalga oshirish zarurligini anglatadi. Prognozlashtirish natijalariga ko‘ra, hududning umumiy shamol salohiyati XXI asrning o‘rtalariga qadar sezilarli o‘zgarishga ega bo‘lmasligi kutilmoqda [35]. Biroq mintaqaviy meteorologik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, ma’lum shamol tezliklaridagi o‘zgarishlar 2025 yilga borib YHHL avariyalari sonining 53 % ga ortishiga olib keladi. Jumladan: • Hududning shimoliy qismida avariyalar soni 66 %, • Janubiy qismida esa 43 % ga ortadi. IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 49 Shimoliy hududlarda asosan 0–5, 10–15 va 15–20 m/s shamol tezliklari eng katta hissa qo‘shadi, janubiy hududda esa 10–15 m/s va undan yuqori tezlikdagi shamollar asosiy xavf omili bo‘lib qolmoqda. Hudud bo‘yicha shamol tezliklari dinamikasini uzoq muddatli tahlil qilish YHHL avariya xavfini oldindan baholash imkonini beradi. Bunday prognozlar kelajakda xavfli vaziyatlarning oldini olish, ularni kamaytirish, texnik xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirish, uskuna xizmat muddatini uzaytirish, ekspluatatsiya xarajatlarini qisqartirish va energiya taqsimlash tizimining barqarorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, avariya holatlarini tiklash bo‘yicha xodimlarning ish sharoitlarini yaxshilash hamda ular xavfsizligini oshirish imkonini yaratadi. MINNATDORCHILIK Ushbu ilmiy ish Rossiya Fanlar Jamg‘armasi tomonidan moliyalashtirilgan “Iqlim o‘zgarishi sharoitida Rossiya energetika tizimining zamonaviy texnologik chaqiriqlarga moslashuv salohiyati” nomli 18-79-10255-sonli loyiha doirasida qo‘llab-quvvatlandi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Ataullayev A. O., “Iqlim o‘zgarishining elektr energetika tizimlariga ta’siri,” Energetika muammolari jurnali, 2020. 2. Yevropa Energetika Agentligi, “Iqlim o‘zgarishi ta’sirida elektr tarmoqlarining barqarorligini oshirish bo‘yicha metodik qo‘llanma,” 2019. 3. GOST 15150-69, “Iqlimiy omillar ta’siri ostida elektr uskunalarining ishlash sharoitlari.” 4. Sh. M. Madrahimov, “Shamol yuklamalarining elektr uzatish liniyalariga ta’siri,” Texnika va energetika, 2018. 5. IPCC Report, “Global iqlim o‘zgarishining regional energetika tizimlariga ta’siri,” 2021. 6. Nazarov B. M., “Havo liniyalarida avariyalar statistikasi va ularni oldini olish,” Energiya samaradorligi jurnali, 2019. 7. RegCM4.5 regional modeli hisobotlari, O‘zbekiston hududi uchun iqlim parametrlari prognozi, 2022. 8. INMCM48 modeli, “Markaziy Osiyo hududlarida shamol tezligi va yog‘ingarchilik o‘zgarishi,” 2020. 9. Rosseti kompaniyasi yillik hisobotlari, “Havo liniyalari bo‘yicha avariya holatlari statistikasi,” 2014–2018 yillar. 10. Qosimov I. A., “Elektr uzatish liniyalarida chaqmoqdan himoyalash tizimlari,” Toshkent: TDYMI nashriyoti, 2020. IZLANUVCHI II-SON ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 50 11. Bashkirenergo dispetcherlik jurnallari, 2014–2018 yillar statistik ma’lumotlar yig‘indisi. 12. Abdullayev S. R., “Iqlimiy yuklamalar ta’sirida YHHLlarning mexanik zo‘riqishlari,” Energetik inshootlar jurnali, 2021. 13. Saidov A. U., “Yuqori kuchlanishli liniyalar uchun shamol yuklamalarining normativ talablari,” Muhandislik va texnologiya, 2017. 14. World Meteorological Organization, “Shamol hodisalari va ekstremal ob-havo tendensiyalari,” 2020. 15. Sh. To‘xtasinov, “Yog‘ingarchilikning izolyatorlarga ta’siri va nosozliklar sabablari,” Elektr texnikasi jurnali, 2018. 16. O‘zbekiston Hidrometeorologiya xizmati, “Shamol tezligining ko‘p yillik o‘zgarishlari bo‘yicha hisobot,” 2010–2020. 17. Ergashev F. M., “YHHLlarda sarkma va galloping hodisalarining oldini olish usullari,” 2019.