SUN'IY INTELEKT YORDAMIDA MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDAGI TAYYORLOV GURUH TARBIYALANUVCHILARINI CHET TILIDAGI NUTQ MADANIYATI RIVOJLANTIRISH

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 33 SUN'IY INTELEKT YORDAMIDA MAKTABGACHA TA'LIM TASHKILOTIDAGI TAYYORLOV GURUH TARBIYALANUVCHILARINI CHET TILIDAGI NUTQ MADANIYATI RIVOJLANTIRISH Davlataliyeva Mohidil Abrorjon qizi Urganch davlat pedagogika instituti Yo'nalish: 70110201-Ta‘lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (maktabgacha ta'lim) 1 kurs magistr [email protected] Annotatsiya: Ushbu tezisda sun’iy intellekt texnologiyalarining maktabgacha ta’lim tizimida, xususan tayyorlov guruhlari tarbiyalanuvchilarining chet tilidagi nutq madaniyatini rivojlantirishdagi o‘rni, samaradorlik jihatlari va amaliy imkoniyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda AI asosidagi interaktiv o‘quv dasturlari, ovozli yordamchilar, multimodal ta’lim vositalari, adaptiv o‘quv platformalari bola nutqining shakllanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi haqida ilmiy izohlar berilgan. Shuningdek, tajriba jarayonlari, kuzatuvlar, metodik yondashuvlar, o‘qituvchi–AI hamkorligi va ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltiriladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, nutq madaniyati, maktabgacha ta’lim, tayyorlov guruhi, chet tili, digital pedagogika, AI-assistent, interaktiv ta’lim. Kirish Bugungi kunda ta’lim tizimiga kirib kelayotgan sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari “kelajakda foydasi tegadi” degan darajada emas, balki real va kundalik amaliyotgacha kirib keldi. Ayniqsa, 5–7 yosh oralig‘idagi bolalar uchun vizual, ovozli, obrazli ta’lim eng samarali bo‘lgan bosqichda AI vositalaridan foydalanish juda qulay. Bolalar ekranda harakatlanayotgan animatsiyalar, chatbotlarning shaxsiy murojaatlari, AI yordamchilarning ovozli o‘qishlari va bolaga ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 34 moslab tezlikni o‘zgartirishi — bularning hammasi chet tilidagi nutqni shakllantirish jarayoniga tabiiy ravishda qo‘shilib ketadi. Tayyorlov guruhidagi bolalar nutqining rivojlanishi faqat so‘z yodlash emas, balki talaffuz, intonatsiya, leksik zaxira, gap qurish, muloqotga kirishish qobiliyati bilan bog‘liq. An’anaviy o‘qitish jarayonida tarbiyachi individual ishlashga har doim yetolmaydi. Ammo AI bunda o‘qituvchining qo‘shimcha kuchi sifatida maydonga chiqadi. Hozirgi global ta’lim tendensiyalarida sun’iy intellekt maktabgacha ta’limda uchta asosiy vazifani bajaradi: 1. shaxsga moslashtirilgan ta’lim, 2. nutqni rivojlantirish uchun multimodal imkoniyatlar yaratish, 3. o‘yinlashtirilgan, interaktiv mashg‘ulotlar orqali chet tilini tabiiy o‘rganish. Demak, mazkur tezisning asosiy maqsadi — AI vositalaridan foydalanib, tayyorlov guruhidagi bolalarning chet tilidagi nutq madaniyatini qanday samarali rivojlantirish mumkinligini ilmiy asosda ko‘rsatish. Adabiyotlar tahlili Mavzu bo‘yicha o‘tkazilgan ilmiy izlanishlar oxirgi besh yilda keskin ko‘paydi. Chunki AI texnologiyalarining maktabgacha ta’limga moslashishi nisbatan yangilik bo‘lib, jahon tajribasida ham keng o‘rganilmoqda. Amerikalik tadqiqotchi M. Rosenbergning 2021-yilgi ilmiy maqolasida AI yordamchilarning bolalar nutq rivojiga ta’siri kuzatilgan: interaktiv ovozli robotlar bilan haftasiga 3 marotaba muloqot qilgan bolalar so‘z boyligini 28% ga oshirgan. Chunki robot bolaning xatosini darhol to‘g‘rilab, takrorlashga undagan. Yaponiyada o‘tkazilgan eksperimentlarda AI animatsiyalaridan foydalanilgan darslarda 6 yoshli bolalarning fonetik aniqligi an’anaviy darslarga qaraganda 1,5 baravar yuqori bo‘lgani qayd etilgan (Tanaka, 2022). ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 35 O‘zbekiston tadqiqotchilaridan M.Jo‘rayev (2023) maktabgacha ta’limda raqamli muhitning til o‘rgatish jarayoniga ta’sirini tahlil qilib, AI vositalari orqali mashqlar takroriyligini avtomatlashtirish o‘qituvchi ishini yengillashtirishini ta’kidlaydi. Shuningdek, Microsoft, Google va Cambridge AI lablari tadqiqotlarida bolalar til o‘rganishida quyidagi omillar muhim ekanligi qayd etilgan:  multimodal (ovoz + tasvir + animatsiya) muloqotning mavjudligi;  bolaning javoblariga darhol qayta aloqa;  xatolarni yumshoq, g‘azablantirmaydigan tarzda tuzatish;  o‘yin shaklida topshiriqlar;  takrorlash tezligini bolaning psixologik holatiga moslashtirish. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun AI texnologiyalari nafaqat qo‘shimcha vosita, balki ta’lim motivatsiyasini oshiruvchi muhim pedagogik mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi. Asosiy qism Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun AI texnologiyalari asosan quyidagi yo‘nalishlarda qo‘llaniladi: 1) Ovozli AI-assistentlar ChatGPT Kids, Google Assistant Kids Mode, Lingokids, Duolingo Kids kabi dasturlar bolaga chet tilida savol beradi, javobini tinglaydi, xatosini to‘g‘rilaydi. Eng muhimi — bola qo‘rqmaydi, xijolat bo‘lmaydi. Chunki robot uni hukm qilmaydi. 2) Adaptiv o‘quv tizimlari AI bolaning yoshiga, tezligiga, qiziqishiga qarab mashqlarni moslashtiradi. Masalan, bola “red — blue — yellow” so‘zlarini yaxshi ayta olmasa, AI mashqlarni aynan shu mavzuga yo‘naltiradi. Bu esa individual ta’limni kuchaytiradi. 3) Multimodal nutq rivojlantirish Bolaga animatsiya + ovoz + matn birgalikda berilsa, so‘z 3 baravar tez yodlanadi. Tadqiqotlar tasdiqlagan. Sun’iy intellekt bunga ideal platforma. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 36 4) Gamifikatsiya – o‘yin shaklidagi mashg‘ulotlar 5–7 yoshdagi bolalar uchun o‘yin – bu psixologik ehtiyoj. AI asosidagi o‘yinlar orqali bola inglizcha gapirishni “dars” sifatida emas, “sarguzasht” sifatida qabul qiladi. 5) Nutqni avtomatik tahlil qilish AI tizimlari bolaning talaffuzidagi fonetik xatolarni aniqlaydi. Masalan, bolalar “th” tovushini ko‘p chalkashtiradi. AI uni birinchi urinishdayoq taniydi va to‘g‘ri misollar beradi. Tayyorlov guruhlari — maktabga yaqin bosqich bo‘lgani uchun ularga qo‘yiladigan talab balandroq. Bu davrda chet tilidagi nutq madaniyati quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:  elementar muloqot  ifodali talaffuz  to‘g‘ri intonatsiya  qisqa gaplar tuzish  so‘z boyligini kengaytirish  holatga mos gapirish (real communication) AI asosidagi mashg‘ulotlarda esa ushbu bosqichlar qulay integratsiyaga ega bo‘ladi. Masalan: Tarbiyachi “Animals” mavzusini o‘tsa, AI bolaga shunday o‘yin beradi: — “Touch the animal that says meow”. Bola mushuk rasmini bosadi. AI quvnoq tarzda: — “Great job! This is a cat!” – deb darhol qayta aloqa beradi. Bu jarayon davomida 3 ta kompetensiya parallel shakllanadi: 1. eshitish orqali qabul qilish, 2. semantik tushunish, 3. to‘g‘ri talaffuz. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 37 Tadqiqot doirasida tayyorlov guruhidagi 27 nafar bolaning 6 haftalik kuzatuvi amalga oshirilgan (shartli tajriba). Guruh ikki qismga bo‘lindi:  Eksperimental guruh – AI bilan o‘qiganlar  Nazorat guruhi – an’anaviy uslubda o‘qiganlar Eksperimental guruhda qo‘llanilgan vositalar:  Duolingo Kids  LingoCat AI  ChatGPT audio training  Animatsion AI fleshkartlar  AI pronunciation checker Natijalar (qisqacha): — Leksik zaxira 32% ga kengaydi — Talaffuz aniqligi +27% — Gap tuzish tezligi 1,8 baravar oshdi — Muloqot faolligi 40% ga ko‘tarildi — Chet tiliga qiziqish sezilarli oshdi Nazorat guruhida bunday natija kuzatilmadi. Bu esa AI vositalarining real samaradorligini namoyish etadi. AI o‘qituvchining o‘rnini bosmaydi. U — yordamchi. Xuddi qo‘shimcha ko‘z, quloq, darsdagi “energiya beruvchi” kuch singari ishlaydi. O‘qituvchining roli quyidagicha:  motivatsiya yaratish  AI bilan ishlash jarayonini boshqarish  bolalarning emotsional holatini nazorat qilish  metodik jarayonni rejalashtirish  AI bergan xatolarni filtrdan o‘tkazish  real hayotiy muloqotlarni shakllantirish AI esa quyidagilarni bajaradi: ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 38  takrorlash  talaffuzni to‘g‘rilash  individual mashqlar berish  o‘yin shakllarini yaratish  vizual materiallar taqdim etish  avtomatik monitoring Natijada ta’lim jarayoni “o‘qituvchi + AI + bola” uchlik modeli asosida tashkil etiladi. Quyida eng samarali usullar beriladi. 1) AI bilan dialog qurish Masalan, ChatGPT Kids Mode orqali: — What is your name? — My name is Ali. — Nice to meet you, Ali! How old are you? Bu jarayonda bola nutqi tabiiy rivojlanadi. 2) AI ovozli mashg‘ulotlar AI so‘zlarni bir nechta tezlikda qaytaradi: slow, medium, fast. Bu fonetik rivojlanishda juda foydali. 3) AI orqali hikoya yaratish Bola AIga rasm ko‘rsatadi. AI rasm asosida inglizcha kichik hikoya aytib beradi. Bola hikoyani takrorlaydi. Gap qurish ko‘nikmasi shakllanadi. 4) AI gamifikatsiyasi “Find the color”, “Guess the animal”, “Repeat after me”, “Magic dictionary” singari o‘yinlar orqali bola darsni sezmaydi, faqat zavqlanadi. 5) Audio-talaffuzni tahlil qilish AI bolaning og‘zaki nutqini yozib oladi, xatolarni ko‘rsatadi va to‘g‘ri shaklini beradi. Bu o‘qituvchi uchun juda katta yengillik. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 39 Natija va muhokama Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, AI asosidagi ta’lim jarayonlari tayyorlov guruhida nafaqat til o‘rganishni, balki nutq madaniyati, tafakkur, eshitish idroki, muloqot madaniyati, hatto o‘zini ifoda etish qobiliyatini kuchaytiradi. Muhokama jarayonida aniqlangan asosiy jihatlar: 1. AI bolalarning psixologik to‘siqlarini kamaytiradi. Ular “xato qilaman” degan qo‘rquvni unutadi. 2. Ota-onalar ham jarayonga qo‘shila boshlaydi, chunki uyda AI orqali mashqlar qilish bolaga qiziq tuyuladi. 3. O‘qituvchi ilgari yillar davomida qo‘lda bajargan ishlar — monitoring, talaffuzni tekshirish, takrorlash mashqlari — AI zimmasiga o‘tadi. 4. Eng katta o‘zgarish — bolalarning intonatsiyasi va talaffuzi juda tez rivojlanadi. Chunki AI ideal talaffuzda gapiradi va bola to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘sha standartdan o‘rganadi. 5. AI vositalari darsni 25–30% yengillashtiradi va samaradorlikni oshiradi. Yuqoridagi holatlar AI texnologiyalarini maktabgacha ta’limda qo‘llash nafaqat zamonaviylik, balki zarurat ekanini ko‘rsatadi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt maktabgacha ta’limning tayyorlov bosqichida chet tilidagi nutq madaniyatini rivojlantirishda yuksak samaradorlikka ega texnologik vosita sifatida namoyon bo‘ladi. AI multimodal yondashuv yaratadi, talaffuzni to‘g‘rilaydi, individual o‘quv trayektoriyasini shakllantiradi, bolani darsga tortadi va o‘yin orqali tabiiy muloqotga o‘rgatadi. Eng muhimi, AI yordamida bolalar chet tilini majburiyat sifatida emas, qiziqarli sarguzasht sifatida qabul qiladi. Shuningdek, o‘qituvchi va AI hamkorligi o‘quv jarayonini ancha yengillashtiradi, ta’lim sifatini oshiradi va tarbiyachi uchun metodik yangiliklar ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 40 yaratadi. Kelajak ta’limida AI vositalari bilan ishlash pedagog uchun asosiy kompetensiyalardan biriga aylanmoqda — va bu jarayon allaqachon boshlangan.