ASOSIY VOSITALARNI AMORTIZATSIYALASH VA XARAJATLAR HISOBI: IQTISODIY MOHIYAT, METODLAR VA AMALIYOT

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 48 ASOSIY VOSITALARNI AMORTIZATSIYALASH VA XARAJATLAR HISOBI: IQTISODIY MOHIYAT, METODLAR VA AMALIYOT Namangan Davlat Texnika Universiteti Buxgalteriya hisobi kafedrasi assistenti, Buxgalteriya hisobi fani o`qituvchisi Inomov Sardor Abdusalomovich Namangan Davlat Texnika Universiteti Buxgalteriya hisobi yonalishi 1kurs Magistranti Inomov Hasanboy Abdusalom o`g`li Annotatsiya: Ushbu tezisda korxonalar faoliyatida asosiy vositalarni amortizatsiya qilish jarayoni, uning iqtisodiy mazmuni, amortizatsiya hisoblash usullari, xarajatlarni shakllantirishdagi roli hamda bu jarayonning moliyaviy natijalarga ta’siri ilmiy asosda tahlil qilinadi. Amortizatsiya — bu asosiy vositalar qiymatini ularning foydalanish davri mobaynida bosqichma-bosqich mahsulot tannarxiga o‘tkazish tizimi bo‘lib, korxonaning real moliyaviy barqarorligini ta’minlaydigan eng muhim hisob-kredit mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Tezisda amaliy misollar, zamonaviy buxgalteriya standartlari, normativ yondashuvlar va korxonalarda uchraydigan muammolar ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Asosiy vositalar, amortizatsiya, eskirish, xarajatlar hisobi, buxgalteriya hisobi, aktivlar, tannarx, moliyaviy natija. Kirish Asosiy vositalar korxonaning ishlab chiqarish quvvatini belgilaydigan eng katta va eng mas’uliyatli aktivlar toifasi bo‘lib, ular bo‘lmasa ishlab chiqarish jarayonini tasavvur qilishning imkoni yo‘q. Transport vositalari, uskunalar, ishlab chiqarish binolari, kompyuter texnikalari, yer osti va yer usti kommunikatsiyalari — ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 49 bularning barchasi “asosiy vositalar” deb yuritiladi. Eng muhim jihati shundaki, bu aktivlar uzoq muddat davomida foydalaniladi, sekin asta eskiradi va o‘z qiymatini yo‘qotadi. Korxona moliyaviy hisobotida “aktivlar qancha tursin?” degan savolni to‘g‘ri hisoblash — bu shunchaki buxgalteriya talabi emas, balki real moliyaviy boshqaruvning yuragi. Chunki aktivning qiymati vaqt o‘tishi bilan xuddi telefon narxi singari tushib boradi. Amortizatsiya esa shu pasayishni rasmiylashtiradigan, xarajatga aylantiradigan va korxona daromadining haqiqiy holatini ko‘rsatadigan mexanizmdir. Bozor iqtisodiyotida amortizatsiyani “raqamdagi eskirish” deb qarash noto‘g‘ri. Amortizatsiya — bu korxona rivojlanish strategiyasining moliyaviy motori. To‘g‘ri amortizatsiya hisoblanmasa, korxona yangi texnika ololmaydi, eskirgan aktivlar o‘z vaqtida almashtirilmaydi, tannarx noto‘g‘ri bo‘ladi, natijada foyda ko‘rsatkichlari ham buziladi. Shu sababli, asosiy vositalarni amortizatsiyalash va xarajatlar hisobini ilmiy, amaliy hamda normativ jihatdan o‘rganish bugungi kunda korxonalar samaradorligini oshirish uchun dolzarb masalalardan biridir. Adabiyotlar tahlili Jahon iqtisodiy adabiyotida amortizatsiya masalasi XX asrdan buyon iqtisodchilar diqqat markazida bo‘lib keladi. Samuelson, Fisher, Keyns kabi klassik iqtisodchilar uni kapital qayta tiklanish jarayoni sifatida sharhlashgan. Zamonaviy tadqiqotlarda esa amortizatsiya:  kapitalni yangilash manbai,  investitsiya fondi,  aktivlar qiymatini realizatsiya qilish mexanizmi,  moliyaviy hisobotning eng muhim elementi sifatida izohlanadi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 50 IFRS (Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari) amortizatsiyaga aniq talab qo‘ygan: aktivning qiymati uning foydali xizmat muddati davomida, iqtisodiy foyda berish imkoniyatiga mos ravishda taqsimlanishi shart. O‘zbekiston iqtisodchilari — A.Hamroyev, N.Alimov, M.Muminovlarning asarlarida amortizatsiya jarayoni milliy iqtisodiyot sharoitida, soliq tizimi bilan bog‘liq holda tahlil qilingan. Ularning fikriga ko‘ra:  amortizatsiya fondi korxonaga o‘z mablag‘i hisobidan modernizatsiya qilish imkonini beradi;  noto‘g‘ri amortizatsiya hisoblash foydaning buzilishiga olib keladi;  ishlab chiqarish tarmoqlarida amortizatsiya stavkasini moslashtirish zarur. Shuningdek, xorijiy adabiyotlarda tezlashtirilgan amortizatsiya, aktivlar qayta baholanishi va soliq yengilliklarining ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri chuqur o‘rganilgan. Asosiy qism Asosiy vositalar — bu korxonaning uzoq muddat foydalaniladigan, sekin eskiradigan va o‘z qiymatini mahsulot tannarxiga bosqichma-bosqich o‘tkazadigan aktivlaridir. Ularning xususiyati: 1. foydalanish muddati 1 yildan ortiq; 2. takror-takror xizmat qiladi; 3. qiymatini birdaniga emas, bosqichma-bosqich yo‘qotadi; 4. ishlab chiqarish jarayonida jismonan ham, ma’naviy (axborot-texnik) ham eskiradi. Asosiy vositalarning real qiymatini hisobga olish — korxonaning aktivlari qanday holatda turibdi, qay darajada yangilanishi kerak, degan savollarga javob beradi. Amortizatsiya — bu asosiy vositalarning eskirishini pulda ifodalash va uni korxona xarajatlariga qo‘shish jarayoni. Amortizatsiya quyidagi vazifalarni bajaradi: ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 51  Asosiy vositalarning asl qiymatini qaytarish. Har bir mashina, bino yoki uskuna o‘z narxini “tannarx orqali” qaytaradi.  Tannarxni shakllantirish. Har yili amortizatsiya summasi mahsulot tannarxiga qo‘shiladi.  Soliqqa tortiladigan bazani tartibga soladi. Amortizatsiya — bu xarajat. Xarajat oshsa, foyda kamayadi, soliq ham tabiiy ravishda pasayadi.  Kapitalni yangilash. To‘plangan amortizatsiya puli yangi texnika olishga sarflanadi. Shu sababli, amortizatsiya korxonaning moliyaviy strategiyasida asosiy rol o‘ynaydi. 1. Jismoniy eskirish Asosiy vosita ishlatilgani sari tabiiy ravishda eskiradi. Masalan:  dvigatel kuchi kamayadi,  binolar yaroqsizlanadi,  mebel buziladi. 2. Ma’naviy eskirish Bu aktiv qiymatining yangidan chiqqan texnologiyalar tufayli pasayishidir. Bugun kompyuter 5 million so‘m bo‘lsa, 1–2 yil ichida 2 millionlik yangi model chiqishi mumkin. Ma’naviy eskirish texnika, IT jihozlarida ayniqsa kuchli. 1. Tugal (chiziqli) usul Eng keng tarqalgan usul. Har yili bir xil amortizatsiya ajratiladi. Formulasi: A = (B – Q) / N B — boshlang‘ich qiymat Q — qoldiq (likvid) qiymat N — xizmat muddati Afzalliklari: soddalik, barqarorlik. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 52 Kamchiligi: aktivning real eskirish darajasini har doim to‘g‘ri ko‘rsatmaydi. 2. Kamayib boruvchi qoldiq usuli Yillik amortizatsiya birinchi yilda ko‘p, keyingi yillarda kamroq bo‘ladi. Afzalligi:  tez eskiradigan texnikalar uchun mos  korxona soliq yukini dastlabki yillarda kamaytiradi 3. Ish hajmiga (quvvatga) nisbatan amortizatsiya Masalan, yuk mashinasi 300 000 km yurishga mo‘ljallangan bo‘lsa, har 1 km uchun amortizatsiya hisoblanadi. Bu usul asosiy vosita qanchalik ishlatilsa, shuncha amortizatsiya olish imkonini beradi. 4. Yillar summasi bo‘yicha Tezlashtirilgan amortizatsiya turiga kiradi. Aktivning ilk yillaridagi eskirish yuqori hisoblanadi. Amortizatsiya to‘liq xarajat sifatida mahsulot tannarxiga qo‘shiladi. Ya’ni:  materiallar — bor  ish haqi — bor  energiya — bor  amortizatsiya — albatta bor Tannarx = tovarning real qiymati. Demak, amortizatsiya noto‘g‘ri bo‘lsa:  tannarx buziladi,  narx belgilashda xato bo‘ladi,  foyda ko‘rsatkichlari haqiqatdan uzoqlashadi. Xarajatlar hisobi quyidagicha yuritiladi: 1. Boshqaruv xarajatlari — ofis binolari amortizatsiyasi. 2. Ishlab chiqarish xarajatlari — uskunalar, ishlab chiqarish binolari amortizatsiyasi. 3. Sotish xarajatlari — transport vositalarining amortizatsiyasi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 53 4. Kelgusida foyda beruvchi investitsion aktivlar — alohida ajratiladi. Amortizatsiya xarajat bo‘lgani uchun, u foydani kamaytiradi, demak soliq miqdori ham pasayadi. Bu korxona uchun foyda:  kamroq soliq to‘laydi,  ko‘proq mablag‘ amortizatsiya fondiga tushadi,  yangi texnika olish imkoniyati oshadi. Soliq kodeksida har bir asosiy vosita uchun alohida amortizatsiya normasi mavjud. Korxona shu normaga qat’iy amal qilishi shart. To‘g‘ri amortizatsiya hisoblangan korxonada:  moliyaviy natijalar real bo‘ladi  investitsiya qarorlari aniq rejalashtiriladi  eskirgan texnikani o‘z vaqtida yangilash mumkin bo‘ladi  mulk qiymati to‘g‘ri aks ettiriladi  korxona aktivlari bo‘yicha noto‘g‘ri “to‘plangan qiymat” baloni yuzaga kelmaydi Agar amortizatsiya noto‘g‘ri bo‘lsa — korxona qog‘ozda boy, real hayotda esa eskirgan va yangilanmagan aktivlar bilan qoladi. Masalan, korxonada yangi uskuna 300 million so‘mga olingan. Xizmat muddati — 5 yil. Qoldiq qiymati — 30 million. Chiziqli usul: A = (300 – 30) / 5 = 54 million so‘m Har yili 54 mln so‘m amortizatsiya xarajatga yoziladi. Quvvat bo‘yicha usulda esa: Agar uskuna 10 000 dona mahsulot ishlab chiqarishga mo‘ljallangan bo‘lsa, har bir dona uchun amortizatsiya: (300 – 30) / 10 000 = 27 000 so‘m Ishlab chiqarilgan mahsulotga qarab xarajat shakllanadi. Bu misol real hayotda ta’sirini shunday ko‘rsatadi: ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 54  Xarajatlar — aniq  Tannarx — real  Soliq — adolatli  Moliyaviy natija — manipulyatsiyasiz Natija va muhokama Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, asosiy vositalarning amortizatsiya jarayonini to‘g‘ri tashkil etish korxonaning:  moliyaviy barqarorligi,  investitsiya imkoniyatlari,  ishlab chiqarish quvvati,  texnik modernizatsiyasi,  to‘g‘ri soliq siyosati uchun fundament hisoblanadi. Amortizatsiya xarajatlarni shakllantiradi, xarajatlar tannarxni belgilaydi, tannarx foydaga ta’sir qiladi, foyda esa korxonaning real iqtisodiy sog‘lig‘i demakdir. Agar amortizatsiya noto‘g‘ri yuritilsa:  aktivlar qiymati noto‘g‘ri ko‘rsatiladi  soliq hisoblari buziladi  foyda sun’iy ravishda ortadi yoki kamayadi  investitsiya qarorlari noto‘g‘ri qabul qilinadi  korxona texnika yangilash imkonidan mahrum bo‘ladi Demak, amortizatsiya — bu raqamlar yig‘indisi emas, balki korxona iqtisodiy hayotining markazidir. Xulosa Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, asosiy vositalarni amortizatsiyalash va xarajatlar hisobini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish korxonaning iqtisodiy natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Amortizatsiya — bu:  aktiv eskirishi emas, ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 55  kapitalni qayta tiklash mexanizmi,  modernizatsiya fondi,  real tannarx shakllantiruvchisi,  moliyaviy boshqaruvning asosi. Korxonada amortizatsiya jarayoni xalqaro standartlar, soliq talablari va iqtisodiy mohiyatga mos holda yuritilsa, u nafaqat hisobot sifati, balki korxonaning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasini ham mustahkamlaydi.