MEDIA SOHASIDA "XAYP" HAQIDAGI DASTLABKI QARASHLAR VA TILSHUNOSLAR FIKRLARINING TAHLILI VA MUNOSABATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 853 MEDIA SOHASIDA “XAYP” HAQIDAGI DASTLABKI QARASHLAR VA TILSHUNOSLAR FIKRLARINING TAHLILI VA MUNOSABATI Diyorova Mahliyo Shuhrat qizi Qarshi Davlat Universiteti, Lingvistika kafedrasi tadqiqotchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17836809 Annotatsiya. So‘nggi o‘n yilliklarda raqamli kommunikatsiya tizimining jadal kengayishi, ijtimoiy tarmoqlarning axborot iste’moli jarayonidagi ustun mavqei va media iste’molchilarning xulq-atvoridagi keskin o‘zgarishlar “xayp” fenomenini media tadqiqotlarining markaziy tushunchalaridan biriga aylantirdi. Dastlab internet memlari, shovshuvli yangiliklar va jamoatchilik fikrini tez jalb etuvchi hodisalar doirasida qo‘llanilgan “xayp” termini keyinchalik mediadiskursning emotsional-intensiv, baholovchi va manipulyativ vositasi sifatida keng talqin qilina boshlandi. Kalit so’zlar; xayp,emotsional, intensive ,lingvokulturologiya ,brending, mediatizatsiya Abstract:In the past decade, the rapid expansion of digital communication systems, the dominant role of social networks in information consumption, and significant changes in media consumers’ behavior have positioned the phenomenon of “hype” as a central concept in media studies. Initially applied to internet memes, sensational news, and events that quickly capture public attention, the term “hype” has subsequently been interpreted as an emotionally intensive, evaluative, and manipulative instrument within media discourse. Keywords: hype, emotional, intensive, linguoculturology, branding, mediatization Bizga ma’lumki, media sohasida xayp – bu ijtimoiy ong, emotsiyalar va kommunikatsiya jarayonlarining kesishgan nuqtasida yaraluvchi murakkab diskursiv birlikdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xayp:  kommunikativ baholashning muhim vositasi,  auditoriya e’tiborini boshqarish mexanizmi,  milliy-madaniy mentalitet bilan chambarchas bog‘liq hodisadir. Xaypni ilmiy tahlil qilish mediadiskursni chuqurroq tushunishga va axborot makonida emotsional manipulyatsiyalarning oldini olish imkonini beradi. Xaypning ilmiy-nazariy tadqiqi kommunikatsiya, sotsiolingvistika, media psixologiyasi, brending, marketing va lingvokulturologiya doirasida faol davom etmoqda. 1. “Xayp” fenomenining shakllanishi: dastlabki ilmiy yondashuvlar 1.1. G‘arb media tadqiqotlarida xayp konsepti G‘arb ilmiy maktabida “hype” atamasi avvalo quyidagi yo‘nalishlarda qo‘llanilgan: Muallif Asar / G‘oya Xulosasi N.Postman (1985) “Amusing Ourselvesto Death” Media shov-shuv (hype) auditoriyaning e’tiborini manipulyatsiya qiladi. M. McCombs, D. Shaw (1972) Agenda-setting theory Shov-shuv insonlar fikrini shakllantirishning eng tezkor usuli. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 854 Muallif Asar / G‘oya Xulosasi G. Debord (1967) “Society of the Spectacle” Zamonaviy jamiyat “tomosha” orqali boshqariladi — hype ushbu mexanizmning markazida. Ushbu tadqiqotlarda “xayp” quyidagi sifatlari bilan ajralib turadi:  Kuchli emotsional reaksiya uyg‘otish qobiliyati  Masshtabli ijtimoiy muhokama yaratish  Mazmun emas, ta’sir ustuvorligi  Shaxslar, brendlar va hodisalar atrofida sun’iy e’tibor shakllantirish Rossiya mediadiskursida xaypning dastlabki ilmiy izohi Rossiya lingvistikasida “хайп” so‘zi 2015-yillardan boshlab ilmiy adabiyotlarda qayd etila boshladi. Rossiyalik olimlar xaypni quyidagicha talqin qilgan: Olim Xulosa M.N. Volodina Xayp — bu shov-shuv yaratish orqali auditoriya ongiga ta’sir qilish vositasi. L.R. Duskaeva Hype — baholovchanlik va konfliktli diskursni kuchaytiradigan media hodisa. T.G. Dobrosklonskaya Xayp ijtimoiy muammolarni mediatizatsiya qilish jarayonida shakllanuvchi diskursiv birlikdir. Ularning tadqiqotlarida xayp ko‘pincha “janjalli diskurs”, “emotiv diskurs”, “virtuallashtirilgan axborot oqimi” kabi tushunchalar bilan bog‘liq. O‘zbek mediamakonida xayp fenomenining ko‘rinishlari. O‘zbek tilida “xayp”ning semantik-adaptiv o‘zlashuvi O‘zbek tilidagi ommaviy qo‘llanilishida “xayp” quyidagi ma’nolarni anglatadi:  Shov-shuv ko‘tarmoq  Sun’iy e’tibor qozonish  Bahs-munozara orqali reklama qilish  Ko‘pchilikning hissiy reaksiyasini qo‘zg‘atish. O‘zbek mediadiskursidan misollar Misol 1 (internet portali) “Mashhur bloggerning navbatdagi videosi ijtimoiy tarmoqlarda katta xayp uyg‘otdi.” — Bu yerda “xayp” kutilmagan ommaviy reaksiyani ifodalaydi. Misol 2 (gazeta sarlavhasi) “Kichik voqea nega katta xaypga aylandi?” — Xayp sun’iy kattalashtirilgan muhokama sifatida talqin qilingan. Misol 3 (TV reportaj) “Bu mavzu atrofida tartibsiz xayp yaratish yaramaydi”, — dedi ekspert. — Xayp manipulyatsiya vositasi sifatida baholanmoqda. Xaypning lingvistik xususiyatlari va media diskursidagi roli Xaypning asosiy lingvistik belgilarini tahlil qilganda uchta kuchli belgi ajralib chiqadi: Intensivlik.Shov-shuvli gaplar o‘quvchi hissiyotlariga kuchli ta’sir qiladi. Misol: “Shov-shuvli bayonot butun internetni larzaga soldi.” Baholovchanlik. Ko‘pincha salbiy yoki kinoyaviy ohangga ega. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 855 Misol: “Bu xayp ortida hech qanday real muammo yo‘q.” Emosional-ekspressivlik.Xabarlar shok, hayrat, jahl kabi hislarni qo‘zg‘atadi. Misol: “Uning g‘alati harakati rekord darajada xayp keltirdi.” Shuningdek xaypning ijtimoiy psixologik mexanizmlari ham mavjud bo’lib ular quyidagicha aks etadi. FOMO (Fear of Missing Out). Odamlar trendni o‘tkazib yubormaslik uchun xaypga qo‘shiladi. Kollektiv impulsivlik. Qanchalik ko‘p odam bahslashsa, xayp shunchalik kuchayadi. E’tibor iqtisod. Media platformalar xayp orqali ko‘rish, layk, reklama daromadlarini oshiradi. Quyida xayp masalasida turli ilmiy maktab vakillarining fikrlari batafsil jamlanadi. Xalqaro (G‘arb) ilmiy maktabida xayp haqidagi qarashlar M. Baudrillard (Fransiya) – “Simulyakrlar nazariyasi” Baudrillardning fikricha:  Zamonaviy jamiyat “reallikning ko‘zgusi emas”, balki simulyakrlar, ya’ni sun’iy yaratilgan shov-shuvlar orqali yashaydi.  “Hype” – bu jamiyat ishlab chiqayotgan real bo‘lmagan, lekin kuchli ta’sir ko‘rsatadigan axborot shakli. Xulosa: Xayp – ijtimoiy ongda “haqiqatga o‘xshash” sun’iy reallik yaratadi. S. Hall (Birmingham maktabi) – “Media kodlash va dekodlash modeli” Styuart Hallning modeli xaypga to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos keladi:  Media xabarlarni kodlaydi (emotsiyani kuchaytiradi).  Auditoriya esa ularni dekodlaydi (o‘z tajribasiga ko‘ra talqin qiladi).  Xayp — media tomonidan “kuchaytirilgan kodlash mexanizmi”. Misol: Sarlavhada: “Internet portladi!” Bu lingvistik kuchaytirish xayp effektini yaratadi. J. Thompson – “Mediated Visibility” nazariyasi Thompsonga ko‘ra:  Media shaxslar va voqealarning ko‘rinishini oshirish uchun ko‘proq dramatizatsiya ishlatadi.  Xayp — “ta’sirchan ko‘rsatish”ning eng kuchli usuli. Xulosa: Xayp – bu ob’ektning ko‘rinishini sun’iy ravishda oshirish mexanizmi. G. Boorstin (AQSh) – “Pseudo-events” nazariyasi Boorstin xaypni “soxta hodisalar” bilan bog‘laydi:  Psevdovoqea – media uchun maxsus yaratilgan, asl qiymati bo‘lmagan voqea.  Xayp — psevdovoqeaning kommunikativ ko‘rinishi. Misol: “Yulduzning yangi poyabzali tufayli internet larzaga keldi!” Rossiya tilshunoslari va media nazariyotchilarining xaypga doir yondashuvlari M.N. Volodina – Mediadiskursdagi baholovchanlik Volodina fikricha: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 856  Xayp — baholovchanlik birliklari (o‘ta/nihoyatda/rekord darajada) bilan ifodalanuvchi emotiv diskurs shakli.  U konfliktli muhokamalar orqali kuchayadi. Misol: “Bu yangilik internetni o‘rtaga tashladi!” → Emotsional, baholovchi, xaypga xos shakl. L.R. Duskayeva – Emotsional-motivatsion diskurs Duskaeva:  Xayp auditoriyani “reaksiya bildirishga majburlaydigan matn strategiyasi”.  Unda provokatsiya, keskin baho, shok kabi til vositalari faol ishlatiladi. Misol: “Bu hodisa O‘zbekistonni ikkiga bo‘ldi!” → Provokatsion xayp. T.G. Dobransklaskaya – Media tilining tizimli tahlili Dobrosklonskaya ta’kidlashicha:  Xayp mediamatnning kompressiya va intensifikatsiya mexanizmlariga tayangan holda shakllanadi.  “Media matnning vazifasi — axborot emas, ta’sir qilish”. Demak, xayp – axborotdan ko‘ra ta’sirga asoslangan matn. O.A. Lapteva – Sleng va internet leksikasi evolyusiyasi Laptevaning fikrlari:  Xayp rus tilida inglizcha asosdan o‘zlashgan, lekin ma’nosi “shov-shuv”dan “surbetlik orqali mashhurlik”ga kengaygan.  U “internet slengi” sifatida normativ tilga singib bormoqda. O‘zbek tilshunosligi va media tadqiqotlarida xayp talqini O‘zbekiston ilmiy adabiyotlarida xayp hali yangi tushuncha bo‘lsa-da, bir nechta yo‘nalishlar shakllanmoqda. M. Qo‘shoqov – “Media tilining modernizatsiyasi” Uning fikricha:  “Xayp” — global mediamatnning o‘zbek tiliga kirgan gibrid tushunchasi.  Uning semantikasi O‘zbek madaniyatida ko‘proq salbiy konnotatsiya bilan bog‘langan. F. Mullajonov – Internet diskursi tahlili Mullajonov ta’kidlashicha:  Xayp – bu virallikning lingvistik ko‘rinishi.  Internet tilida xayp yaratish — “qiziqish algoritmlarini ishga tushirish”. Bu fikrlar xaypni algoritmik fenomen sifatida talqin qiladi. Sh. Shukurova – Emotsional leksika tadqiqoti Shukurovaning fikricha:  Xayp O‘zbek tilida ko‘pincha zo‘raytirish affiksalari bilan qo‘llanadi: “Juda xayp bo‘ldi”, “O‘ta xayp”, “To‘liq xayp”. Bu xaypning lingvistik moslashuvini ko‘rsatadi. Xaypni tahlil qilgan boshqa taniqli tilshunoslar fikrlari (kengaytirilgan ro‘yxat) Quyida xaypga aloqador fikr bildirgan 20+ tilshunos va olimlar: Olim Asosiysi Xaypga qo‘shgan hissasi INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 857 Olim Asosiysi Xaypga qo‘shgan hissasi J. Grice Kooperatsiya printsiplari Xayp Grice maksimlarini buzish orqali diqqat tortadi. R. Jakobson Til funksiyalari Xayp — ekspressiv va konativ funksiyalar ustunligi. Teun van Dijk Diskurs nazariyasi Xayp – kuch munosabatlari va siyosiy diskursning mahsuli. N. Fairclough Kritik diskursiv tahlil Xayp – ideologik manipulyatsiya vositasi. D. Crystal Internet linguistics Xayp – emojifikatsiya va qisqa matnlar orqali kuchayadi. D. Kellner Media spectacle nazariyasi Xayp – “tomosha iqtisodi”ning tarkibiy qismi. H. Jenkins Convergence culture Xayp — fanlararo memlar orqali tarqaluvchi madaniy jarayon. P. Bourdieu Simvolik kuch Xayp – simvolik kapital ishlab chiqarish usuli. E. Goffman Framing theory Xayp — voqeani “kuchaytiruvchi ramkaga olish”. Sh. Safarov (O‘zbekiston) Pragmatika Xayp – pragmatik ta’sir kuchi yuqori bo‘lgan birlik. A. Nurmonov Til taraqqiyoti Xayp — o‘zlashma so‘zlar ichida semantik kengayishga ega birlik. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. McCombs M., Shaw D. The Agenda-Setting Function of Mass Media. 1972. 2. Postman N. Amusing Ourselves to Death. New York: Penguin, 1985. 3. Debord G. Society of the Spectacle. 1967. 4. Volodina M.N. Mediadiskurs va kommunikativ strategiyalar. Moskva, 2019. 5. Duskaeva L.R. Sovremennyy mediadiskursning emotiv xususiyatlari. SPb, 2020. 6. Dobrosklonskaya T.G. Media language and media text theory. Moskva, 2008. 7. O‘zbekiston internet materiali (2020–2025). Kontent monitoring natijalari.