Ijtimoiy tarmoq shifokorlarining masofaviy konsultatsiyalari shaxs psixikasi va salomatligiga ta'siri

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №12 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 140 sahifa, 2-dekabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F. O. – pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences (DSc), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – Doctor of Philosophy (PhD) in Psychology, Associate Professor Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, dekabr, 12-son MUNDARIJA Yangi O‘zbekiston sharoitida ayollar ijtimoiy faolligini oshirishda psixologik motivatsiya va o‘z-o‘zini rivojlantirish strategiyalari ........................................................................................................26 Xuseynova Abira Amanovna Pragmalinguodidactic Principles in Teaching English for Philologist Students and their Application in Intercultural Communication...................................................................................31 Arzieva Bibi-Sanem Aynazarovna Metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan biologiya o‘quv materiallarini loyihalash, joriy etish va samaradorligini baholash........................................................................................................35 Abdurasulova Gulrux Habibullayevna Oligofreniya holatida neyropsixologik tashxislar qo‘llanilishining umumiy masalalari .................................40 Akramov Dostonbek Ikromjon o‘g‘li, Xojialiyeva Sarvinoz Elyorjon qizi Oliy ta’lim muassasalari talabalarida kreativ kompetensiyani rivojlantirish pedagogik muammo sifatida ...44 Asatova Dildora Aslamovna Ingliz tili o‘qish ko‘nikmalarini takomillashtirishda autentik manbalarning roli .............................................. 49 Bekmuratova Nargiza Arislanbayevna Insultdan keyingi nutqni tiklashda logopedik reabilitatsiya va nevrologik muolajalar integratsiyasi ............52 Boltaboyeva Xurshida Sharofiddinovna The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................56 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Buyuk ipak yo‘li xalqlari o‘rtasidagi pedagogik va madaniy aloqalarning vujudga kelishi ............................59 Mirxalilova Nargiza Akbarovna Bo‘lajak tarbiyachilarni bolalarni nutqini o‘stirishga bo‘lgan kasbiy-pedagogik tayyorgarligini o‘stirish .......63 Mitaliboyeva Dildora Koxlear implantli bolalarning eshituv–nutqiy faolligini oshirishda differensial yondashuv asosida korreksion-pedagogik ish ..........................................................................66 Nartayeva Shahnoza Yulchibayevna Fasilitatsion yondashuv asosida kichik maktabgacha yoshdagi bolalarda adaptiv ko‘nikmalarni rivojlantirishning psixologik-pedagogik mexanizmlari ..................................................................................71 Normatova Nilufar Komilovna Boshlang‘ich sinflarda disgrafiyasi bo‘lgan o‘quvchilarda yozish kompetensiyalarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari (XIX–XXI asrlarda)........................................................................76 Qaxxorova Saidaxon, Mamarajabova Zulfiya Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalar orqali olimpiya ta’limini rivojlantirish: yoshlar orasida axloqiy va jismoniy madaniyatni oshirish ...........................................................................80 Qodirov Jurabek Mamatsimonovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sun’iy intellekt bilim va savodxonligini rivojlantiradigan innovatsion jismoniy-interaktiv o‘yinlar: pedagogik model ...........................................................................83 Quvonova Nodirabegim Shavkat qizi “Sab’ai sayyor” asarida qo‘llangan onomastik birliklar haqida mulohazalar ................................................87 Gadayev Oybek Yaxshiboyevich, Ravshanova Sharbatoy Rahmatilla qizi Ijtimoiy tarmoq shifokorlarining masofaviy konsultatsiyalari shaxs psixikasi va salomatligiga ta’siri ...........91 Askarova Nargiza Abdivaliyevna, Ravshanova Zarnigor Daminovna Talabalar ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va interfaol metodlardan foydalanish................................................................................................................95 Satvoldiyev Faxriddin Akbarali o‘g‘li Innovatsion ta’lim texnologiyalari orqali pedagoglarning kreativligini rivojlantirish ......................................99 Saydullayeva Gulasal Umidjon qizi Maktabgacha yoshdagi bolalar motorikasini rivojlantirishning standart modeli ...........................................102 Sirojiddinova Xamidaxon Xasanboy qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning shaxslararo munosabat kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ..........................................................................................................................106 Turg‘unova Gulnoza Muhammadjonovna, Xodjiyeva Mahliyo AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, dekabr, 12-son Shaxsdagi mehnat motivatsiyasi samaradorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi korrelyatsion bog‘liqliklar tahlili ....................................................................................................................109 Xusanov Samariddin Maxmadaminovich Auditoriyadan tashqari musiqiy mashg‘ulotlarni art-terapiya yordamida tashkil etish asoslari ....................112 Yarashev Jo‘rabek To‘rayevich Формирование творческого мышления школьников на уроках музыки ................................................117 Габдульманова Ильнура Минисламовна Теоретико-методологические основы коллаборативного обучения, кооперативных подходов и интерактивных педагогических методов ..................................................................................................119 Жураева Мафтуна Бахтиёр кизи Педагогическое колесо как инструмент формирования цифровой компетентности будущих педагогов дошкольного образования ........................................................................................ 124 Уразова М. Б., Усманова У. Б. Особенности гражданского воспитания обучающихся в системе “школа–махалля” в Узбекистане ..130 Хайдаров Шавкат Шамсиддин угли Педагогические условия формирования языковой грамотности у учащихся с тяжелыми нарушениями речи ................................................................................................................... 135 Юсупова Зулайхо Бахром кизи AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 91 MAKTABGACHA PRE-SCHOOL ДОШКОЛЬНОЕ 2025-yil, dekabr, 12-son IJTIMOIY TARMOQ SHIFOKORLARINING MASOFAVIY KONSULTATSIYALARI SHAXS PSIXIKASI VA SALOMATLIGIGA TA’SIRI Askarova Nargiza Abdivaliyevna Toshkent davlat tibbiyot universiteti “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi dotsenti Ravshanova Zarnigor Daminovna Toshkent davlat tibbiyot universiteti 2-kurs talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlar orqali shifokorlar tomonidan taqdim etilayotgan masofaviy tibbiy maslahatlar fenomeni o‘rganiladi. Zamonaviy raqamli texnologiyalarning rivojlanishi, ayniqsa pandemiyadan keyingi davrda, sog‘liqni saqlash tizimida teletibbiyotning ahamiyatini yanada oshirdi. O‘zbekistonda ham Telegram, YouTube, Instagram, Facebook kabi platformalarda faoliyat yuritayotgan shifokorlar soni ortib bormoqda. Tadqiqotlar masofaviy maslahatlarning samaradorligi, xavf-xatarlari, axloqiy va huquqiy jihatlarini batafsil yoritadi. Olingan natijalarga ko‘ra, aholining 63 % qismi ushbu xizmatdan ijobiy foydalangan, biroq 17 % holatda noto‘g‘ri tavsiyalar salbiy oqibatlarga sabab bo‘lgan. Maqolada mavjud muammolarni bartaraf etish uchun taklif etilgan yechimlar ham bayon etiladi. Kalit so‘zlar: Teletibbiyot; masofaviy konsultatsiyalar; raqamli sog‘liqni saqlash; soxta shifokorlar; virtual shifoxonalar; ijtimoiy tarmoqlar; tibbiy axborot; xavf-xatar; prognoz; sug‘urta; huquqiy javobgarlik. Abstract: This article explores the phenomenon of remote medical consultations provided by doctors through social networks. Modern digital technologies, particularly in the post-pandemic period, have significantly increased the role of telemedicine in the healthcare system. In Uzbekistan, the number of doctors actively operating on platforms such as Telegram, YouTube, Instagram, and Facebook is also rising. Research highlights the effectiveness, risks, and ethical and legal dimensions of remote consultations. According to the obtained results, 63 % of the population benefited positively from this service, while in 17 % of cases, incorrect recommendations led to adverse outcomes. The article also presents proposed solutions to the identified challenges. Key words: Telemedicine; remote consultations; digital healthcare; fraudulent doctors; virtual hospitals; social networks; medical information; risks; forecasting; insurance; legal liability. Аннотация: В статье анализируется феномен дистанционных медицинских консультаций, предоставляемых врачами через социальные сети. Современные цифровые технологии, особенно в постпандемический период, усилили значимость телемедицины в системе здравоохранения. В Узбекистане также наблюдается рост числа врачей, работающих на таких платформах, как Telegram, YouTube, Instagram, Facebook. Исследования показывают, что эффективность, риски, а также этические и правовые аспекты дистанционных консультаций подробно раскрыты. Согласно полученным данным, 63 % населения положительно воспользовались данной услугой, однако в 17 % случаев неверные рекомендации привели к негативным последствиям. В статье изложены предлагаемые решения существующих проблем. Ключевые слова: Телемедицина; дистанционные консультации; цифровое здравоохранение; фальшивые врачи; виртуальные больницы; социальные сети; медицинская информация; риски; прогноз; страхование; юридическая ответственность. KIRISH So‘nggi o‘n yillikda dunyo bo‘ylab sog‘liqni saqlash tizimida raqamli texnologiyalarning ahamiyati keskin oshdi. Xususan, ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy teletibbiyot xizmatlarining muhim bo‘g‘ini sifatida shakllandi. Shifokorlar tomonidan masofaviy konsultatsiyalar orqali bemorlar bilan muloqot qilish, sog‘liq holatini baholash va dastlabki tavsiyalar berish amaliyoti keng ommalashdi. COVID-19 pandemiyasi davrida bu xizmatlar aholining asosiy ehtiyojlaridan biriga aylangan bo‘lsa, pandemiyadan keyingi sharoitda ham ularning dol zarbligi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 2025-yil, dekabr, 12-son 92 MAKTABGACHA PRE-SCHOOL ДОШКОЛЬНОЕ saqlanib qolmoqda. O‘zbekistonda ayniqsa Telegram va Instagram platformalarida shifokorlar o‘z sahifalari orqali sog‘liqni saqlash bo‘yicha maslahatlar berib kelmoqda. Biroq bunday xizmatlar bilan bog‘liq axborot sifati, huquqiy javobgarlik va bemor xavfsizligi kabi muhim masalalar ham mavjud. Dunyo amaliyotida masofaviy maslahatlar “teletibbiyot” deb yuritilib, rasmiy sog‘liqni saqlash tizimining to‘laqonli bir qismi sifatida tartibga solinadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining 2022-yildagi hisobotida qayd etilishicha, 90 dan ortiq mamlakatda teletibbiyot qonuniy asosda joriy qilingan. O‘zbekiston sharoitida esa bu xizmatlar ko‘proq norasmiy ko‘rinishda – shifokorlarning ijtimoiy tarmoqdagi sahifalari, guruhlari va botlari orqali amalga oshiriladi. Bu esa xizmat sifatini nazorat qilish va standartlashtirishni murakkablashtiradi. Ilmiy manbalarga ko‘ra, masofaviy maslahatlar faqat qo‘shimcha diagnostika vositasi sifatida xizmat qilishi, to‘liq klinik ko‘rikni almashtirmasligi lozim. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2025-yilning 10-noyabr kuni Toshkent davlat tibbiyot universitetiga tashrifi chog‘ida sog‘liqni saqlashni raqamlashtirish doirasida aholiga masofadan tibbiy maslahat beruvchi “Online-shifokor” xizmatini joriy etish vazifasini belgiladi. Yagona raqamli infratuzilma orqali bemorlar uyidan chiqmasdan vrach bilan bog‘lanish va elektron hujjatlarni olish imkoniga ega bo‘ladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Ijtimoiy tarmoqlarda vrachlarning masofaviy maslahatlari bemorlarning psixologik holati va umumiy salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday xizmatlarning bir qator afzalliklari mavjud: • qo‘llab-quvvatlash va jamiyat hissi – onlayn guruhlar bemorlarga tajriba almashish, maslahat berish va emotsional yordam olish imkonini yaratadi, bu esa ularning psixologik farovonligini oshiradi, izolyatsiya hissini kamaytiradi va sog‘ligiga bo‘lgan nazoratni kuchaytiradi; • haqiqiy vaqtda muloqot – vrach bilan onlayn aloqa bemor va shifokor o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni mustahkamlab, savol berish va xavotirlarini bildirish imkonini beradi; • bemorlarni xabardor qilish – ijtimoiy tarmoqlar orqali infografika, videoroliklar va jonli savol-javob sessiyalari orqali ko‘plab ma’lumotlarni yetkazish mumkin; • stigmatizatsiyaga qarshi kurash – ayrim salomatlik va psixik holatlar bo‘yicha mavjud ijtimoiy stigma ijtimoiy tarmoqlar yordamida kamaytirilmoqda. Hozirgi kunda tez tibbiy yordam xizmatida elektron boshqaruv yo‘lga qo‘yilib, chaqiriqlarga yetib borish vaqti 25–30 daqiqadan 10–15 daqiqagacha qisqartirildi; yaqin yillarda “Online-shifokor” xizmati joriy etilishi natijasida aholiga masofadan maslahat berish imkoniyati yanada kengayadi; “Elektron retsept” tizimining joriy etilishi ortiqcha dori yozilish holatlarini 40 foizga kamaytirib, dori vositalari aylanmasining shaffofligini ta’minladi; DMED yagona elektron axborot tizimida 36 million nafardan ziyod fuqarolarning tibbiy ma’lumotlari yagona bazada jamlandi va barcha ma’lumotlar biometrik himoya ostida saqlanmoqda, bu esa shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlamoqda. TADQIQOT METODOLOGIYASI Raqamli sog‘liqni saqlash – bu sog‘liq va tibbiy xizmatlarni raqamli texnologiyalar yordamida rejalashtirish, boshqarish va samarali taqdim etish tizimi bo‘lib, zamonaviy tibbiyotning eng dinamik rivojlanayotgan yo‘nalishlaridan biridir. Mazkur konsepsiya quyidagi asosiy komponentlarni o‘z ichiga oladi: • telemeditsina (telehealth) – masofaviy tibbiy konsultatsiyalar va xizmatlar ko‘rsatish jarayoni; • mHealth (mobil sog‘liq) – smartfon hamda planshet ilovalari orqali sog‘liqni monitoring qilish va boshqarish; • elektron sog‘liq kartalari (EHR/EMR); • IoT texnologiyalariga asoslangan uzoq monitoring va sensor qurilmalar; • sun’iy intellekt hamda katta ma’lumotlar tahlili (big data) asosida diagnostika va prognozlash; • raqamli terapevtika (digital therapeutics) – tibbiy davolash vositasi sifatida dasturiy ilovalardan foydalanish. Raqamli sog‘liqni saqlashning bosh maqsadi – tibbiy xizmatlar sifatini oshirish, xarajatlarni optimallashtirish va foydalanuvchi (bemor) uchun maksimal qulaylik yaratishdir. Telemeditsina va telehealth tushunchalari orasida muhim farqlar mavjud. Telemeditsina (telemedicine) ko‘proq klinik konsultatsiyalar, masofadan diagnostika va davolash jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Telehealth esa bundan kengroq bo‘lib, sog‘liq bo‘yicha ta’lim berish, profilaktika, monitoring, tibbiy ma’lumot almashinuvi va maslahatlarni ham qamrab oladi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 93 MAKTABGACHA PRE-SCHOOL ДОШКОЛЬНОЕ 2025-yil, dekabr, 12-son Telemeditsinaning asosiy shakllari quyidagilardan iborat: • synchronous (real-time) aloqa – bemor va shifokorning bir vaqtning o‘zida video yoki audio orqali muloqot qilishi; • asynchronous (store-and-forward) modeli – tibbiy ma’lumotlar (laboratoriya natijalari, rasm va boshqa hujjatlar) yig‘ilib, keyinchalik shifokor tomonidan ko‘rib chiqilishi; • remote patient monitoring (RPM) – bemorning hayotiy ko‘rsatkichlari (qon bosimi, glyukoza darajasi, EKG va boshqalar)ni real vaqt rejimida uzatish va monitoring qilish jarayoni. TAHLIL VA NATIJALAR Health ilovalari orqali konsultatsiya olish jarayoni bemorlarga mobil ilova yordamida belgilangan algoritm asosida maslahat olish yoki shifokorga murojaat qilish imkonini beradi. Teletibbiyot va masofaviy tibbiy maslahatlarning global o‘sishi raqamli sog‘liq bozorining jadal kengayayotganini ko‘rsatadi. Global telemeditsina bozori 2025 yilda taxminan 146,9 mlrd USD atrofida baholangan bo‘lib, 2030 yilda 251,5 mlrd USD ga yetishi kutilmoqda (yillik o‘sish 11,3 %). Boshqa manbalarda telemeditsina bozori 2021–2028-yillarda 18,6 % CAGR bilan o‘sib, 2028 yilga kelib 199,54 mlrd USD ga chiqishi bashorat qilinadi. Raqamli sog‘liq bo‘yicha umumiy bozor 2023 yilda 249,97 mlrd USD sifatida baholangan va 2030 yilda 815,35 mlrd USD ga yetishi prognoz qilinmoqda (CAGR 18,4 %). Tele-health segmenti esa 2024 yilda 86 015,5 million USD daromad ko‘rsatib, 2030 yilda 458 845,8 million USD ga yetishi, CAGR 32,3 % bo‘lishi kutilmoqda. Bu raqamlar teletibbiyot va raqamli sog‘liq xizmatlarining global miqyosda strategik ahamiyat kasb etayotganini ko‘rsatadi. O‘sishni rag‘batlantiruvchi omillar qatoriga quyidagilar kiradi: xronik kasalliklarning (diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, gipertoniya) ortishi, aholining qarishi natijasida doimiy tibbiy xizmatlarga ehtiyojning ko‘payishi, internet va mobil aloqa infratuzilmasining takomillashuvi (keng polosali internet, 4G/5G tarmoqlari, IoT qurilmalari), sog‘liqni saqlash xarajatlarini kamaytirish zarurati, shuningdek COVID-19 kabi favqulodda vaziyatlarning teletibbiyotdan foydalanishni jadallashtirishi. Ko‘plab mamlakatlarda sog‘liqni saqlash bo‘yicha siyosiy tartibga solish va sug‘urta qamrovi ham telemeditsina joriy qilinishini qo‘llab-quvvatlamoqda. Sun’iy intellekt, ma’lumot tahlili va sensor texnologiyalari diagnostika jarayonini avtomatlashtirishga xizmat qilmoqda. Mintaqaviy tahlil shuni ko‘rsatadiki, Shimoliy Amerika va Yevropa teletibbiyotdan foydalanishda yetakchi o‘rinda turadi, chunki infratuzilma va siyosiy qo‘llab-quvvatlash yuqori darajada rivojlangan. Osiyo–Tinch okeani mintaqasi eng tez o‘sayotgan hudud bo‘lib, aholining katta qismi, sog‘liq xizmatlariga bo‘lgan ehtiyoj va davlat imtiyozlari bu jarayonni tezlashtirmoqda. Afrika va Janubiy Amerika kabi rivojlanayotgan mintaqalarda esa internetga kirish imkonining cheklanganligi, texnik muammolar, moliyaviy va siyosiy to‘siqlar teletibbiyotdan foydalanishni qiyinlashtiradi. Masofaviy konsultatsiyalarning afzalliklari: sog‘liq xizmatlariga kirish imkoniyatini kengaytirish (xususan, chekka hududlarda yashovchilar uchun), vaqt tejalishi, navbatlarning kamayishi, transport va infratuzilma xarajatlarining qisqarishi, yuqori darajadagi qulaylik, xronik kasalliklarni doimiy monitoring qilish imkoniyati (yurak ritmi, glyukoza darajasi va boshqalar), pandemiya sharoitida xizmat uzluksizligini ta’minlash va mutaxassis bilan tezkor maslahat olish imkoniyati. Cheklovlar va muammolar: • jismoniy ko‘rik o‘rnini to‘liq bosolmaslik, ayrim holatlarda klinik tekshiruv, palpatsiya va laboratoriya tahlillarining zarurligi; • texnik infratuzilmaning yetarli emasligi (internet tezligi, aloqa uzilishi, energiya ta’minoti); • ma’lumotlarning maxfiyligi va xavfsizligini ta’minlashdagi xavflar; • regulyator va litsenziya talablarining murakkabligi; • texnologiyaga kira olmaslik (digital divide), ayniqsa keksalar va kam ta’limlilar orasida; • shifokorlarning yangi texnologiyaga moslashishda duch keladigan qiyinchiliklari. Tahdidlar qatoriga noto‘g‘ri diagnostika, mas’uliyat va qonuniy muammolar, shuningdek telekonsultatsiyalarda chegaralarning noaniqligi kiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ziddiyatli jihatlarga qaramay, telekonsultatsiyalar bemor va shifokorlar orasida ko‘pincha yuqori qoniqish darajasi bilan baholanadi. Shu bilan birga, sun’iy intellektning keskin rivojlanishi “sun’iy shifokorlar” paydo bo‘lishiga olib kelmoqda va bu esa kelajakda tibbiyotga nisbatan ishonchsizlik, xavotir va qo‘rquvni kuchaytirishi mumkin. Virtual shifoxonalar konsepsiyasi ham jadal rivojlanmoqda. Masalan, Saudiya Arabistonidagi Seha Virtual Hospital 224 ta an’anaviy shifoxona bilan hamkorlik qiladi va 44 mutaxassislik bo‘yicha virtual xizmat ko‘rsatadi. Bunday model geografik cheklovlarni kamaytiradi va ko‘plab sohalarda masofaviy konsultatsiyalarni ta’min- AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 2025-yil, dekabr, 12-son 94 MAKTABGACHA PRE-SCHOOL ДОШКОЛЬНОЕ laydi. “One-minute clinic” yoki AI-kiosklar kabi “smart kabinetlar” savdo markazlari va dorixonalarda o‘rnatilib, bemorlarga avtomatik tarzda anamnez, simptomlar to‘plami va dastlabki test natijalarini beradi, so‘ngra ularni masofaviy shifokor bilan bog‘laydi. 2024-yilning iyul–avgust oylarida tadqiqotchilar tomonidan aholi o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnama natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi: 18–60 yoshdagi 500 nafar shahar va qishloq aholisi o‘rtasida onlayn va oflayn so‘rovlar o‘tkazildi; 12 nafar amaliyot shifokori va 5 nafar sog‘liqni saqlash mutaxassisi bilan yarimstrukturali suhbatlar o‘tkazildi; 20 dan ortiq ijtimoiy tarmoq sahifasi va guruhlari kontent tahlilidan o‘tkazildi (ma’lumot sifati, axloqiy me’yorlarga mosligi, reklamaviy xususiyati). Masofaviy maslahat olishning asosiy sabablari quyidagicha taqsimlandi: poliklinika navbatidan qochish – 45 %, uyda qolish qulayligi – 32 %, shifokorga bo‘lgan ochiq ishonch – 12 %, hududiy cheklovlar – 11 %. Xizmatdan qoniqish darajasi: to‘liq qoniqish – 63 %, qisman foyda – 20 %, salbiy tajriba – 17 %. Salbiy oqibatlar darajasi: 8 % – noto‘g‘ri tashxis tufayli ahvolning yomonlashuvi, 5 % – o‘z vaqtida shifokorga murojaat qilinmagani, 4 % – soxta “shifokor”larga duch kelish holatlari, 3 % – noto‘g‘ri dori tavsiyasi oqibatida allergik reaksiya yoki nojo‘ya ta’sirlar kuzatilgan. XULOSA VA TAKLIFLAR Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqib, quyidagilarni alohida ta’kidlash mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar orqali masofaviy tibbiy maslahat olish aholiga tezkor va qulay yordam olish, sog‘ligini nazorat qilish, shuningdek, psi - xologik qo‘llab-quvvatlashga ega bo‘lish imkonini yaratadi. Ayniqsa, homilador ayollar, surunkali kasalliklarga chalingan bemorlar hamda qishloq aholisi uchun bu xizmatlar nihoyatda dolzarb hisoblanadi. Biroq ushbu modelda bir qator jiddiy muammolar mavjud. Axloqiy masalalar: shaxsiy tibbiy ma’lumotlarning oshkor bo‘lish xavfi, shifokor va bemor o‘rtasida yuzma-yuz muloqotning yetishmasligi. Huquqiy bo‘shliqlar: ijtimoiy tarmoqlarda berilgan maslahatlarning rasmiy maqomga ega emasligi, xatolik uchun javobgarlik masalasining noaniqligi. Shuningdek, soxta “shifokorlar” faoliyatining kengayib borishi ham dolzarb muammo bo‘lib, ayrim sahifalar tibbiy ma’lumotga ega bo‘lmagan shaxslar tomonidan yuritilishi, tijoriy maqsadlarda noto‘g‘ri dori vositalarining tavsiya qilinishi jiddiy xavf tug‘diradi. Masofaviy maslahatlar zamonaviy sog‘liqni saqlash xizmatlarini qulay va ommaviy qilishning istiqbolli vositalaridan biri sifatida baholanmoqda. Biroq bu xizmatlar doirasida axloqiy va huquqiy normalarning aniq belgilanishi zarur. Shu bois quyidagi takliflar ilgari suriladi: raqamli sog‘liqni saqlash bo‘yicha alohida qonunni ishlab chiqish va masofaviy maslahatlarning huquqiy asoslarini belgilash; ijtimoiy tarmoqlarda faoliyat yuritayotgan shifokorlar uchun litsenziyalash tizimini joriy etish; soxta “tibbiy” akkauntlar faoliyatini aniqlash va oldini olishga qaratilgan monitoring tizimini shakllantirish; aholining ommaviy raqamli savodxonligini oshirish orqali fuqarolarga masofaviy maslahat xizmatlaridan xavfsiz foydalanish bo‘yicha ko‘nikma berish. Raqamli sog‘liq va teletibbiyot yo‘nalishlari sog‘liqni saqlash tizimida tub o‘zgarishlar yasash salohiyatiga ega. Global tendensiyalar bu yo‘nalishlarning jadal rivojlanayotganini hamda investitsiyalar ortib borayotganini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda teletibbiyotni joriy etish bo‘yicha dastlabki tajribalar mavjud va istiqbolli yo‘nalishlar ochiq. Biroq bu jarayonda infratuzilma cheklovlari, texnologik savodxonlikning pastligi, yuridik bo‘shliqlar, moliyalashtirish muammolari hamda axborot xavfsizligi bilan bog‘liq xavotirlar mavjud. Muvaffaqiyatga erishish uchun bosqichma-bosqich strategiya, gibrid xizmat modeli, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va tizimli boshqaruv siyosatini yo‘lga qo‘yish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. The Role of Telemedicine in Healthcare: An Overview and Update. Egyptian Journal of Internal Medicine, 2023. 2. Revolutionizing Healthcare: How Telemedicine Is Improving Patient Outcomes and Expanding Access to Care. PMC / NCBI. 3. A Review on Innovation in Healthcare Sector (Telehealth) Through Artificial Intelligence. MDPI. 4. Prime Peer Publishing. Digital Health and Telemedicine: Revolutionizing Access and Delivery of Healthcare Services. 5. Telemedicine in the COVID-19 Era: A Narrative Review Based on Current Evidence. 6. Digital Health Technologies in Patient Experience Literature: A Scoping Review and Future Outlook for Sustainable Digital Health Interventions. MDPI. 7. Maturity Assessment and Maturity Models in Healthcare: A Multivocal Review.