POLIETILIN ZAVODLARIDA ISHLOVCHI ISHCHILARNING TISH KASALLIKLARI BILAN OG'RISHI

Dekabr, 2025-Yil 25 POLIETILIN ZAVODLARIDA ISHLOVCHI ISHCHILARNING TISH KASALLIKLARI BILAN OG'RISHI Begzod Ergashovich Babamuratov Ilmiy rahbar. Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Saidova Gulnoz Alisher qizi Tibbiyot fakulteti Stomatologiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17838797 KIRISH Sanoatning jadal rivojlanishi va kimyoviy ishlab chiqarishning kengayishi bilan birga, ishlab chiqarish muhitining inson sog‘lig‘iga, xususan, og‘iz bo‘shlig‘i salomatligiga ta’siri dolzarb masalaga aylandi. Polietilen ishlab chiqaradigan korxonalarda ish jarayonida turli xil kimyoviy moddalar—etilen, katalizator qoldiqlari, chang, yuqori harorat, formaldegid izlari, mikroplastik zarrachalar—doimiy ravishda havoga ajralib, ishchilar organizmiga nafas yo‘llari, shilliq qavatlar va teri orqali kirishi mumkin. Bunday omillar og‘iz bo‘shlig‘i mikroflorasini o‘zgartirishi, tish emalining yemirilishiga, karies rivojlanishiga, parodont to‘qimalarining yallig‘lanishiga va boshqa stomatologik kasalliklarning oshishiga olib keladi. Polietilen zavodlarida ishlovchi ishchilarning tish kasalliklariga chalinish darajasini o‘rganish, xavf omillarini aniqlash va profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqish mehnat muhofazasi va ishchi sog‘lig‘ini saqlash uchun nihoyatda muhimdir. MAQSAD Polietilen zavodlarida ishlovchi ishchilarda uchraydigan tish kasalliklari tarqalishini o‘rganish, asosiy zararli omillarni aniqlash hamda kasallanishni kamaytirishga qaratilgan ilmiy asoslangan profilaktik tavsiyalar ishlab chiqish. 1.Polietilen ishlab chiqarish jarayonining tishlarga ta’sir qiluvchi omillari 1.1. Kimyoviy moddalarning ta’siri  Etilen va polimer changlari — og‘iz bo‘shlig‘iga tushganda shilliq qavatni qitiqlaydi, mikrofloraning tabiiy muvozanatini buzadi.  Katalizatorlar (alyuminiy, titan birikmalari) — tish emalining minerallashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.  Formaldegid izlari — uzoq ta’sir etganda gingivit va stomatit chaqirishi mumkin.  Mikroplastik zarrachalar — mexanik ishqalanish orqali tish emalini asta-sekin yupqalashiga sabab bo‘ladi. 1.2. Ishlab chiqarish muhitidagi fiziologik omillar  Yuqori harorat va quruq havo — og‘iz bo‘shlig‘ining qurishiga, so‘lak sekresiyasining kamayishiga olib keladi. So‘lakning kamayishi karies xavfini sezilarli oshiradi.  Shovqin va stress — kortizol ko‘tarilishi tufayli immunitet pasayadi, bu parodont kasalliklari rivojlanishiga sharoit yaratadi.  Nazoratsiz ovqatlanish va smenali ish rejimi — ishchilar ko‘p hollarda shirin, energiya beruvchi ichimliklardan foydalanadi, bu tish emalining demineralizatsiyasini kuchaytiradi. 2. Ishchilarda kuzatiladigan asosiy stomatologik kasalliklar Dekabr, 2025-Yil 26 2.1. Karies va pulpIt Polietilen changi va kimyoviy moddalarning og‘iz bo‘shlig‘ida to‘planishi so‘lakning himoya xususiyatini pasaytiradi. Natijada:  tish emali yupqalashadi,  kariyes o‘chog‘i tez rivojlanadi,  davolanmagan holatlarda pulpIt va periodontIt paydo bo‘ladi. 2.2. Parodont kasalliklari Ishchilarda quyidagi holatlar ko‘p kuzatiladi:  Gingivit — shilliq qavatning yallig‘lanishi  Parodontit — tishlarni ushlab turuvchi to‘qimalarning zararlanishi  Tishlarning bo‘shashuvi — og‘ir hollarda tish yo‘qotilishigacha olib kelishi mumkin Bunga asosiy sabablar:  changli havo  so‘lakning kamayishi  immunitetning pasayishi  shaxsiy gigiyenaning yetishmasligi 2.3. StomatIt, cheilIt, allergik reaksiyalar Kimyoviy gazlar va mikroplastiklar bilan uzoq aloqa qilish:  lab quruqligi, yoriqlar,  og‘iz shilliq qavatida oqish dog‘lar, eroziyalar,  allergik stomatitlar keltirib chiqarishi mumkin. 3. Mehnat gigiyenasi va profilaktika 3.1. Ish joyida ko‘riladigan chora-tadbirlar  Ventilyatsiya tizimini kuchaytirish  Respirator va niqoblarning muntazam taqilishi  Ishchilar uchun maxsus stomatologik tekshiruvlarni joriy etish (yiliga kamida 2 marta)  Smena oralig‘ida og‘iz chayish uchun antiseptik eritmalar berish 3.2. Shaxsiy profilaktika  Tishlarni kuniga kamida 2 marta to‘g‘ri yuvish  Ftorli yoki remineralizatsiyalovchi pastalardan foydalanish  Ishdan keyin og‘iz bo‘shlig‘ini fiziologik eritma bilan chayish  Sog‘lom ovqatlanish, shirin ichimliklarni cheklash  Har 6 oyda stomatolog ko‘rigidan o‘tish Polietilen ishlab chiqarish sanoati ishchilari kimyoviy va fizik omillar ta’sirida tish kasalliklariga nisbatan yuqori xavf guruhiga kiradi. Karies, parodontit, stomatit kabi kasalliklarning erta aniqlanishi va muntazam profilaktika mehnat sog‘lig‘i muhofazasida muhim o‘rin tutadi. Ishlab chiqarish gigiyenasi yaxshilanganligi va stomatologik nazorat kuchaytirilgan taqdirda kasallanish darajasi sezilarli kamayadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. World Health Organization (WHO). Oral health: Key facts and occupational risk factors. Geneva, 2022. Dekabr, 2025-Yil 27 2. Baxter, P. J., Aw, T.-C. Hunter’s Diseases of Occupations. CRC Press, 2021. 3. Bogdanov, A. V., & Kudryavtseva, O. M. Influence of chemical industry environment on dental health in workers. Occupational Medicine Journal, 2019; 8(3): 45–52. 4. Petersen, P.E., & Ogawa, H. The global burden of periodontal disease and risk factors. Periodontology 2000, 2012; 60(1): 15–39. 5. Suyunov A., Karimova N. Sanoat korxonalarida mehnat sharoitining stomatologik kasalliklarga ta’siri. O‘zbekiston Stomatologiya Jurnali, 2021; №2: 33–38. 6. Dauletov, S. Industrial pollutants and oral mucosal changes: A clinical review. Environmental Health Perspectives, 2020; 128(5): 550–560. 7. Ferin, J., Oberdörster, G., Penney, D. P. Pulmonary and Oral Effects of Inhaled Particulates. Academic Press, 2019. 8. European Agency for Safety and Health at Work. Occupational exposure to plastic polymers and microplastics. EU-OSHA Report, 2020. 9. Nishonov E., Abdullayev M. Polimer sanoati ishchilarining sog‘lig‘ini himoyalash bo‘yicha gigiyenik tadbirlar. Mehnat Gigiyenasi va Sanitarija, 2022; №3: 27–34. 10. Lang, N. P., & Lindhe, J. Clinical Periodontology and Implant Dentistry. WileyBlackwell, 2017. 11. American Dental Association (ADA). Occupational factors affecting salivary gland function and dental caries. ADA Scientific Review, 2019. 12. Karimov U., Tursunova Z. Kimyo zavodlarida chang va gaz aralashmalarining tish emaliga ta’siri. Tibbiy Gigiyena Jurnali, 2020; №4: 12–18. 13. Lavigne, P. M. Chemical exposure and oral health deterioration: Mechanisms and prevention. Journal of Occupational Health, 2018; 60(2): 103–112. 14. Sharma, S. Occupational Dentistry: Oral Health in the Workplace. Springer, 2020. 15. Mullojonova A., Eshonqulova M. Ishlab chiqarish omillarining stomatologik ahamiyati. O‘zMU Tibbiyot Fakulteti Ilmiy Ishlar To‘plami, 2021.