FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING IJTIMOIY VA MADANIY XUSUSIYATLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 25 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17840098 FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING IJTIMOIY VA MADANIY XUSUSIYATLARI Boyxanova Kamola Temur qizi Namangan davlat pedagogika instituti 2-bosqich o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi magistranti ANNOTATSIYA Ushbu maqolada frazeologik birliklarning shakllanishi, ularning ijtimoiy hayot va madaniy tajriba bilan uzviy bogʻliqligi, xalq dunyoqarashi, qadriyatlari hamda mentalitetini ifodalashdagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, frazeologizmlarning milliymadaniy semantikasi, ijtimoiy konnotatsiyalari va kommunikativ funksiyalari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: frazeologiya, frazeologik birlik, madaniyat, xalq dunyoqarashi, milliy mentalitet, lingvomadaniyat, ijtimoiy konnotatsiya. SOCIAL AND CULTURAL CHARACTERISTICS OF PHRASEOLOGICAL UNITS ABSTRACT This article examines the formation of phraseological units, their inextricable connection with social life and cultural experience, their role in expressing the worldview, values, and mentality of the people. Also, the national-cultural semantics, social connotations, and communicative functions of phraseologisms are analyzed on a scientific basis. Keywords: phraseology, phraseological unit, culture, people’s worldview, national mentality, linguistic culture, social connotation. СОЦИАЛЬНЫЕ И КУЛЬТУРНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ АННОТАЦИЯ В статье рассматривается формирование фразеологических единиц, их неразрывная связь с общественной жизнью и культурным опытом, их роль в выражении мировоззрения, ценностей и менталитета народа. Также на INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 26 научной основе анализируются национально-культурная семантика, социальная коннотация и коммуникативные функции фразеологизмов. Ключевые слова: фразеология, фразеологическая единица, культура, мировоззрение народа, национальный менталитет, лингвокультура, социальная коннотация. Kirish Tilning leksik tizimi insoniyatning tarixiy-madaniy tajribasi, dunyoqarashi va fikrlash uslubini o‘zida aks ettiradi. Tilning shu qatlamlaridan biri ‒ frazeologiya, ya’ni barqaror birikmalar tizimi ‒ milliy mentalitet va madaniy xotiraning eng qadimiy lingvistik shakllaridan hisoblanadi. Frazeologiya fani frazeologik birliklarning tuzilishi, ma’nosi, kelib chiqishi hamda stilistik vazifalarini o‘rganadi va hozirgi zamon tilshunosligining muhim yo‘nalishiga aylangan.Frazeologiya tilshunoslikning leksikologiya doirasida shakllangan, ammo mustaqil ilmiy yo‘nalishga aylangan muhim bo‘limidir. Frazeologik birliklar xalqning tarixiy-madaniy tajribasi, turmush tarzi, an’analari va ruhiy olamining til shaklidagi in’ikosidir. Har bir millat o‘ziga xos tilda, ayniqsa barqaror birikmalar orqali o‘zining qadriyatlari, urf-odatlari, mehnat faoliyati, ijtimoiy munosabatlari va dunyoqarashini ifodalaydi. Shu jihatdan frazeologizmlarni madaniyatning lingvistik ko‘zgusi sifatida o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Frazeologik birliklarning ijtimoiy mohiyati Frazeologik birliklar jamiyat hayoti va ijtimoiy munosabatlarning mahsuli sifatida shakllanadi. Ular xalq yashagan tarixiy davrlar, kasb-hunar turlari, urf-odatlar va ijtimoiy qadriyatlarning lingvistik tasvirini beradi. Frazeologik birliklarning asosiy belgilari Frazeologlar tomonidan frazeologizmlar quyidagi xususiyatlarga ko‘ra ajratiladi: Barqarorlik ‒ tarkibiy qismlar o‘zgarmaydi yoki juda kam o‘zgaradi; Ma’no yaxlitligi ‒ butun birikma umumlashgan, ko‘pincha ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi; Takror qo‘llanish ‒ nutqda tayyor holatda qo‘llanadi; Tarkibiy chegaralanganlik ‒ so‘z o‘rnini o‘zgartirib bo‘lmaydi yoki o‘zgartirilsa ma’no buziladi; Uslubiy boylik yaratish ‒ obrazlilik, ta’sirchanlik keltirib chiqaradi. 1. Ijtimoiy tajribaning tilga singdirilishi Ko‘plab iboralar turli ijtimoiy qatlamlar faoliyati bilan bog‘liq: “ko‘ngli tog‘dek”, “arqonni uzun tashlash”, “yuragi tushmoq” kabi birliklar inson ruhiy kechinmalarining jamiyatda shakllangan obrazlar orqali ifodalanishini ko‘rsatadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 27 Mehnat jarayoniga oid iboralar (masalan, “bilagi zo‘r ‒ birni yengar”, “pichoq moy ustiga tushganday”) xalq xo‘jaligi va hayot tarziga daxldor ijtimoiy bilimlarni o‘zida mujassam etadi. 2. Ijtimoiy konnotatsiyalar Frazeologizmlarda ijobiy yoki salbiy munosabatlar jamiyatning axloqiy qadriyatlari asosida aks etadi. Masalan, “boshi ko‘kka yetmoq”, “ko‘zi ochilmoq” kabi iboralar ijtimoiy yuksalish va ma’rifatga intilishni ifodalasa, “qo‘li kaltalik”, “bo‘yin egmoq” kabi frazeologizmlar ijtimoiy ojizlik va qaramlik holatlarini anglatadi. Madaniy xususiyatlar: milliy mentalitet ko‘zgusi Frazeologizmlar milliy madaniyatning eng barqaror qatlamlaridan biri bo‘lib, ular xalqning qadimiy tasavvurlari, diniy-mifologik qarashlari, urf-odatlari va folklor tajribasi bilan bevosita bog‘liq. 1. Milliy-madaniy semantika Frazeologik birliklarda ko‘pincha xalqning tarixiy-madaniy timsollari saqlanib qolgan: Hayvonlar obrazi: “bo‘ridan qochib, ajdarga yo‘liqmoq”, “it hurar ‒ karvon o‘tar”. Tabiatga oid tasavvurlar: “qor yog‘ib ketmoq”, “ko‘ngli quyoshdek ochiq”. Diniy-mifologik timsollar: “farishtaday”, “shaytonga qasd qilmoq” va boshqalar. Bu birliklar xalq fikrlashining obrazli, ramziy tabiati va mental stereotiplarini til darajasida mustahkamlaydi. Frazeologizmlarning katta qismi ertaklar, afsonalar, maqol-matallar hamda boshqa og‘zaki ijod namunalari bilan bog‘liq. Misol uchun: “yetti uxlab tushiga kirmas” ‒ xalq ertaklaridagi “yetti” soni timsoliga asoslanadi; “qizil til” ‒ qadimiy tasavvurlarda so‘z kuchi va tilning sehrli kuchiga ishora. Shu tarzda iboralar madaniy xotira va tarixiy merosni zamonaviy tilda davom ettiradi. Frazeologik birliklarning kommunikativ funksiyalari Frazeologizmlar nafaqat madaniy xotirani saqlaydi, balki kommunikativ jarayonda ham muhim vazifalarni bajaradi: 1. Ifoda ixchamligi va ta’sirchanlik Frazeologizmlar fikrni qisqa, obrazli, emotsional tarzda yetkazadi. Bu esa nutqning ta’sirchanligini oshiradi, kommunikativ samaradorlikka erishishga xizmat qiladi. 2. Nutqning milliy ohangini belgilash Frazeologizmlardan foydalanish nutqni milliy urf-odatlar bilan uyg‘unlashtiradi, uni xalqona, tabiiy va o‘zbekona ohangda ifodalanishini ta’minlaydi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 28 3. Til jamoasi birligini mustahkamlash Umumqabul qilingan iboralar til jamoasi a’zolarining bir-birini tez va aniq tushunishini osonlashtiradi, madaniy birlikni mustahkamlaydi. Frazeologizmlar xalqning urf-odatlari, qadriyatlari, mentaliteti va tarixiy xotirasini mujassam etgan madaniy kodlardir. Shuning uchun lingvomadaniyatshunoslik frazeologiyani madaniy belgi sifatida o‘rganadi. Misol: o‘zbek tilidagi “choy uzatmoq” iborasi mehmondo‘stlik, hurmat madaniyatini ifodalaydi. Kognitiv tilshunoslik frazeologizmlarni inson ongida shakllanadigan metaforik konseptlar orqali tahlil qiladi. Masalan, “yuragi muzlab ketmoq”, “boshi osmonga yetmoq” kabi iboralar kognitiv metafora asosida paydo bo‘lgan. Frazeologizmlarning milliy-madaniy xususiyatlarini tarjima jarayonida saqlash murakkab jarayondir. Bu yo‘nalish ikki til madaniyatini qiyosiy o‘rganishga asoslanadi. Zamonaviy elektron korpuslar frazeologizmlarning qo‘llanish chastotasi, variantlari va kontekstual xususiyatlarini ilmiy statistik tahlil qilish imkonini beradi. Xulosa Frazeologiya tilshunoslikning boy va ko‘p qirrali bo‘limi bo‘lib, u tilda shakllangan barqaror birikmalarning tabiati, semantik tuzilishi, kelib chiqishi hamda madaniy konnotatsiyalarini o‘rganadi. Frazeologik birliklar xalqning tarixi, qadriyatlari, dunyoqarashi va ruhiy-kechinmalarini til darajasida ifodalaydi. Zamonaviy frazeologik tadqiq yo‘nalishlari ‒ lingvomadaniy, kognitiv, korpusga asoslangan tahlillar ‒ frazeologiyaning nazariy va amaliy ahamiyatini yanada oshirmoqda. Frazeologiya o‘zbek tili lug‘aviy boyligini chuqur o‘rganish, madaniy merosni asrash va adabiy nutq madaniyatini rivojlantirish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.Frazeologik birliklar tilning ijtimoiy-madaniy qatlamini tashkil etuvchi muhim lingvistik birliklardir. Ular xalqning tarixiy tajribasi, ma’naviy qadriyatlari, mentaliteti va dunyoqarashining barqaror shakllangan lingvosemantik ifodasidir. Frazeologizmlar jamiyat hayotini, ijtimoiy jarayonlarni, madaniy urfodatlar va milliy tafakkurni o‘zida mujassam etib, tilni nafaqat kommunikativ vosita, balki madaniy fenomen sifatida tadqiq etishda ham alohida o‘rin tutadi. Shu jihatdan frazeologik birliklarning tadqiqi tilshunoslik, lingvomadaniyatshunoslik va sotsiologiya fanlari kesishmasida dolzarb ilmiy ahamiyatga ega. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Abduazizov A. O‘zbek tilida frazeologiyaning nazariy masalalari. — Toshkent: Fan, 1987. 2.Madvaliyev A., Tojiyev Yo. Hozirgi o‘zbek tili. Leksikologiya. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2005. 3.G‘anieva M. Frazeologiya va lingvomadaniyat. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2014. 4.Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati. — Toshkent: O‘qituvchi, 1978. 5.Виноградов В. В. Основй русской фразеологии. — Москва: Наука, 1972. 6.Кунина А. В. Английская фразеология. — Москва: Вйсшая школа, 1996. 7.Телиа В. Н. Фразелогия в контексте културй. — Москва: Язйки славянской културй, 1999. Охфорд Диcтионарй оф Энглиш Идиомс. — Охфорд Университй Пресс, 2015. 8.Mamatov A. O‘zbek tilida idiomalarning semantikasini o‘rganish masalalari. — Samarqand: SamDU nashri, 2010. 9.Shirmanova D. Frazeologik birliklarning lingvokulturologik tahlili // Filologiya masalalari, №3, 2019.