AYOLLARGA NISBATAN ZO'RAVONLIKNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK OQIBATLARI

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 211 AYOLLARGA NISBATAN ZO’RAVONLIKNING IJTIMOIYPSIXOLOGIK OQIBATLARI Bekmirzayeva Dilyora Jo’raboy qizi г.Ташкент. Узбекистан. https://doi.org/10.5281/zenodo.17840554 Annotatsiya. Ushbu ish oilaviy zo’ravonlikning jinsiy jihatlari va ayollarga nisbatan zo’ravonlikning ijtimoiy hamda psixologik ta’sirlarini yoritadi. Zo’ravonlik ayollarda ruhiy travma, depressiya va ijtimoiy ajralish kabi salbiy oqibatlarga olib keladi. Shuningdek, oiladagi munosabatlar va jamiyatdagi roliga ham ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Ishda oilaviy zo’ravonlikni kamaytirish va ayollarning huquqlarini himoya qilish yo‘llari haqida tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: oilaviy zo‘ravonlik, mahalla, jamoa institutlari, ijtimoiy-psixologik qo‘llabquvvatlash, profilaktika. Аннотация. Данная работа освещает сексуальные аспекты семейного насилия и социально-психологические последствия насилия в отношении женщин. Насилие приводит к психической травме, депрессии и социальной изоляции женщин. Также проводится глубокий анализ влияния насилия на семейные отношения и роль женщины в обществе. В работе представлены рекомендации по снижению семейного насилия и защите прав женщин. Ключевые слова: семейное насилие, сексуальное насилие, насилие в отношении женщин, психическая травма, социальная изоляция, депрессия, семейные отношения, правовая защита, профилактика. Annotation. This work highlights the sexual aspects of domestic violence and the socialpsychological consequences of violence against women. Violence leads to psychological trauma, depression, and social isolation among women. It also provides an in-depth analysis of the impact of violence on family relationships and the role of women in society. The work includes recommendations for reducing domestic violence and protecting women’s rights. Keywords: domestic violence, sexual violence, violence against women, psychological trauma, social isolation, depression, family relationships, legal protection, prevention. Oilaviy zo’ravonlik jamiyatimizda dolzarb muammo sifatida qolmoqda. Ayniqsa, ayollarga nisbatan sodir etiladigan zo’ravonlikning jinsiy jihatlari va uning ijtimoiy-psixologik oqibatlari inson huquqlari va sog’lig’iga katta zarar yetkazadi. Ushbu ishda oilaviy zo’ravonlikning jinsiy ta’siri va ayollarning ruhiy hamda jismoniy holatiga ko‘rsatadigan salbiy ta’sirlari chuqur tahlil qilinadi. Zo’ravonlik natijasida yuzaga keladigan depressiya, xavotir, ijtimoiy izolyatsiya va o‘zini past baholash kabi muammolar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, oilaviy zo’ravonlikka qarshi kurashish usullari va profilaktika choralari ham muhokama qilinadi. Bu muammo nafaqat shaxsga, balki butun oila va jamiyatga salbiy ta’sir ko‘rsatishi sababli, unga qarshi samarali choralar ko‘rish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy jamiyatda ayollarning tengligi va xavfsizligi masalalari xalqaro va milliy kun tartibining ajralmas qismiga aylandi. Ayollarga nisbatan zo'ravonlik ko'plab madaniyatlar va INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 212 jamiyatlarda turli shakllarda mavjud bo'lgan eng jiddiy muammolardan biridir. Shu sababli, ushbu ofatga qarshi kurashish muhim va barcha manfaatdor tomonlar tomonidan doimiy muhokama va harakatlarni talab qiladi. BMT ma'lumotlariga ko'ra, ayollar va qizlarga nisbatan zo'ravonlik inson huquqlarining eng keng tarqalgan va keng tarqalgan buzilishidan biri bo'lib qolmoqda. Dunyo bo'ylab taxminan 736 million ayol (deyarli har uchdan biri) umrida kamida bir marta sherik yoki notanish kishi tomonidan jismoniy zo'ravonlikka duchor bo'lgan. Bu raqam ta'qib qilishni o'z ichiga olmaydi. Zo'ravonlikka duchor bo'lgan ayollarda depressiya, tashvishlanish buzilishi va istalmagan homiladorlik ko'rsatkichlari bo'lmaganlarga qaraganda yuqori. 1 Bu muammo turli kontekstlarda, jumladan, ish joyida va onlaynda tobora keng tarqalgan. COVID-19 pandemiyasi, mojarolar va iqlim oʻzgarishi zoʻravonlik xavfini kuchaytirdi va yangi tahdidlarni keltirib chiqardi, ayollar va qizlarning zaifligini oshirdi. Ushbu muammoni hal qilish qat'iy choralar, jumladan, profilaktikaga investitsiyalar kiritishda yotadi. Biroq, davlatlar ayollar va qizlarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashni qay darajada o‘z zimmasiga olgani to‘g‘risida hali ham cheklangan ma’lumotlarga ega ekanligimiz tashvishlidir. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, davlat yordamining atigi besh foizi ayollar va qizlarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashga, 0,2 foizdan kamrog‘i esa uning oldini olishga ajratilgan. A.O.Milshinning “Oilaviy zo’ravonlikni boshidan kechirgan ayollarning muammolari” nomli maqolasida ham aynan oiladagi ayollarga nisbatan zo'ravonlik turlari, sabablari va oqibatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda ayollar, zo‘ravonlikka uchraganlarida, ulardagi tashvish va hissiy sohaning buzilishi diagnostikasi o‘tkazilgan. Tadqiqotda 20 dan 50 gacha bo‘lgan yoshdagi, zo‘ravonlikka uchragan 200 ayol ishtirok etib, so‘rovnoma va Spilberg-Hanin testi yordamida tashvish darajasini aniqlash maqsad qilingan. 2 Tadqiqotning maqsadi turli xil zo‘ravonlik turlarining respondentlarning ijtimoiy-hayotiy xususiyatlari bilan aloqasini aniqlash va zo‘ravonlikni boshdan kechirgan ayollarning hissiy sohasidagi xususiyatlarini aniqlashdan iborat edi. So‘rovnoma natijalariga ko’ra ishtirokchilari orasida oilaviy zo‘ravonlikni eng ko‘p jismoniy zo‘ravonlik (taxminan 45%) boshdan kechirgan, psixologik zo‘ravonlikka uchraganlar — 25%, jinsiy zo‘ravonlik esa 30%ni tashkil etgan. Ba’zi ayollar barcha uch turdagi zo‘ravonlikni yoki ularning ikki turini boshdan kechirishgan. Eng ko‘p ayollar doimiy jismoniy zo‘ravonlik haqida shikoyat qilgan. Zo‘ravonlikka uchragan ayollarda tashvishlanish darajasi ham aniqlangan. Psixologik histuyg‘ularidagi qo‘rquv, yolg‘izlik, ayb tuyg‘usi kabi holatlarni yaqqol ko;zga tashlangan. Otaonalar oilasidagi zo‘ravonlik (ayniqsa, psixologik va iqtisodiy zo‘ravonlik) ayollarning hissiy holatiga deformatsion ta’sir ko‘rsatadi. Agar zo’ravon— er bo‘lsa, jismoniy zo‘ravonlikni boshdan kechirish yoki ayniqsa psixologik zo‘ravonlik ("bog‘liqlik"ning pasayishi - tahdid, tanqid qilish) holatlarida, unda ayolda ijtimoiy emotsiyalar va tashvishlanish darajasining normadan ancha oshishi kuzatiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, deyarli har qanday zo‘ravonlik o‘rganilgan barcha his-tuyg‘ular spektrini faollashtiradi. Men ham A.O. Milshinning oiladagi zo‘ravonlikning ayollarga bo‘lgan ijtimoiy-psixologik ta’sirlari haqidagi fikrlariga to‘liq qo‘shilaman. Tadqiqot 1 https://uzconsulate-aktau.kz/2023 2 Мильшин Андрей Олегович Проблемы женщин, переживающих домашнее насилие // Вестник ассоциации вузов туризма и сервиса. 2010. №3. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/problemy-zhenschin-perezhivayuschihdomashnee-nasilie (дата обращения: 24.09.2025). INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 213 natijalari ko‘rsatadiki, zo‘ravonlik nafaqat jismoniy zarar yetkazadi, balki ayollarning ruhiy holatiga, ularning o‘z-o‘zini his qilishiga va jamiyatdagi o‘rniga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, psixologik zo‘ravonlikning hissiy soha va tashvish darajasiga bo‘lgan salbiy ta’siri haqida muallifning ta’kidlashi juda muhimdir. Shuningdek, oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurashishda nafaqat qonuniy choralar ko‘rilishi, balki ayollarning psixologik ko‘magi va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlanishi ham alohida e’tibor talab qiladi. Zo‘ravonlikni boshdan kechirayotgan ayollarning o‘zini erkin va xavfsiz his qilishi uchun jamiyatda zarur sharoitlar yaratish lozim. Umuman olganda, oilaviy zo‘ravonlikning keng ko‘lamdagi ijtimoiy va psixologik oqibatlarini chuqur o‘rganish va bu borada profilaktika choralari ko‘rish jamiyatimiz uchun katta ahamiyatga ega, deb hisoblayman. Ijtimoiy oqibatlar: Ayollarga nisbatan zo‘ravonlikning eng muhim ijtimoiy oqibatlaridan biri — ayollarni jamiyatdan ajratish, izolyatsiya qilish va stigmatizatsiyalashdir. Ijtimoiy psixologiya bo‘yicha mutaxassis Erving Goffman 3 (1963) o‘zining “Stigmatizatsiya” asarida ta’kidlaganidek, zo‘ravonlikka uchragan ayollar ko‘pincha jamiyat tomonidan “yomon” yoki “yaramas” sifatida qabul qilinadi. Ular o‘zlarini zaif, yaramas, va jamiyatdan chetlatilgan his qilishadi, bu esa ijtimoiy aloqalarini va o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchlarini yomonlashtiradi. Bundan tashqari, Judith Herman 4 (2000) o‘zining “Trauma and Recovery” asarida zo‘ravonlikka uchragan ayollarning travmatik tajribalarini tahlil qilgan. Uning fikricha, oilaviy zo‘ravonlik ayollarda uzoq muddatli travma, ijtimoiy ajralish va o‘zlikni yo‘qotish holatini keltirib chiqaradi. Zo‘ravonlikni boshdan kechirgan ayollar ko‘pincha o‘zlarini jamiyatda yagona bo‘lib qolgan deb his qilishadi, bu ularning jamiyatga qaytishiga to‘sqinlik qiladi. Psixologik oqibatlar: Zo‘ravonlikning psixologik oqibatlari juda chuqur va uzoq muddatli bo‘ladi. Lenore Walker 5 (2000) "Battered Woman Syndrome" (Zo‘ravonlikka uchragan ayol sindromi) asarida zo‘ravonlikka uchragan ayollarni "psixologik qul" deb ta’riflagan. Walkerning ta’kidlashicha, zo‘ravonlikka uchragan ayollar ko‘pincha travma va tahdidlar bilan yashashga majbur bo‘ladi, bu esa ularni doimiy xavotir, qo‘rquv va stress holatida saqlaydi. Ular o‘zlarini faqat qaram bo‘lishi mumkin deb his qilishadi va ijtimoiy xavfsizligini tiklashda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bundan tashqari, Albert Bandura 6 (1973) o‘zining ijtimoiy o‘rganish nazariyasida zo‘ravonlikni o‘rgatish mexanizmini tushuntirgan. Bandura, zo‘ravonlikni boshdan kechirgan ayollar ko‘pincha o‘zlarining muammolarini hal qilish uchun kuch ishlatishga moyil bo‘lganligini ko‘rsatadi. Bu, ayniqsa, oilaviy zo‘ravonlikni davom ettiruvchi yoki reproduktiv shaklda ko‘rsatilgan holatlarga olib keladi. Psixologik va ijtimoiy jihatlarning o‘zaro bog‘liqligi: 3 Goffman, E. Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity / E. Goffman. — Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1963. 4 Herman, J. Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence—From Domestic Abuse to Political Terror / J. Herman. — New York: Basic Books, 2000 5 Walker, L. The Battered Woman Syndrome / L. Walker. — 2nd ed. — New York: Springer Publishing, 2000 6 Bandura, A. Aggression: A Social Learning Analysis / A. Bandura. — Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1973. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 214 Oilaviy zo‘ravonlikning psixologik oqibatlari nafaqat ayolning ruhiy holatini buzadi, balki uning jamiyatdagi o‘rniga ham ta’sir ko‘rsatadi. Sandra Harding 7 (1993) feminist nazariyalar asosida aytganidek, oilaviy zo‘ravonlik nafaqat ayolning individual travmasi, balki jamiyatdagi patriarxal strukturalarning natijasidir. Bu strukturalar ayollarga bo‘lgan zo‘ravonlikni qabul qilishni va unga qarshi kurashishni qiyinlashtiradi, chunki jamiyatda ko‘pincha ayollarni zaif va himoyasiz sifatida tasavvur qilishadi. Shu o‘rinda, Judith Butler 8 (1990) o‘zining "Gender Trouble" asarida aytganidek, zo‘ravonlikka uchragan ayollar o‘zlarining gender rollarini va ijtimoiy pozitsiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘ladilar. Ularning travmatik tajribalari ularni jamiyatdagi o‘z o‘rinlarini topishga qiyinlashtiradi, bu esa ayollarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi. Xulosa qilib, oilaviy zo‘ravonlikning ayollar uchun ijtimoiy va psixologik oqibatlari chuqur va uzoq muddatli bo‘lib, bu holatlarning oldini olish va ularni davolash jamiyatning umumiy farovonligi uchun zarurdir. Zo‘ravonlikka uchragan ayollarga ko‘mak berish, nafaqat psixologik yordam, balki ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni ham o‘z ichiga oladi. Oilaviy zo‘ravonlikni bartaraf etish uchun nafaqat qonuniy chora-tadbirlar, balki jamiyatda gender tengligini va ayollarga bo‘lgan hurmatni shakllantirish ham muhimdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. BMT. Ayollarga nisbatan zo'ravonlik: global tahlil va pandemiya ta'siri. Birlashgan Millatlar Tashkiloti, 2020. https://www.unwomen.org 2. Milshin A. O. Oilaviy zo’ravonlikni boshidan kechirgan ayollarning muammolari. Journal of Social Sciences and Humanities, 7(3), 45–53, 2019. 3. Herman, J. Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence—from Domestic Abuse to Political Terror. Basic Books, 2000. 4. Walker, L. E. The Battered Woman Syndrome. 2nd ed. Springer Publishing Company, 2000. 5. Bandura, A. Social Learning Theory. Prentice-Hall, 1973. 6. Butler, J. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. Routledge, 1990. 7 Harding, S. Whose Science? Whose Knowledge? Thinking from Women's Lives / S. Harding. — Ithaca: Cornell University Press, 1993. 8 Butler, J. Notes Toward a Performative Theory of Assembly / J. Butler. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 2015