IJTIMOIY HIMOYAGA MUHTOJ XOTIN-QIZLARNI QO'LLAB QUVVATLASH

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 216 IJTIMOIY HIMOYAGA MUHTOJ XOTIN-QIZLARNI QO'LLAB QUVVATLASH Itolmasova Qalbinurxon Furqat qizi talaba, Toshkent shahridagi “TIQXMMI” Milliy tadqiqot universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.17840613 Annotatsiya. Ushbu maqola ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan xotin-qizlar toifasi, ularning duch kelayotgan dolzarb muammolari va mavjud qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini har tomonlama tahlil qilishga bag‘ishlangan. Jamiyatda ayollarning ijtimoiy-iqtisodiy faolligini ta’minlash, huquqiy himoyasini kuchaytirish, shuningdek ularning shaxsiy salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun yaratilgan davlat siyosati va nodavlat tashabbuslari samaradorligi muhokama qilinadi. Maqolada gender tengligi, ijtimoiy adolat va inson huquqlari nuqtai nazaridan masalaga yondashilib, kompleks yondashuvlar va barqaror yechimlar taklif etiladi. Ayniqsa, ayollarni mehnat bozoriga integratsiyalash, ularni psixologik, huquqiy va iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash yo‘nalishlaridagi ilg‘or tajribalar va istiqbollar yoritiladi. Tahlil natijalari asosida, xotin-qizlar uchun ijtimoiy muhitni yanada qulayroq va inklyuziv shakllantirish zarurligi asoslab beriladi. Ushbu maqola ijtimoiy siyosat, gender tadqiqotlari, huquq va iqtisod sohalarida izlanish olib borayotgan mutaxassislar, talabalar hamda amaliyotchi mutasaddilar uchun foydali ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: xotin-qizlar; ijtimoiy himoya; qo‘llab-quvvatlash tizimi; gender tenglik; nodavlat tashkilotlar; iqtisodiy mustaqillik; huquqiy yordam; migratsiyadan qaytgan ayollar; barqaror taraqqiyot maqsadlari (SDG); genderga yo‘naltirilgan budjetlash; ijtimoiy izolyatsiya Kirish Har bir jamiyatning yuksalishi, eng avvalo, undagi insonlarning qadri va erkin yashash huquqlari bilan o‘lchanadi. Shu ma’noda, xotin-qizlar jamiyatning yuragi, mehr manbai va taraqqiyot ustunidir. Ammo hayotning murakkab burilishlarida, turli ijtimoiy sinovlar girdobida qolgan, qo‘llab-quvvatlashga muhtoj ayollar bor — ularning har biri orzular, iztiroblar, sabr va umidlar silsilasidan iborat bir dunyodir. Bugungi kunda jamiyatda ayollar faolligini oshirish, ularni teng huquqli ishtirokchi sifatida ko‘rish borasida ijobiy o‘zgarishlar bo‘layotgan bo‘lsa-da, hali ham ko‘plab xotin-qizlar moddiy nochorlik, huquqiy savodsizlik, oilaviy zo‘ravonlik yoki ijtimoiy izolyatsiya kabi muammolardan aziyat chekmoqda. Ayniqsa, yolg‘iz onalar, nogironligi bo‘lgan ayollar, migratsiyadan qaytgan yoki ish topolmayotgan xotin-qizlar qatlami bugungi kunning eng nozik, e’tibor talab etuvchi masalalaridan biridir. Ushbu maqola ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlarning hayotiy ehtiyojlarini chuqur tahlil etish, mavjud yordam tizimlarining samaradorligini ko‘rib chiqish va ularni yanada takomillashtirish yo‘llarini aniqlashga qaratilgan. Zero, ayol baxtli bo‘lgan jamiyatgina sog‘lom, kuchli va barqaror bo‘lishi mumkin. Har bir ayolga ishonch, imkon va qo‘llab-quvvatlov berilgan taqdirda, u o‘z hayotini, oilasini, hatto jamiyatni ijobiy tomonga o‘zgartira oladi. Asosiy qism 1. Ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlar: tushuncha va asosiy toifalar INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 217 Ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlar deganda, hayotning turli sohalarida imkoniyatlari cheklangan, teng huquq va shart-sharoitlardan foydalana olmayotgan, davlat va jamiyat tomonidan alohida e’tibor va qo‘llab-quvvatlashni talab etadigan ayollar qatlamini tushunamiz. Ular ko‘p hollarda ijtimoiy adolat mezonlaridan chetda qolib ketgan, hayotining muayyan bosqichida qiyinchiliklar va to‘siqlarga duch kelgan insonlardir. Quyidagi toifalar ushbu guruhga kiradi: • Yolg‘iz onalar – farzandlarini yolg‘iz voyaga yetkazayotgan, moddiy va ma’naviy jihatdan og‘irlikni yelkasida ko‘tarayotgan ayollar; • Nogironligi bo‘lgan ayollar – hayotning ko‘plab sohalarida to‘siqlarga duch keladigan, maxsus ehtiyojlarga ega xotin-qizlar; • Kam ta’minlangan oilalardagi ayollar – asosiy yashash xarajatlarini qoplash imkoniga ega bo‘lmagan, moddiy himoyasiz ayollar; • Zo‘ravonlikdan jabrlanganlar – jismoniy, ruhiy, jinsiy yoki iqtisodiy zo‘ravonlik qurboni bo‘lgan ayollar; • Ishsiz va kasb-hunarsiz ayollar – malaka va bilim darajasi pastligi sababli mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lmagan ayollar; • Migratsiyadan qaytgan yoki reabilitatsiyaga muhtoj ayollar – chet eldan qaytib ijtimoiy muhitga moslashishga qiynalayotgan yoki yordamga muhtoj bo‘lganlar. Ularning har biri jamiyatning e’tibori va mehriga muhtoj. Har bir holat alohida yondashuv va murakkab yechimlarni talab qiladi. 2. Xotin-qizlarning duch keladigan muammolar Har qanday jamiyatning taraqqiyoti, avvalo, undagi ayollarning qanday sharoitda yashayotgani, qanday imkoniyatlarga ega ekani bilan belgilanadi. Afsuski, bugungi kunda ko‘plab xotin-qizlar turli to‘siq va muammolar girdobida hayot kechirmoqda. Ularning muammolari shunchaki statistik ko‘rsatkich emas — bu orqasida minglab taqdirlar, armonlar, kurash va sabr yashiringan. 2.1 Iqtisodiy nochorlik va bandlik muammosi Ko‘pgina ayollar, ayniqsa qishloq joylarida istiqomat qiluvchilar, hali ham doimiy daromad manbaiga ega emas. Mehnat bozorida ularning o‘rni zaif, ko‘pincha norasmiy ishchi kuchi sifatida past haq to‘lanadigan, ijtimoiy kafolatlardan mahrum bo‘lgan sohalarda faoliyat yuritishadi. Bunga quyidagi sabablar asos bo‘ladi: • kasb-hunar ko‘nikmalarining yo‘qligi yoki eskirganligi; • erkaklar bilan teng sharoitda ishga joylashish imkoniyatining cheklangani; • bolali ayollar uchun moslashuvchan ish vaqti yoki masofaviy ish imkoniyatlarining yetarli emasligi; • tadbirkorlik boshlash uchun moliyaviy va huquqiy savodxonlikning yetishmasligi. 2.2 Huquqiy savodsizlik va himoyasizlik Xotin-qizlarning aksariyati o‘z huquq va erkinliklarini to‘liq bilmasligi sababli, ular ko‘plab huquqiy imkoniyatlardan bexabar qolmoqda. Nikoh shartnomasi, meros masalalari, mulk huquqlari, aliment undirish, davlat yordamlariga murojaat qilish kabi muhim sohalarda bilim yetishmasligi ularni ko‘p hollarda zo‘ravonlik yoki aldov qurboniga aylantiradi. Huquqiy savodsizlik — ularning mustahkam ijtimoiy poydevorga ega bo‘lishiga jiddiy to‘siqdir INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 218 2.3 Stereotiplar va ijtimoiy bosim "Erkak ishlaydi, ayol uyda bo‘ladi", "Ayol kuchsiz", "Ayol o‘qimasa ham bo‘ladi" kabi jamiyatda ildiz otgan stereotiplar xotin-qizlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi va ularni ijtimoiy hayotdan chetlashtiradi. Ayrim hollarda bu bosim o‘z orzularidan voz kechishga, o‘z imkoniyatlarini inkor qilishga olib keladi. Genderga asoslangan bu qarashlar ayollarni mehnat, ta’lim, siyosat va boshqa sohalarda faol bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi. 2.4 Psixologik tushkunlik va ijtimoiy izolyatsiya Ijtimoiy hayotda faol bo‘lmaslik, o‘ziga bo‘lgan ishonchning yo‘qolishi, oilaviy muammolar, moliyaviy yetishmovchilik yoki zo‘ravonlik tufayli ruhiy siqilishlar ayollarni jamiyatdan uzoqlashtiradi. Ayrim hollarda bu tushkunlik depressiya, salomatlik muammolari yoki o‘z joniga qasd qilish darajasigacha olib boradi. Bunday holatlarda ijtimoiy xizmatlar va psixologik yordam tizimining mavjudligi hayotiy zaruratga aylanadi. 2.5 Oilaviy zo‘ravonlik va ruhiy bosim Oila — har qanday jamiyatning asosiy bo‘g‘ini bo‘lishiga qaramay, ba’zan ayollar uchun eng og‘ir sinov maydoniga aylanadi. Afsuski, ayrim hollarda ayollar jismoniy, ruhiy yoki iqtisodiy zo‘ravonlik qurboniga aylanmoqda. Ko‘pchilik ayollar bunday holatni "uyat", "gapso‘z chiqadi", "bolalar bor" kabi omillar sabab yashirincha boshdan kechiradi va yordam so‘rashdan cho‘chiydi. Zo‘ravonlikka chalingan ayollar ko‘pincha ruhiy tushkunlik, xavotir, o‘zini qadrsiz his qilish kabi muammolarga yo‘liqadi. 3. Davlat siyosati va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari 3.1. “Ayollar daftari” tizimi 2020-yildan boshlab joriy etilgan “Ayollar daftari” — ijtimoiy himoyaga muhtoj ayollarni aniqlash, ularning ehtiyojlariga qarab manzilli yordam ko‘rsatish tizimidir. Ushbu daftarga quyidagi toifadagi xotin-qizlar kiritiladi: • kam ta’minlangan va ishsiz ayollar; • yolg‘iz onalar; • nogironligi bo‘lgan ayollar; • migratsiyadan qaytgan ayollar; • oilaviy zo‘ravonlik qurbonlari va boshqalar. Ular uchun: • ish bilan ta’minlash; • bepul kasb-hunar o‘rgatish; • imtiyozli kreditlar ajratish; • huquqiy va psixologik yordam ko‘rsatish; • ijtimoiy xizmatlar bilan ta’minlash kabi mexanizmlar amaliyotga joriy qilingan. Bu tizim orqali har bir ayolga individual yondashuv asosida yordam ko‘rsatilmoqda. 3.2. Xotin-qizlarni kasbga yo‘naltirish va bandlikni ta’minlash Davlat tomonidan xotin-qizlarni iqtisodiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, ularni mehnat bozoriga jalb etish uchun quyidagi dasturlar joriy qilingan: • “Har bir ayol – tadbirkor” dasturi orqali o‘z biznesini boshlamoqchi bo‘lgan ayollarga grantlar va imtiyozli kreditlar ajratilmoqda. • Kasb-hunar markazlarida bepul o‘quv kurslari yo‘lga qo‘yilgan. Ayollar tikuvchilik, sartaroshlik, pazandachilik, IT, buxgalteriya va boshqa yo‘nalishlarda bilim olmoqda. • Mehnat yarmarkalari orqali bo‘sh ish o‘rinlari taqdim qilinmoqda. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 219 • Ayollarning uyda ishlashi uchun sharoit yaratish (masalan, tikuv mashinasi, pech, asbobuskuna olish uchun subsidiya berish) yo‘lga qo‘yilgan. Bu choralar ayollarning iqtisodiy mustaqilligini oshirishga xizmat qilmoqda. 3.3. Huquqiy himoya va zo‘ravonlikdan himoyalash mexanizmlari Ayollarni oilaviy zo‘ravonlikdan himoyalash maqsadida bir qator huquqiy hujjatlar va institutlar yaratilgan: • 2023-yilda “Ayollarni zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. • “Xavfsizlik orderi” instituti orqali ayollarning hayoti va sog‘lig‘iga tahdid soluvchi shaxslar vaqtincha uzoqlashtiriladi. • “Ishonch telefonlari” va “Favqulodda chaqiruv tizimlari” orqali jabrlangan ayollar tezkor yordam olmoqda. • Hududiy “Xotin-qizlar maslahat markazlari” faoliyat yuritmoqda — bu yerda huquqiy, psixologik va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatiladi. Shuningdek, ichki ishlar organlari tarkibida ayollar masalalari bo‘yicha maxsus inspektorlar faoliyati yo‘lga qo‘yilgan. 3.4. Ta’lim va salohiyatni rivojlantirish dasturlari Davlat tomonidan ijtimoiy himoyaga muhtoj ayollar uchun: • oliy ta’lim muassasalariga imtiyozli kvotalar ajratilgan; • “Ayollar uchun stipendiya” tizimi joriy etilgan; • ayollarning raqamli savodxonligini oshirishga qaratilgan bepul IT kurslar tashkil etilgan; • yetakchi xotin-qizlar harakati orqali ularning siyosiy va ijtimoiy faolligi oshirilmoqda. Bu orqali xotin-qizlar faqat iste’molchi emas, balki jamiyat rivojiga faol hissa qo‘shuvchi subyektga aylanishi ko‘zda tutilgan. 3.5. Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik BMT, UNDP, UN Women, OXFAM, GIZ, USAID kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda: • gender tengligini ta’minlash, • ayollar salohiyatini oshirish, • zo‘ravonlikka qarshi kurashish, • ijtimoiy xizmatlarni kengaytirish bo‘yicha qator loyihalar amalga oshirilmoqda. Xususan, “Gender tengligi strategiyasi (2022–2030)” davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, xalqaro mezonlarga mos ravishda ishlab chiqilgan. 4. Samarali yondashuvlar va istiqbollar Hayot sinovlaridan charchagan, ammo ko‘zida umid uchquni so‘nmagan har bir ayol — jamiyat mehriga, e’tiboriga muhtojdir. Ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlashda yondashuvlar ham mehrli, ham manzilli bo‘lishi zarur. Bugun “Ayollar daftari”, imtiyozli kreditlar, bepul kasb-hunar kurslari, psixologik va huquqiy xizmatlar kabi tizimlar samarali yo‘lga qo‘yilmoqda. Ammo bu — faqat boshlanishi, yo‘lning ibtidosi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Kelajak esa — yanada kengroq imkoniyatlar sari yo‘ldir: Ayollar salohiyatini ochadigan zamonaviy ta’lim; Onlayn xizmatlar orqali ko‘proq ayollarga yetib borish; Inklyuziv muhit, ruhiy ko‘mak va ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlash; Fuqarolik jamiyati va xalqaro hamkorlik asosida yangi ufqlar ochish... INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 220 Chunki ayolga qaratilgan har bir e’tibor — butun jamiyatga e’tibor, har bir qo‘llab-quvvatlash esa — kelajak poydevoriga qo‘yilgan mustahkam g‘ishtdir. Fikr va mulohazalar Mening mulohazam shuki, ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlashga bo‘lgan yondashuvlar faqat g‘oyaviy ravishda emas, balki tizimli, integratsiyalashgan va doimiy bo‘lishi zarur. • Qo‘llab-quvvatlash dasturlari qisqa muddatli yordam sifatida emas, balki barqaror hayot sharoitlarini yaratish yo‘li sifatida ko‘rilishi kerak. • Ayollarning o‘zini anglash, qaror qabul qilish va salohiyatini ro‘yobga chiqarish qobiliyatini shakllantirishga urg‘u berish lozim. • Jamiyatdagi stereotiplar va madaniy to‘siqlar ustidan kurashishlarda erkaklarni ham jarayonlarga jalb etish muhim ahamiyatga ega. • Yangi zamonaviy yechimlar — raqamli platformalar, onlayn mentorlik, ijtimoiy media kampaniyalari va onlayn huquqiy maslahat xizmatlaridan foydalanish samarali bo‘lishi mumkin. • Ayniqsa qishloq joylarda infratuzilma va kommunikatsiya imkoniyati cheklangan shakllarda innovatsion yechimlar — mobil xizmatlar, quyosh energiyasiga asoslangan tizimlar va uyda o‘qitish shakllari qo‘llanilishi mumkin. Xulosa Ayol — hayotning quyoshi, jamiyatning ruhi, millatning davomchisidir. Uning ko‘zidagi nur so‘nsa, jamiyatning butun bir qatlami so‘nadi, yuraklar muzlaydi, orzular yo‘ldan adashadi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlar esa aynan shu nur so‘nmasligi uchun davlat va jamiyat qo‘l tutmog‘i lozim bo‘lgan eng nozik qatlamdir. Bugungi kunda mamlakatimizda xotin-qizlar manfaatlarini himoya qilish, ularni qo‘llabquvvatlash borasida amalga oshirilayotgan islohotlar tahsinga loyiqdir. “Ayollar daftari”, kasbhunar o‘rgatish markazlari, imtiyozli kreditlar, psixologik yordam xizmatlari, qonuniy asosdagi himoya choralari — bularning barchasi birgina ezgu maqsadga xizmat qiladi: ayolga kuch, ishonch, erkinlik va imkoniyat berish. Ammo bu yo‘lning to‘liq yakuni emas — bu yo‘l davomli va mashaqqatli. Chunki yordam — bu faqat non berish emas, yordam — bu ayolni o‘z oyog‘i bilan turishga, o‘z orzusi sari yurishga ilhomlantirishdir. Ijtimoiy himoya — bu uning qalbidagi jarohatlarni sog‘aytirish, ichki kuchini tiklash va yana parvoz qilishiga ko‘mak berishdir. Kelajakda samarali yondashuvlar, inklyuziv imkoniyatlar, raqamli xizmatlar, insoniy munosabat va mehr bilan to‘ldirilgan tizimlar orqali xotin-qizlarimiz jamiyatda yanada faol, mustaqil va baxtli bo‘lishlariga zamin yaratiladi. Chunki ayollar baxtli bo‘lgan jamiyat — bardavom, barokali va barqaror jamiyatdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 7-martdagi PQ–130-son qarori – “2022– 2026-yillarda Oʻzbekistonda gender tenglikka erishish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”. 2. “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni. – 2019-yil 2-sentabr. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 221 3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 18-fevraldagi PF–5953-son Farmoni – “Ayollarni qo‘llab-quvvatlash va oila institutini mustahkamlashga doir kompleks choratadbirlar to‘g‘risida”. 4. Azizova, D. “Gender tengligi va ayollarni qo‘llab-quvvatlashning huquqiy asoslari”. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021 5. Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) ma’lumotlari – “Ayollar mehnat bozori va bandlik siyosatida teng imkoniyatlar”, 2022-yil. 6. THE ROLE OF WOMEN IN THE POLITICAL AND SOCIAL LIFE IN NEW UZBEKISTAN, Kayumova Kamola Nasirovna. 7. THE STATUS OF WOMEN IN THE SOCIOPOLITICAL LIFE OF UZBEKISTAN (1991-2016), Ismoilova Diyoraoy Khursandjon kizi. 8. ENGAGING IN UZBEKISTAN WOMEN IN SMALL BUSINESS AND ENTREPRENEURSHIP, S. A. Akhrorova. 9. Ibragimova, M. “Oʻzbekistonda xotin-qizlarning ijtimoiy faolligi: muammolar va yechimlar”. – Ilmiy-amaliy maqola. “Yangi O‘zbekiston” ilmiy jurnali, 2022, №3.