JINOYAT ISHLARI BO'YICHA SUDGA QADAR ISH YURITISHNI AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANGAN HOLDA SODDALASHTIRISH MASALALARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 140 JINOYAT ISHLARI BO'YICHA SUDGA QADAR ISH YURITISHNI AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANGAN HOLDA SODDALASHTIRISH MASALALARI Tursunov Davron Doniyorovich Huquqni muhofaza qilish Akademiyasi Magistratura fakulteti tinglovchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17841654 Annotatsiya. Ushbu maqolada jinoyat ishlari bo'yicha sudga qadar ish yuritish jarayonlarini axborot texnologiyalari vositalari orqali optimallashtirishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida O'zbekiston, Rossiya va xorijiy mamlakatlar tajribasidagi eng yaxshi amaliyotlar taqqoslangan, axborot texnologiyalarining sudga qadar ish yuritish muddatlarini qisqartirish, protsessual xujjatlarni qayta ishlash tezligini oshirish hamda ish yuritish sifatini yaxshilashdagi imkoniyatlari baholangan. Olingan natijalar asosida O'zbekiston Respublikasi tergov organlarida raqamli texnologiyalarni yanada kengaytirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so'zlar: sudga qadar ish yuritish, jinoyat protsessi, elektron hujjat almashinuvi, raqamli kriminalistika, tergov organlari, dasturiy ta'minot, jinoyat ishi Abstract. This article analyzes the theoretical and practical aspects of optimizing pre-trial proceedings in criminal cases using information technology tools. The study compares best practices from the experience of Uzbekistan, Russia and foreign countries, assesses the potential of information technologies to reduce the duration of pre-trial proceedings, increase the speed of processing procedural documents and improve the quality of proceedings. Based on the results obtained, practical recommendations have been developed for further expansion of digital technologies in the investigative bodies of the Republic of Uzbekistan. Keywords: pre-trial proceedings, criminal proceedings, electronic document exchange, digital forensics, investigative bodies, software, criminal case Аннотация. В статье анализируются теоретические и практические аспекты оптимизации досудебного производства по уголовным делам с использованием средств информационных технологий. В исследовании сравнивается передовой опыт Узбекистана, России и зарубежных стран, оценивается потенциал информационных технологий для сокращения сроков досудебного производства, повышения скорости обработки процессуальных документов и повышения качества производства. На основе полученных результатов разработаны практические рекомендации по дальнейшему развитию цифровых технологий в следственных органах Республики Узбекистан. Ключевые слова: досудебное производство, уголовное судопроизводство, электронный документооборот, цифровая криминалистика, следственные органы, программное обеспечение, уголовное дело. KIRISH Zamonaviy jamiyatda jinoyat ishlari bo'yicha sudga qadar ish yuritishning murakkablashuvi, jinoyatlarning yangi turlarining paydo bo'lishi va ularni ochish uchun zarur ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 141 bo'lgan dalillarning hajmining ortishi tergov organlaridan yuqori darajadagi professional tayyorgarlik, texnik jihozlanganlik va protsessual jarayonlarni tezkor yuritishni talab etmoqda. O'zbekiston Respublikasida so'nggi yillarda jinoyat-protsessual qonunchilikni takomillashtirish, tergov organlarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash va axborot texnologiyalarini keng joriy etish bo'yicha keng ko'lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. 2019yilda qabul qilingan O'zbekiston Respublikasining "Elektron hukumat to'g'risida"gi qonuni davlat boshqaruvi sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etishning huquqiy asoslarini yaratdi [1]. Shu munosabat bilan sudga qadar ish yuritish jarayonlarini axborot texnologiyalari yordamida soddalashtirish, optimallashtirish va samaradorligini oshirish dolzarb ilmiy-amaliy muammo sifatida namoyon bo'lmoqda. Tadqiqotning maqsadi axborot texnologiyalarining sudga qadar ish yuritishni soddalashtirish imkoniyatlarini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal etish yo'llarini ishlab chiqishdan iborat. Axborot texnologiyalari esa elektron hujjat almashinuvi, ma'lumotlar bazalarining integratsiyasi, sun'iy intellekt algoritmlaridan foydalanish, raqamli dalillarni qayta ishlash va tahlil qilish kabi imkoniyatlarni taqdim etadi. Jahon amaliyotida AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya, Rossiya kabi rivojlangan davlatlar sudga qadar ish yuritishda keng ko'lamda raqamli texnologiyalardan foydalanmoqda [2]. Masalan, AQSh Federal Tergov Byurosida (FBI) CODIS (Combined DNA Index System) tizimi orqali DNK ma'lumotlarini taqqoslash, Rossiyada esa "Sledstvie-2" dasturiy majmuasi tergov harakatlarini rejalashtirish va nazorat qilish uchun qo'llanilmoqda [3]. METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqotning metodologik asosini qiyosiy-huquqiy tahlil, tizimli yondashuv, statistik tahlil va adabiyot manbalarini o'rganish usullari tashkil etadi. O'zbekiston Respublikasida axborot texnologiyalarini huquqiy jarayonlarga joriy etish masalalari A.X. Saidov, B.J. Ergashev, D.A. Azizov kabi huquqshunoslar tomonidan o'rganilgan bo'lsa-da, sudga qadar ish yuritish jarayonlarini maxsus raqamlashtirish masalalari hali ham kam tadqiq etilgan sohalardan biri hisoblanadi [4]. Xorijiy adabiyotlarda sudga qadar ish yuritishda axborot texnologiyalaridan foydalanish masalalariga katta e'tibor qaratilgan. Rossiyalik olim V.A. Lazareva o'z tadqiqotlarida elektron hujjat almashinuvi tizimlarining jinoyat protsessida qo'llanilishining protsessual jihatlarini chuqur tahlil qilgan [5]. Germaniyalik huquqshunos M. Heger raqamli dalillarning huquqiy maqomini va ularni to'plash tartibini o'rganishda muhim hissa qo'shgan [6]. Elektron hujjat almashinuvi (EDI) tizimlari sud, prokurorlik, tergov organlari va boshqa davlat tuzilmalari o'rtasida protsessual hujjatlarni tezkor va xavfsiz uzatishni ta'minlaydi. Bu nafaqat vaqtni tejaydi, balki hujjatlar yo'qolishi yoki o'zgartirilishi xavfini ham kamaytiradi [7]. Videokonferens aloqasi orqali protsessual harakatlarni amalga oshirish ayniqsa geografik jihatdan uzoqda joylashgan shaxslarni so'roq qilish, ekspertlarning xulosalarini olish va boshqa tergov harakatlari uchun amaliy ahamiyatga ega. Pandemiya davrida ushbu texnologiyalarning ahamiyati yanada oshdi [8]. Sun'iy intellekt va mashinaviy o'rganish algoritmlari katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilish, jinoyatlar o'rtasidagi bog'liqliklarni aniqlash, shubhali operatsiyalarni topish va hatto potentsial jinoyatchilarni identifikatsiya qilishda yordam beradi. Masalan, AQSh politsiyasi tomonidan qo'llaniladigan PredPol dasturi jinoyatlarning ehtimoliy sodir etilish joylarini bashorat qilish orqali profilaktika choralarini samarali rejalashtirish imkonini beradi [9]. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 142 Raqamli kriminalistika zamonaviy jinoyatlarning ko'pchiligi raqamli qurilmalar yoki internet orqali amalga oshirilishi sababli alohida ahamiyat kasb etadi. Kompyuterlar, smartfonlar, planshеtlar, bulutli xizmatlar va ijtimoiy tarmoqlardan olingan raqamli dalillarni to'g'ri to'plash, saqlash va tahlil qilish maxsus dasturiy vositalar va yuqori malakali mutaxassislarni talab etadi. EnCase, FTK (Forensic Toolkit), Cellebrite kabi dasturiy ta'minot mahsulotlari raqamli dalillarni qayta ishlashda keng qo'llanilmoqda [10]. NATIJALAR VA MUHOKAMA O'tkazilgan tahlil natijalariga ko'ra, axborot texnologiyalarining sudga qadar ish yuritish jarayoniga ta'siri bir nechta asosiy yo'nalishlar bo'yicha baholanishi mumkin. Birinchidan, protsessual muddatlarni qisqartirish imkoniyati yaqqol namoyon bo'lmoqda. An'anaviy usulda jinoyat ishi bo'yicha hujjatlarni tayyorlash, ularni tegishli organlarga yuborish va javob olish bir necha kundan bir necha haftagacha vaqt talab etadi. Elektron hujjat almashinuvi tizimi ushbu jarayonni bir necha soatga yoki hatto daqiqalarga qisqartirishi mumkin. Ikkinchidan, dalillarning sifati va ishonchliligi ortadi. Raqamli texnologiyalar orqali olingan dalillar metama'lumotlar (metadata) bilan ta'minlanadi, ularning kelib chiqishi, vaqti va o'zgartirilmaganligi kriptografik usullar orqali isbotlanishi mumkin. Uchinchidan, tergov organlarining ish yukini kamaytirish va samaradorlikni oshirish erishiladi. Sun'iy intellekt tizimlari oddiy va takrorlanuvchi vazifalarni avtomatlashtirish orqali tergovchilar murakkab analitik ishlarga ko'proq vaqt ajratishi mumkin. Quyidagi jadvalda axborot texnologiyalarining turli toifalari va ularning sudga qadar ish yuritishga ta'siri taqqoslangan: 1-jadval. Axborot texnologiyalarining sudga qadar ish yuritishdagi qo'llanilishi va samaradorligi Texnologiya turi Qo'llanish sohasi Vaqt tejash darajasi Amalga oshirish murakkabligi Huquqiy tartibga solinganlik Elektron hujjat almashinuvi Protsessual hujjatlarni yuborish 70-85% O'rtacha Yuqori Ma'lumotlar bazalari integratsiyasi Ma'lumot olish va tekshirish 60-75% Yuqori O'rtacha Videokonferens aloqasi Masofaviy so'roq va boshqa harakatlar 50-60% Past O'rtacha Sun'iy intellekt tizimlari Ma'lumotlarni tahlil qilish 40-80% Juda yuqori Past Raqamli kriminalistika Elektron dalillarni to'plash 30-50% Yuqori O'rtacha Jadvaldan ko'rinib turibdiki, eng yuqori samaradorlik elektron hujjat almashinuvi va ma'lumotlar bazalari integratsiyasida kuzatilmoqda, ammo ularning amalga oshirish murakkabligi turlicha. Elektron hujjat almashinuvi nisbatan oson amalga oshirilsa, ma'lumotlar bazalarini integratsiya qilish jiddiy texnik va tashkiliy choralarni talab etadi. Sun'iy intellekt tizimlari potentsial jihatdan eng katta samara berishi mumkin, ammo ularni joriy etish va to'g'ri sozlash juda murakkab hamda yuqori xarajatlarni talab qiladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 143 Biroq, axborot texnologiyalarini joriy etish bir qator muammolar va xavf-xatarlar bilan ham bog'liq. Birinchi va eng muhim muammo shaxsiy ma'lumotlarning maxfiyligi va xavfsizligini ta'minlashdir. Keng ko'lamli ma'lumotlar bazalari va ularning integratsiyasi fuqarolarning shaxsiy hayoti haqidagi ma'lumotlarning noo'rin tarqalishi yoki suiiste'mol qilinishi xavfini oshiradi. Ikkinchi muammo texnik va kadrlar ta'minoti bilan bog'liq. Zamonaviy axborot texnologiyalarini qo'llash yuqori malakali IT-mutaxassislar, tergov organlarining xodimlarini qayta tayyorlash va doimiy texnik qo'llab-quvvatlashni talab etadi. Uchinchidan, raqamli dalillarning huquqiy maqomi va ularni to'plash tartibini aniq belgilash zaruriyati mavjud. O'zbekiston jinoyatprotsessual qonunchiligida elektron dalillarning maqomi, ularni to'plash va saqlash tartibi to'liq tartibga solinmagan [4]. Quyidagi jadvalda turli mamlakatlarning sudga qadar ish yuritishda axborot texnologiyalaridan foydalanish tajribasi taqqoslangan: 2-jadval. Turli mamlakatlarning sudga qadar ish yuritishda axborot texnologiyalaridan foydalanish darajasi Mamlakat Elektron hujjat almashinuvi Biometrik identifikatsiya tizimlari Sun'iy intellekt qo'llanilishi Raqamli dalillarning huquqiy asoslanganligi Umumiy raqamlashtirish darajasi (%) AQSh To'liq joriy etilgan Keng qo'llaniladi Keng qo'llaniladi To'liq tartibga solingan 85-90 Buyuk Britaniya To'liq joriy etilgan Keng qo'llaniladi O'rtacha qo'llaniladi To'liq tartibga solingan 80-85 Germaniya To'liq joriy etilgan O'rtacha qo'llaniladi Cheklangan qo'llaniladi To'liq tartibga solingan 75-80 Rossiya Qisman joriy etilgan Keng qo'llaniladi Cheklangan qo'llaniladi Qisman tartibga solingan 60-70 O'zbekiston Dastlabki bosqichda Rivojlanmoqda Juda cheklangan Yetarli emas 35-45 Jadvaldan ko'rinib turibdiki, O'zbekiston axborot texnologiyalarini sudga qadar ish yuritishga joriy etish bo'yicha rivojlangan mamlakatlardan sezilarli darajada orqada qolmoqda. Bu holatni tuzatish uchun kompleks choralar zarur. Birinchidan, jinoyat-protsessual qonunchilikka elektron dalillar, elektron hujjat almashinuvi va boshqa raqamli texnologiyalarning qo'llanilishi bilan bog'liq aniq normalar kiritilishi kerak. Ikkinchidan, tergov organlarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, zamonaviy dasturiy ta'minot va texnik vositalar bilan jihozlash zarur. Uchinchidan, tergov organlari xodimlarini raqamli texnologiyalardan foydalanish bo'yicha muntazam ravishda o'qitish va malakasini oshirish tizimini yo'lga qo'yish lozim. Amaliy jihatdan, O'zbekiston Respublikasida sudga qadar ish yuritishni soddalashtirish uchun quyidagi yo'nalishlar ustuvor hisoblanadi. Birinchidan, Bosh prokuratura, IIB, Davlat xavfsizlik xizmati va boshqa tergov organlarini birlashtiruvchi yagona elektron ish yuritish tizimini yaratish. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 144 Bu tizim jinoyat ishlarini ro'yxatga olish, nazorat qilish, tergov harakatlarini rejalashtirish va hujjatlarni elektron shaklda yuborish imkonini berishi kerak. Ikkinchidan, "bir oynali xizmat" tamoyili asosida fuqarolar va yuridik shaxslarning barcha tegishli ma'lumotlar bazalariga markazlashtirilgan kirish tizimini yaratish. Uchinchidan, raqamli dalillarni to'plash, saqlash va tahlil qilish bo'yicha standartlar va qoidalarni ishlab chiqish hamda maxsus raqamli kriminalistika laboratoriyalarini tashkil etish. To'rtinchidan, videokonferens aloqasi orqali protsessual harakatlarni amalga oshirish mexanizmini qonunchilikda mustahkamlash va amaliyotga joriy etish. XULOSA O'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, axborot texnologiyalari sudga qadar ish yuritishni sezilarli darajada soddalashtirish, tezlashtirish va samaradorligini oshirish imkoniyatlariga ega. Elektron hujjat almashinuvi tizimlari, ma'lumotlar bazalarining integratsiyasi, videokonferens aloqasi, sun'iy intellekt algoritmlari va raqamli kriminalistika vositalari tergov organlarining ish unumdorligini oshirish, protsessual muddatlarni qisqartirish va jinoyatlarni ochish foizini yaxshilash uchun muhim vositalar hisoblanadi. Xorijiy mamlakatlarda ushbu texnologiyalarning keng qo'llanilishi ularning samaradorligini amaliy jihatdan tasdiqlaydi. Biroq, axborot texnologiyalarini muvaffaqiyatli joriy etish uchun bir qator shart-sharoitlar zarur: aniq va to'liq huquqiy tartibga solinganlik, zamonaviy texnik vositalar bilan ta'minlanganlik, yuqori malakali mutaxassislar bo'lishi va shaxsiy ma'lumotlarning maxfiyligini ta'minlovchi ishonchli himoya tizimlari. O'zbekiston Respublikasida sudga qadar ish yuritishda axborot texnologiyalaridan foydalanish hali boshlang'ich bosqichda bo'lib, sezilarli rivojlanish potentsialiga ega. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko'lamli raqamli islohotlar, "Raqamli O'zbekiston-2030" strategiyasining amalga oshirilishi va elektron hukumatni joriy etish bo'yicha qabul qilingan qonunlar ushbu sohada tizimli o'zgarishlarni amalga oshirish uchun mustahkam asos yaratadi. Kelgusida tergov organlarining yagona axborot tizimini yaratish, raqamli dalillarning huquqiy maqomini aniq belgilash, maxsus raqamli kriminalistika bo'limlarini tashkil etish va kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish ustuvor yo'nalishlar bo'lishi kerak. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI 1. O'zbekiston Respublikasining "Elektron hukumat to'g'risida"gi qonuni. 2019 yil 3 dekabr. ORQ-597-son // O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami. 2019. №49. 2. Goodison S.E., Davis R.C., Jackson B.A. Digital Evidence and the U.S. Criminal Justice System: Identifying Technology and Other Needs to More Effectively Acquire and Utilize Digital Evidence. Santa Monica: RAND Corporation, 2015. 128 p. 3. Лазарева В.А. Электронное уголовное дело: проблемы и перспективы // Уголовное судопроизводство. 2018. №3. С. 12-18. 4. Эргашев Б.Ж. Жиноят процессида ахборот технологияларидан фойдаланиш муаммолари // Ҳуқуқ ва жамият. 2020. №4. Б. 45-52. 5. Лазарева В.А. Процессуальные основы использования информационных технологий в досудебном производстве // Вестник Самарской гуманитарной академии. Серия: Право. 2019. №1. С. 67-74. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 145 6. Heger M. Digitale Beweismittel im Strafprozess: Grundlagen und Grenzen // Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik. 2017. №12. S. 456-468. 7. Вехов В.Б. Электронная информация и электронные доказательства в уголовном судопроизводстве // Труды Академии управления МВД России. 2016. №4. С. 34-40. 8. Азизов Д.А. Жиноят иши юритишда видеоконференция алоқасидан фойдаланишнинг процессуал жиҳатлари // Ҳуқуқий тадқиқотлар журнали. 2021. №1. Б. 78-85. 9. Perry W.L., McInnis B., Price C.C., Smith S.C., Hollywood J.S. Predictive Policing: The Role of Crime Forecasting in Law Enforcement Operations. Santa Monica: RAND Corporation, 2013. 183 p. 10. Casey E. Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers and the Internet. 3rd edition. London: Academic Press, 2011. 840 p.