ESHITISHDA NUQSONI BOʻLGAN BOLALAR MAKTABIDA ONA TILI OʻQITISH TIZIMINING TAVSIFI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 178 ESHITISHDA NUQSONI BOʻLGAN BOLALAR MAKTABIDA ONA TILI OʻQITISH TIZIMINING TAVSIFI Raxmonaliyeva Madina Arabjon qizi Nizomiy nomidagi OʻzMPU Surdopedagogika yoʻnalishi 3bosqich talabasi Kirish Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar – o‘quv jarayonida maxsus pedagogik yondashuvni talab qiladigan o‘quvchilar kategoriyasidan biri bo‘lib, ularning psixofiziologik rivojlanishida eshitish funksiyasining cheklanganligi muhim rol o‘ynaydi. Eshitish qobiliyatining pasayishi yoki to‘liq yo‘qligi nutqning shakllanishi, so‘z boyligi, grammatik konstruktsiyalarni o‘zlashtirish, og‘zaki muloqot va yozma nutq ko‘nikmalariga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli bunday bolalar uchun ona tili fanini o‘qitish jarayoni o‘ziga xos tamoyillar, metodik yondashuvlar va maxsus didaktik vositalarga tayanadi. Mazkur tezisda eshitishida nuqsoni mavjud bo‘lgan bolalarga mo‘ljallangan maxsus maktablarda ona tili o‘qitish tizimining mazmuni, metodlari, bosqichlari hamda pedagogik jarayonning o‘ziga xos xususiyatlari keng va ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi. Asosiy qism Eshitishning cheklanganligi muloqot jarayoniga bevosita ta’sir qiladi. Bunday bolalar atrofdagi nutqni yetarlicha qabul qila olmagani uchun:  fonematik idrok sust rivojlanadi,  og‘zaki so‘z boyligi sekin shakllanadi,  grammatik kategoriyalar, qo‘shimchalar, so‘z yasalishi, gap tuzilishi kech o‘zlashtiriladi,  nutqiy eshitish-motor koordinatsiyasi qiyinlashadi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 179 Shu sababli ona tili darslari faqat lingvistik bilim berishga emas, balki kompensator jarayonlarni faollashtirish, vizual idrok va artikulyatsiya apparatini rivojlantirishga ham yo‘naltiriladi. Bu turdagi bolalar uchun ona tili o‘qitishda quyidagi psixolingvistik jihatlar e’tiborga olinadi: 1. Ko‘rish orqali o‘rganish – asosiy axborot manbai sifatida vizual obrazlar. 2. Kinetik nutq ko‘rsatmalari – labdan o‘qish, imo-ishora tilidan yordamchi vosita sifatida foydalanish. 3. Qayta-qayta mustahkamlash – yangi so‘z va grammatik formalarni o‘zlashtirish uchun ko‘proq takror talab etiladi. 4. Konkret tushunchalardan abstrakt tushunchalarga o‘tish – murakkab tushunchalar avval vizual misollar orqali beriladi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ona tili fanining asosiy maqsadi quyidagilardan iborat:  To‘liq shakllangan savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirish.  O‘quvchilarda yozma va og‘zaki nutqning imkon qadar mukammal shakllanishi.  Labdan o‘qish, vizual idrok, artikulyatsiya ko‘nikmalarini mustahkamlash.  Mustaqil fikrlash, matn yaratish, turli janrlardagi matnlarni anglash ko‘nikmalarini rivojlantirish.  Muloqot kompetensiyasini oshirib, ular uchun qulay kommunikativ muhit yaratish. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ona tili o‘qitish tizimi maxsus metodik ko‘rsatmalar asosida tashkil etiladi. Jarayonning asosiy yo‘nalishlari:  grafiklar, rasmlar, piktogrammalar;  predmetli ko‘rgazmalar;  video-lavhalar va subtitrli materiallar;  kompyuter dasturlari va interaktiv darsliklar. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 180 Vizual axborot – bunday bolalar uchun asosiy o‘qitish kanali bo‘lib, tushunchalarni tasvir orqali idrok qilish osonroq kechadi. Nutq apparatini rivojlantirish uchun maxsus mashqlar bajariladi:  tovushlarni aniq talaffuz qilish,  lab, til va jag‘ mashqlari,  ovoz-motor sinxronligi. Bu mashqlar darsning ajralmas qismi hisoblanadi. Labdan o‘qish jarayonida o‘quvchilarga:  o‘qituvchining lab, til harakati,  yuz mimikasi,  artikulyatsion belgilarni tushunish o‘rgatiladi. Bu ko‘nikma og‘zaki nutqni idrok etishni osonlashtiradi. To‘liq o‘rgatish emas, balki tushuntirishni yengillashtiruvchi qo‘shimcha kommunikativ vosita sifatida ishlatiladi. Har bir bola eshitish darajasi, nutq rivoji, idrok tezligi bo‘yicha boshqalardan farq qiladi. Shuning uchun:  individual darslar,  differensial topshiriqlar,  moslashtirilgan matnlar tizimli qo‘llanadi. Darslar quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha olib boriladi: Savod o‘rgatish bosqichi  harflarni vizual obraz orqali o‘rgatish,  tovush-harf munosabatini ko‘rsatish,  bo‘g‘inlab o‘qish,  labdan o‘qish bilan parallel olib boriladi. Bu bosqichda o‘quvchilar ko‘proq tasviriy vositalar orqali so‘z va tovushlarni bog‘laydi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 181 Eshitish nuqsoni so‘z boyligini cheklab qo‘yganligi sababli:  har bir yangi so‘z ko‘rgazma orqali o‘rgatiladi;  sinonim, antonim, polisemiya tushunchalari sodda misollar orqali beriladi;  so‘zlarni hayotiy vaziyatlarda qo‘llash mashqlari beriladi. Grammatika o‘rgatishda quyidagilar muhim:  Qoidalar qisqa va ko‘rgazmali beriladi.  Har bir qoida ko‘p misollar bilan mustahkamlanadi.  Gap tuzilishi vizual sxemalar orqali tushuntiriladi.  Fe’l zamonlari, otlarning egalik va kelishik qo‘shimchalari, sifat darajalari sodda testi va misol asosida o‘rgatiladi. Matn ustida ishlash quyidagi bosqichlarda olib boriladi: 1. Matnni vizual idrok qilish – rasm, sxema, qisqa izoh. 2. O‘qituvchi tomonidan ifodali o‘qish (o‘quvchilar labdan kuzatadi). 3. O‘quvchining mustaqil o‘qishi – so‘zlashuv qiyinchiliklari hisobga olinadi. 4. Matn mazmunini rejalashtirish – soddalashtirilgan reja tuzish. 5. Savollar berish – qisqa, aniq va vizual ko‘makli. 6. Matn asosida yozma mashqlar – qayta hikoya, tahlil, gap tuzish. Yozma mashqlar bosqichma-bosqich:  so‘z ko‘chirish,  bo‘g‘in yozish,  gap tuzish,  matn yaratish ko‘rinishida o‘rgatiladi. Yozma nutqning rivoji eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun asosiy kommunikativ vosita bo‘lgani sababli alohida e’tibor qaratiladi. Hozirgi maxsus pedagogika eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun quyidagi texnologiyalardan foydalanishni tavsiya etadi:  Interaktiv taxtalar – rasm, harf va so‘zlarni vizual tarzda ko‘rsatish uchun. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 182  Subtitrlangan videolar – nutqni idrok qilishni osonlashtiradi.  Kompyuter dasturlari – “logoped-trenajyor”, “artikulyatsiya mashqlari”, “fonetika simulyatorlari”.  Multimedia darsliklar – ko‘rish va o‘qish kanallarini birlashtiradi.  Esitish apparatlari bilan sinxronlashtirilgan audio-materiallar – qisman eshitish imkoniyati bo‘lgan bolalar uchun. Bu maktablarda ona tili o‘qituvchisi:  lingvist,  surdopedagog,  psixolog,  kommunikator vazifasini birlashtirgan mutaxassis bo‘lishi kerak. O‘qituvchi faoliyatining asosiy yo‘nalishlari:  bolalarning nutqiy rivojlanishini sistematik nazorat qilish,  individual reja tuzish,  ko‘rgazmali darslarni tayyorlash,  logoped bilan hamkorlik qilish,  o‘quvchining ijtimoiy-madaniy kompetensiyasini rivojlantirish. Uning asosiy vazifasi – eshitish nuqsoni o‘quvchining ta’lim jarayoniga to‘sqinlik qilmasligi uchun zarur sharoit yaratishdir. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ona tili ta’limi bosqichma-bosqich amalga oshiriladi: 1. Tayyorlov bosqichi – nutqqa tayyorlov, fonetik idrok, artikulyatsiya. 2. Boshlang‘ich bosqich – savod o‘rgatish, sodda grammatik tushunchalar. 3. Asosiy bosqich – murakkab grammatik kategoriyalar, matn bilan ishlash. 4. Yuqori bosqich – nutqning stilistik tomonlari, mustaqil ijodiy ishlar. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 183 Har bir bosqich avvalgisiga tayanadi va o‘quvchilarning rivojlanish darajasiga qarab moslashtiriladi. To‘g‘ri tashkil etilgan tizim natijasida o‘quvchilar:  so‘z boyligini sezilarli kengaytiradi,  gap tuzish va matn yaratish ko‘nikmalarini egallaydi,  fonetik va grafematik bog‘lanishni anglaydi,  o‘z fikrini yozma shaklda ifoda eta oladi,  og‘zaki nutqda minimal bo‘lsa ham mustaqil fikr yurita boshlaydi,  muloqot va ijtimoiy moslashuv darajasi oshadi. Bu esa ularning keyingi bosqichlardagi ta’limi uchun mustahkam poydevor yaratadi. Xulosa Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar maktablarida ona tili o‘qitish tizimi odatiy ta’lim tizimidan tubdan farq qiluvchi maxsus yondashuvlarni talab etadi. Bunda o‘quvchilarning vizual idrok imkoniyati, artikulyatsion ko‘nikmalari, nutq rivojlanish darajasi, psixologik xususiyatlari hisobga olinadi. Ona tili darslarining asosiy vazifasi – o‘quvchilarni savodxonlikka o‘rgatishdan tashqari, ularning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish, ijtimoiy moslashuvni ta’minlash va mustaqil fikrlashga o‘rgatishdir. Zamonaviy texnologiyalar, ko‘rgazmali vositalar, individual yondashuv va psixolingvistik tamoyillarni to‘g‘ri qo‘llash orqali eshitishda nuqsoni mavjud bolalarning tilni puxta egallashi va jamiyatda faol o‘rin topishi uchun keng imkoniyat yaratiladi. Adabiyotlar ro‘yxati, 1. А. Фуломов. Она тили ўқитиш принтсиплари ва методлари. - Т.: Ўқитувчи, 1992. 2. Б. Мақулова, Т. Адашбоев. Китобим - офтобим (1-синф учун синфдан ташқари ўқиш китоби). - Т.: Ўқитувчи, 1999. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 184 3. Б. Мақулова, С. Саъдиева. Синфдан ташқари ўқиш машғулотлари (1 синф ўқитувчилари учун методик қўлланма). - Т.: Ўқитувчи, 1997. 4. Р. Сафарова. Нутқий кўникмаларни текшириш асослари. //Бошл. таъл. журнали. - Тошкент, 1997. - №5. 10-11-бетлар. 5. С. Матчонов, А. Шожалилов, Х. Ғуломова, Ш.Сариев, З. Долимов. Ўқиш китоби (4-синф учун дарслик). - Т.: Янгиюл полиграпҳ сервиcе, 2009. 6. Л.М. Быкова, Е.Е. Вишневская. Методика развития речи глухих школьников в младших классах. – Л., 1979 7. С.А. Зыков. Методика обучения глухих детей языку. – М., 1977 И.В. Колтуненко, Л.П.Носкова. Обучение русскому языку а 5-7 классах школы глухих. – М., 1982