QADIMGI MISR SAN'ATINING SHAKLLANISHIGA TA'SIR ETGAN TARIXIY, TABIIY VA IJTIMOIY OMILLAR TAHLILI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 35 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17845986 UDK 7.032 QADIMGI MISR SAN’ATINING SHAKLLANISHIGA TA’SIR ETGAN TARIXIY, TABIIY VA IJTIMOIY OMILLAR TAHLILI No‘monova Manzuraxon Toshtemir qizi Andijon davlat pedagogika instituti magistratura bo‘limi “Tasviriy san’at” 1-bosqich magistranti [email protected]. ANNOTATSIYA Ushbu maqolada Misr san’atining shakllanishi va uning asosiy xususiyatlariga ta’sir ko‘rsatgan tarixiy, tabiiy hamda ijtimoiy omillar tahlil etiladi. Nil daryosining yillik toshqinlari qadimgi misrliklarning xo‘jalik faoliyati, muhandislik ishlari, yer tuzish va astronomiya sohalarining rivojlanishiga asos bo‘lgani yoritiladi. Shuningdek, jamiyatdagi qat’iy ijtimoiy tabaqalanish, diniy e’tiqodlar va O‘liklar Shohligiga bo‘lgan ishonch Misr san’atining asosiy mazmun-mohiyatini belgilab bergani ko‘rsatib o‘tiladi. Maqolada piramidalar, haykaltaroshlik, devor rasmlari kabi yodgorliklarning abadiylik, osoyishtalik va mutlaq xotirjamlik timsoli sifatida yaratilgani ilmiy dalillar bilan asoslanadi. Kalit so‘zlar: Misr san’ati, Nil daryosi, Qadimgi Misr madaniyati, Piramidalar, Astronomiya, Yer tuzish, Diniy tasavvurlar, Haykaltaroshlik, АННОТАЦИЯ В статье анализируются исторические, природные и социальные факторы, повлиявшие на формирование египетского искусства и его основные черты. Показывается, как ежегодные разливы Нила служили основой для развития хозяйственной деятельности, инженерного дела, землепользования и астрономии древних египтян. Также показано, что строгая социальная стратификация общества, религиозные верования и вера в Царство мёртвых определяли основное содержание египетского искусства. В статье научно обосновано, что такие памятники, как пирамиды, скульптуры и настенные росписи, были созданы как символы вечности, покоя и абсолютного умиротворения. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 36 Ключевые слова: египетское искусство, река Нил, древнеегипетская культура, пирамиды, астрономия, география, религиозные образы, скульптура, ANNOTATION This article analyzes the historical, natural, and social factors that influenced the formation of Egyptian art and its main features. It highlights how the annual floods of the Nile River formed the basis for the development of the economic activities, engineering, land management, and astronomy of the ancient Egyptians. It also shows that the strict social stratification in society, religious beliefs, and belief in the Kingdom of the Dead determined the main content of Egyptian art. The article substantiates with scientific evidence that monuments such as pyramids, sculptures, and wall paintings were created as symbols of eternity, tranquility, and absolute peace. Keywords: Egyptian art, Nile River, Ancient Egyptian culture, Pyramids, Astronomy, Geography, Religious imagery, Sculpture Go‘zallikka muhabbat inson tabiatining eng tabiiy va qadimiy fazilatlaridan biridir. O‘zini o‘ldirib, yeb qo‘ymaslik uchun faqat o‘ldirishi va yeyishi kerakligini anglab yetgan nodon vahshiy o‘zining ibtidoiy maskaniga qaytib, mutlaqo tushunarsiz ishlar bilan shug‘ullana boshlaydi. U o‘choq atrofida toshlarni faqat o‘zi tushunadigan tartibda tartibga solar, uzoq vaqt davomida suyak tumorini sayqallash va burg‘ulash bilan shug‘ullanar, tutunli o‘choqning miltillagan alangasida ertasi kuni ovlashi kerak bo‘lgan yovvoyi buqaning siluet 1 ini o‘ylanib izlar edi. Shunday qilib, inson hali ham intuitiv ravishda o‘zining uyg‘unlik va did haqidagi tushunchalariga tayanib, bugungi kunda odatda moda dizayni va interyer dizayni bo‘yicha mutaxassislarni taklif qilish, taniqli ustalarning asarlarini sotib olish yoki ularni sizning uyingizda ishlashga ko‘ndirish orqali ma’lum muammolarni hal qilish imkoni paydo bo‘ldi. Tabiatga taqlid qilish o‘z o‘rnini an’anaviy qoidalarga qat’iy rioya qilishga berdi, keyin mifologik va diniy mavzular kundalik hayotning oddiy quvonchlarini tasvirlashga, tez orada ifodali, ramziy, mavhum va kontseptual hamma narsaga qiziqish uyg‘otdi. Aynan shu narsa san’at tarixini juda jozibali va oldindan aytib bo‘lmaydigan darajaga olib keladi: unda tasodifiy ko‘p narsa bor, lekin tizimli yoki tarixiy shartli bo‘lgan juda oz narsa; moda va didning injiqliklari ko‘pincha sog‘lom fikr va mantiqni almashtiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, san’at o‘zining tushunarsiz jozibasi va doimo tushunib bo‘lmaydigan ma’nosi bilan hayotning o‘ziga mazmun jihatdan o‘xshashdir. 1 SILUET [frans. silhouette, fransuz davlat arbobi E. de Siluet (1709—67) nomidan)] — keng maʼnoda — sanʼatda narsalarni tabiatda qanday boʻlsa, shunday uning soyasiga oʻxshatib shaklini chizish; tormaʼnoda — grafika usuli: shakl va narsalarni tekis yuzada yaratilgan bir tusdagi tasviri. Siluet chizilgan (tush yoki oq boʻyoq bilan) yoki qogʻozdan qirqib unga kontrastzaminga yopishtirilgan shakl, chegarasi bilan cheklangan toʻq yoki yorqin dogʻ. https://uz.wikipedia.org/wiki/Siluet INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 37 Pyotr Gnedich (1855-1925) o‘zining ulkan ishlarini amalga oshirishda to‘g‘ri yo‘l tutdi. U kitobni badiiy-tarixiy jargon 1 va yashirin nazariyalar bilan chalkashtirib yuborishdan o‘zini tiydi. Buning o‘rniga u o‘z o‘quvchilariga inson dahosining o‘tgan ming yilliklar davomida erishgan yutuqlarini to‘liq baholash imkoniyatini taqdim etdi, tasvirlarni faqat kerakli tushuntirishlar bilan hamroh qildi. Misr dunyodagi eng qadimiy davlat bo‘lib, uning tarixi haqida juda ko‘p qiziqarli ma’lumotlar saqlanib qolgan. Aynan mana shu jumboqli va sirli fir’avnlar o‘lkasida san’atning ko‘plab turlari va shakllari tug‘ilgan, ular keyinchalik Osiyo va Yevropada rivojlangan. Ular, shuningdek, qadimgi estetikaning asosi, barcha zamonaviy san’atning boshlang‘ich nuqtasi bo‘lib xizmat qilgan. Misr Sahroi Kabir va Qizil dengiz o‘rtasidagi Nil bo‘ylab unumdor yerlarning tor chizig‘ida joylashgan. Daryoning yillik toshqinlari toshloq cho‘lni yam-yashil vodiyga aylantirdi; iqtisodiy farovonlik ijtimoiy munosabatlarning murakkablashuviga olib keldi. Misrda insoniyat sivilizatsiyasi tarixida oʻziga xos huquqlar, urf-odatlar va eʼtiqodlarga ega boʻlgan birinchi davlatning paydo boʻlishi uchun sharoit yaratdi. Bu yerda hamma narsa o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turardi: din, me’morchilik, haykaltaroshlik va rasm. Hatto qadimgi yunonlar ham Misrni mo‘’jizalar mamlakati deb bilishgan. Ular Nil vodiysining barcha yodgorliklarini qamrab olgan, haqiqiy hayotga aloqasi bo‘lmagan nayranglarda sirli belgilarni ko‘rdilar. “Tarixning otasi” Gerodot ulkan piramidalarda qush boshli xudolarning tasvirlari haqida gapirib barchani birdek hayratda qoldirdi. U tushuntirish uchun murojaat qilgan ruhoniylar unga ramzlar va yozuvlarni ochishda yordam bera olmadilar. Hatto qudratli Rim ham Misr bilan yaqinroq munosabatlarga kirishib, o‘zining mistik pardasidan voz kecholmadi.[1] Fir’avnlarning qadimiy yurtini o‘rab turgan tuman tiniq bo‘lib, u bizga o‘zining ajoyib ulug‘vorligi va ramziy sirliligi bilan ko‘rinishidan oldin o‘n sakkiz asr o‘tishi kerak edi. Misrning birinchi jiddiy tadqiqi, biz bilganimizdek, Napoleonning Misr ekspeditsiyasidan boshlangan. Olimlarning butun bir galaktikasi asta-sekin Misr ruhoniylarining sirlarini ochishga kirishdi. Biz IX-asrda Dnepr va Ilmen daryolari boʻyida yashagan slavyanlardan koʻra, Qadimgi Misr haqida koʻproq bilamiz. Misrliklar Afrikaning tub aholisi emas edi. Misr xalqi Shimoliy-Sharqiy Afrikadagi turli qabilalar va Gʻarbiy Osiyodagi ayrim qabilalarning qorishishi natijasida vujudga kelgan. Qadimgi misrliklar qora, silliq sochli kuchli tuzilishga ega, qora tanli odamlar edi. Birinchi ko‘chmanchilar o‘z hayotlarini menga bo‘ysundirdilar. Ko‘p narsa Nilga bog‘liq edi. Bu daryoni bejiz muqaddas deb atamagan. Qadimgi Misr madhiyalaridan birida shunday deyilgan: “Ey Nil, sen 1 Jargon (fransuzcha: jargon safsata) — biror ijtimoiy guruhning oʻziga xos leksikasi, fonetikasi va grammatikasi bilan umum soʻzlashuv tili va mahalliy dialektlardan farq qiladigan tili. Jargon muayyan ijtimoiy muhitda yuzaga keladi va shular manfaatiga xizmat qiladi (maye, talabalar, harbiy xizmatchilar, turli kasb, mashgʻulot egalari orasidagi Jargon). Bunday Jargonlarni kuchli rivojlangan va aniq terminlarga ega biror kasb tili bilan aralashtirmaslik lozim. Jargon ham leksik, ham uslubiy jihatdan turli-tuman, tezda oʻzgaruvchan, barqaror boʻlmaydi. https://uz.wikipedia.org/wiki/Jargon. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 38 Misrning butun yurtga vahiy va tiriltirilishisan!” Xalqning mentaliteti, qarashlari, axloqi, urf-odatlari, hatto ma’naviy faoliyati ham Nil daryosi bilan uzviy bog‘liq edi. San’at milliy ma’naviyat mahsuli, muayyan shart-sharoit ta’sirida rivojlangan, degan o‘zgarmas qonun aynan shu yerda ilk bor namoyon bo‘ldi. 1-rasm.Piramidalar Misrdagi hayot bir qancha omillarga bog‘liq edi. Ulardan eng muhimi daryoning yillik suv toshqini edi. Shishgan Nil qirg‘oqlarga to‘kilgan kecha butun Misr uchun bayram edi. Hamma joyda chiroqlar yoritilgan va yoritilgan qayiqlar aylanib yurgan: bu “tomchi kechasi” edi. Agar bu tomchi tushmasa Nil barbod bo‘lgach, mamlakat qayg‘uga botdi: hosilga umid yo‘qoldi, quruq tuproq hosil bermadi, vodiyni ocharchilik kutmoqda edi. Suv miqdorini tartibga solish uchun, ayniqsa, dalalarni sug‘orish uchun, burish kanallari va shlyuzlar qurish kerak edi. Shunday qilib, Misrda muhandislik va texnologiyaning rivojlanishiga tabiatning o‘zi hissa qo‘shgan. Nil daryosi boʻyidagi yerlarning qimmatligi yerdan oqilona foydalanishni taqozo etdi. Bu bilimning eng muhim sohalaridan biri sifatida yer tuzishni rivojlantirishni rag‘batlantirdi.[2] Misrliklar ham toshqinning aniq vaqtini bilishlari va suv toshqini boshlanishiga tayyorgarlik ko‘rishlari kerak edi. Shunday qilib, ko‘proq yoki kamroq aniq astronomik kuzatishlarga asoslangan taqvim paydo bo‘ldi. Butun bir ruhoniy kasta 1 o‘zini astronomiyani o‘rganishga bag‘ishladi va bu yangi bilimlarni diniy madaniyatni rivojlantirish uchun ishlatdi. 1 Kasta (ruscha: Каста) Rossiyaning Rostov-Don shahrida 1995-yili tuzilgan hip hop guruhdir. Guruh New Yorklik Wu Tang-Clandan ilhomlanib, ijodini boshlagan. https://uz.wikipedia.org/wiki/Kasta_(guruh). INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 39 2-rasm. Uy shaklida yasalgan Misr sarkofagi. Mahalliy muhandis to‘satdan armiyaga yuborildi, bu uning atrofidagilarning hayotiga xavf tug‘dirardi: noto‘g‘ri to‘g‘on Nil suv toshqini paytida cheksiz ofatlarga olib kelishi mumkin edi. Shuning uchun ham davlat mashinasining ishlashi uchun jangchi va dehqon kastalariga qat’iy bo‘linish zarur edi, ularda yunonlarning uchinchi kastasi hukmronlik qildi. Misr hayotining chegaralari ma’lum qonunlar bilan qat’iy cheklangan san’atni yaratdi. Bu erda hissiy, jonli, o‘ynoqi tasavvurning har qanday ko‘rinishini izlash befoyda bo‘lar edi. Yunon san’ati doimo harakat yoki ruhiy turtkini ifodalashga intilgani kabi, Misr san’ati ham mutlaq xotirjamlikni ifodalashga intilgan. Bayramlar paytida o‘lgan odamning surati tushirilgan tobut ko‘tarilgan, piramidaning eng baland binolari shohlar kuli ustidagi ulkan qabrlar bo‘lgan, tug‘ilgandan boshlab O‘liklar Shohligiga o‘tish uchun tayyorlangan mamlakat tafakkur tinchligining ideal timsolini taqdim etgan bo‘lishi kerak. Misr haykallari pozalarining ulug‘vor sukunati va Misr binolari me’moriy chiziqlarining osoyishtaligi bizni hamon hayratda qoldiradi. Haykallar va barelef devor bezaklaridagi harakat juda noqulay yoki odatiy tarzda ifodalanadi. Rangli devor rasmlari dizayndagi kabi an’anaviy rangga ega. Misr poytaxti Memfis joylashgan Nil daryosining chap qirg‘og‘idagi Qohira yaqinidagi qabrlar qoldiqlari bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi yodgorliklardir. Bular nafaqat eng qadimgi, balki insoniyat tomonidan barpo etilgan eng katta yodgorliklardir. Faqat Kyoln sobori va Eyfel minorasining tepalari balandligi bo‘yicha Xufu piramidasi INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 40 (Cheonca) bilan solishtirish mumkin edi. Dunyodagi boshqa binolar, hatto Rimdagi Avliyo Pyotr Bazilikasi ham sezilarli darajada qisqaroq edi.[3] Piramidalar qoyali platoda joylashgan va deyarli 30 kvadrat kilometr maydonga tarqalgan. Ularning aksariyati vayron qilingan, ammo ba’zilari saqlanib qolgan va katta ilmiy qiziqish uyg‘otadi. 3-rasm. Fir’avn Tutanxamonning Osiya qabilalari bilan jangi. Misrliklar o‘zlarini bu dunyoviy hayotda mehmon sifatida ko‘rganlari sababli, ular qabrlarining ichki qismini alohida mahorat bilan bezashgan. Devorlarga o‘yilgan ibodatlar va figuralar marhumning keyingi dunyoda barcha kerakli rizq-namoyish vositalaridan foydalanishini ta’minlash va ularni xavf-xatarlardan himoya qilish uchun mo‘ljallangan. Yunonlar qabrlarni misrliklarning “abadiy maskanlari”, uylarni esa “mehmonxonalari” deb atashgan. “Abadiy ijarachi” g‘oyasi inson qo‘lini yaratish uchun imkon qadar o‘z maqsadiga erishdi: piramidalar qirq asr davomida turdi va, ehtimol, yana uzoq vaqt turadi. Piramidalar qisman ulkan ohaktosh bloklari ustiga, qisman Nil loyidan yasalgan g‘ishtlardan qurilgan. Piramidalarning yon tomonlari to‘rtta asosiy yo‘nalishga qaragan. Ular yuqoriga ko‘tarilib, ular orasida bo‘shliqlar bilan qurilgan. tokchalar orasi keyinchalik uch qirrali prizmatik bilan to‘ldirilgan,tashqi qismini tashkil etgan sayqallangan tosh yoki marmar bo‘laklari qarama-qarshilik, piramidaning holati. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 41 4-rasm. Ramses II dushmanlarini dushmanlarini yengadi.Nubiyadagi Abu Simbeldagi Misr tasviriga ko‘ra. Ushbu tuzilmalar ustida ishlash nihoyatda qiyin va murakkab edi. Terasning tosh tizmasiga og‘ir yuklarni ko‘tarish uchun zarur bo‘lgan qiyaliklarni qurish uchun yuz minglab odamlar o‘nlab yillar davomida mehnat qilishdi. Bunday qurilish qullarning juda ko‘pligi va fir’avnlarning cheksiz kuchi tufayli mumkin bo‘lgan. Piramidaning markazi sarkofagli qirollik qasri edi. Tashqaridan qirol dafn etilgandan so‘ng, eshik bilan ehtiyotkorlik bilan muhrlangan tor, noqulay o‘tish joyi bor edi. O‘tish yo‘lagi ham, qasr ham qiyshaygan yoki qiyshaygan toshlar ombori bilan qoplangan. Piramidaning yon tomonida, ichkarida, marhumga sig‘inishga bag‘ishlangan ziyoratgoh bor edi. Ma’bad ko‘pincha tosh haykallar shaklida marhumning tasvirlari bilan bezatilgan. Agar piramida oilaviy qabr boʻlib xizmat qilgan boʻlsa, unda ikki yoki uchta sarkofagi boʻlgan. Piramidalar atrofida ko‘plab shaxsiy qabrlar, tonozli shiftli kichik to‘rtburchaklar inshootlar, taxminan sariq g‘isht va toshlardan qurilgan. Boy va zodagonlarning dafn marosimlari odatda uch qismdan iborat bo‘lgan: marhumning yodgorligi bo‘lgan er usti qismi, shaxta va shaxta orqali kiradigan er osti xonasi. Ibodatxonaning ichki qismi bir xonadan iborat edi. Chuqurlikda to‘rtburchaklar shaklidagi ulkan ustun ko‘tarildi, uning qarshisida alabaster yoki toshdan yasalgan INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 42 qurbonlik stoli suyangan.[4] Ba’zan ustun o‘rnida ikkita obelisk yoki qurbonliklar uchun chuqurchalari bo‘lgan ikkita kichik qurbongoh egallagan.Ular suvdan g‘ovakli loy ko‘zalar yasadilar. Suv bug‘lanib, havoni sovutdi va yangiladi. Ba’zi uylarda kirish va yo‘laklar ajoyib tarzda bezatilgan yoki xudolar va podshohlarning haykallari bilan bezatilgan. Zodagonlarning qishloq uylarida kunning jaziramasida ajoyib boshpana bo‘lgan yer osti xonalari ham qurilgan. Bunday er osti xonalari Sharqdagi uylarda hali ham mavjud. Misr uyining orqasida ehtiyotkorlik bilan yotqizilgan ko‘chatlar, yo‘llar, hovuzlar va sug‘orish uchun nasoslar bo‘lgan bog‘ bor edi. Uning narigi tomonida keng omborlar, ba’zan katta chorva hovlilari ham bor edi. Kuchli issiqlikdan qutulish uchun misrliklar janr va jang sahnalari bilan yorqin va rang-barang bo‘yalgan ulkan devorlarni qurdilar. Nafaqat devorlar, balki kolonnalarning silindrsimon sirtlari ham bo‘yalgan. Ular yuqoridan pastgacha ierogliflar bilan qoplangan, ularni ko‘paytirish uchun katta mehnat talab etiladi. Uzoq vaqt davomida ierogliflar evropalik olimlarga qarshi chiqdi, ammo endi ular osongina o‘qiladi.[5] Misr yozuvining eng oddiy belgilari ular ifodalagan narsalarning ko‘rinishi bilan bog‘liq edi. Shunday qilib, agar ular "sher" deb yozmoqchi bo‘lishsa, ular kichkina sher figurasini chizishadi; Agar ular lotus yozmoqchi bo‘lsalar, lotusni chizishadi. Agar ular "yurish" demoqchi bo‘lsalar, oyoqlarini chizishadi. Ammo "bu erda", "buyuk" yoki "shon-sharaf" ma’nolarini etkazish uchun ular rebusga murojaat qilishlari kerak edi. Misrliklar har 5-rasm. Misr sulolalari fir’avinlarning liboslari. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 43 biri ma’lum bir harfni ifodalovchi bir qator ob’ektlarni tasvirlaydi. O‘qish yordamchi tasvirlar bilan soddalashtirildi.Stiptianlarning yozma ravishda aniq tartibi yo‘q edi. Ular o‘ngdan chapga, chapdan o‘ngga va yuqoridan pastga yozdilar. [6] Albatta, roglifsiz yozuv o‘qish qulayligini ta’minlash uchun qat’iy qoidalarga amal qilgan. Ammo vaqt o‘tishi bilan, yozish tezlashar ekan, ruhoniylar soddalashtirilgan yozish usuliga murojaat qilib, tasvirlarni faqat ierogliflarga o‘xshash ilgaklar bilan almashtirdilar. Shunday qilib, miloddan avvalgi VII asrga kelib, roglifsiz yozuv demotikga aylandi, bu erda belgilar alifbo xarakterini oldi. Demotik savdo va davlat muassasalarida, shuningdek, mo‘min kafanlaridagi yozuvlar uchun ishlatilgan. Ierogliflar faqat muqaddas tabiatdagi devor rasmlari uchun qoldi. Yunoncha matn yonida demotik yozuvdagi yozuv yozilgan ikkita tosh, shuningdek, Injilning kopt tiliga tarjimasi tufayli bu qadimgi harflarning sirli ma’nosini ochish mumkin edi. Binolarga ierogliflarni qo‘llashda misrliklar devor yoki eshikning birorta burchagini bo‘yalmagan holda qoldirmadilar.[7] 6-rasm. Amun Ibodatxonasining qurilishi. Chap tomonda lotus hovuzi joylashgan. Abd al-Urnadagi dafn ibodatxonasidagi Misr devoriy rasmiga ko‘ra. Nil vodiysida katta rivojlanish kuzatildi. 2-rasmda devor rasmlaridagi ikkita janrli sahna tasvirlangan: ziyofat va dafn marosimi. Barcha yodgorliklar ajoyib tarzda tayyorlangan zangori yoki kulrang fonni va unga qo‘llaniladigan etti rangning tasvirlarini ko‘rsatadi: ko‘k, yashil, qizil, jigarrang, sariq, oq va qora. Misrliklar binafsha va jigarrang, ya’ni aralash ranglardan foydalanmagan. Erkaklarni ayollardan uzoqdan ajrata olmaydigan chizmaning zaifligi misrliklarning odatiy ohanglardan foydalanishi bilan qoplandi. Erkaklar to‘q qizil rangda, ayollar esa och sariq rangda tasvirlangan.[8] Agar shunday bo‘lmasa, ko‘pincha o‘ttiz metr balandlikda joylashgan bir xil kiyingan va sochli, soqolsiz