BO'LAJAK O'QITUVCHINING KASBIY-SUBYEKTIV POZITSIYA — SUBYEKTIVLIK, KOMPETENTLILIK VA PROFESSIONALLIKNING NAMOYON BO'LISHI SIFATIDA

CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD Volume 02, Issue 10, 2025 236 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD universalconference.us BO‘LAJAK O‘QITUVCHINING KASBIY-SUBYEKTIV POZITSIYA — SUBYEKTIVLIK, KOMPETENTLILIK VA PROFESSIONALLIKNING NAMOYON BO‘LISHI SIFATIDA Ilmurodov Samadjon Xolberdiyevich Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti, Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakultetining fakultetlararo Pedagogika kafedrasi mustaqil tadqiqotchisi e-pochta: I.Sam[email protected]m Ильмуродов Самаджон Холбердиевич Самаркандский государственный университет имени Шарафа Рашидова, Межфакультетский факультет дошкольного и начального образования Независимый исследователь кафедры педагогики Ilmurodov Samadjan Kholberdievich Samarkand State University named after Sharaf Rashidov, Inter-Faculty of the Faculty of preschool and primary education Independent researcher of the Department of pedagogy Annotatsiya: Maqolada bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy-subyektiv pozitsiya pedagogik faoliyatda subyektivlik, kompetentlilik va professionallikning o‘zaro uyg‘unlashgan namoyoni sifatida talqin qilinadi. Kasbiy-subyektiv pozitsiya shaxsning o‘zini anglash, maqsadli tanlov va mas’uliyatni qabul qilish qobiliyatini ifodalasa, kompetentlilik kasbiy bilim, ko‘nikma va shaxsiy sifatlar integratsiyasi orqali ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga imkon beradi. Kalit so‘zlar: kasbiy-subyektiv pozitsiya, bo‘lajak o‘qituvchi, subyektivlik, kompetentlilik, professionallik, shaxsiy rivojlanish, refleksiya. Аннотация: В статье профессионально-субъектная позиция будущего учителя рассматривается как гармоничное проявление субъективности, компетентности и профессионализма в педагогической деятельности. Профессионально-субъектная позиция отражает способность личности к самопознанию, целенаправленному выбору и принятию ответственности, тогда как компетентность обеспечивает эффективную организацию образовательного процесса через интеграцию профессиональных знаний, умений и личностных качеств. CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD Volume 02, Issue 10, 2025 237 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD universalconference.us Ключевые слова: профессионально-субъектная позиция, будущий учитель, субъектность, компетентность, профессионализм, личностное развитие, рефлексия. Annotation: The article interprets the professional-subjective position of pre-service teachers as a harmonious manifestation of subjectivity, competence, and professionalism in pedagogical activity. The professional-subjective position reflects the individual’s capacity for self-awareness, purposeful decision-making, and assuming responsibility, while competence enables the effective organization of the educational process through the integration of professional knowledge, skills, and personal qualities. Keywords: professional-subjective position, pre-service teacher, subjectivity, competence, professionalism, personal development, reflection. Oliy ta’lim muassasalari oldidagi umumiy vazifalardan biri — bo‘lajak o‘qituvchilarda tashabbuskorlik, mas’uliyatlilik, ijtimoiy va kasbiy mobillikni rivojlantirish, shuningdek, o‘zgaruvchan dunyoda kasbiy hamda shaxsiy o‘zini aniqlash qobiliyatini shakllantirishdan iborat. So‘nggi o‘n yillikda psixologik-pedagogik ilmiy adabiyotlarda “shaxsiy potensial” va “shaxsning subyektiv potensiali” tushunchalarining mazmunini tadqiq etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Subyektivlikni o‘rganishga qaratilgan yondashuv, insonning o‘z hayoti jarayonlarida — rivojlanish, ta’lim olish va mehnat faoliyatida — faol rol o‘ynashi haqidagi mahalliy ilmiy an’analarni izchil rivojlantirishga asoslanadi. V.A.Slastenin fikricha 1 , subyektivlik — bu shaxsning murakkab integrativ xususiyati bo‘lib, uning faol tanlovga asoslangan, tashabbuskor va mas’uliyatli tarzda o‘z faoliyatiga, odamlarga, dunyoga, hayotga hamda o‘ziga nisbatan munosabatlarini o‘zgartirishga qaratilgan qobiliyatini aks ettiradi. Mahalliy psixologiyada “shaxs potensiali” tushunchasining umumiy talqini B.G.Ananev 2 tomonidan shakllantirilgan ilmiy yondashuvga tayanadi. Olim ushbu potensialni inson rivojlanishi va o‘zini rivojlantirishning mavjud zaxiralari va resurslari, shuningdek, shaxsning o‘zini takomillashtirish imkoniyatlari haqidagi bilimlar tizimi sifatida talqin qiladi. D.A.Leontev esa “shaxsiy potensial” tushunchasining mazmuniga quyidagi tarkibiy elementlarni kiritadi 3 : shaxsiy avtonomiya va mustaqillik, ichki erkinlik; hayot mazmunining anglanishi; murakkab sharoitlarda barqarorlik; ichki 1 Сластенин В.А. Субъектно-деятельностный подход в образовании. Научные труды МПГУ. Серия: Психологопедагогические науки. М.: Прометей, 2000. С. 3-22. 2 Ананьев Б.Г. О проблемах современного человекознания. М.: Наука, 1977. С. 14-31. 3 Леонтьев Д.А. Личностный потенциал как потенциал саморегуляции. Ученые записки кафедры общей психологии МГУ им. М.В. Ломоносова, вып. 2. Под ред. Б.С. Братуся, Е.Е. Соколовой. М.: Смысл, 2006. С. 85105. CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD Volume 02, Issue 10, 2025 238 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD universalconference.us o‘zgarishlarga tayyorlik; yangi va noaniq ma’lumotni qabul qilish qobiliyati; doimiy harakatga tayyorgarlik; faoliyatni rejalashtirishning individual xususiyatlari; shaxsning vaqtga nisbatan istiqboli. Tizimli yondashuvga muvofiq va gumanistik ta’lim paradigmasidan kelib chiqib, subyekt potensialining o‘z-o‘zini tashkil etuvchi tizim sifatidagi tuzilmaviy belgilari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: integrativ faoliyat, ya’ni shaxsning barcha namoyon bo‘lish shakllarida faol hayotiy pozitsiya; shaxsningvaqtinchalik nuqtai nazari; refleksiya qobiliyati (faoliyat jarayoni va natijalarini anglash, talqin qilish va prognozlash orqali xulqni tartibga solish); mas’uliyat, ya’ni xulq-atvorni tashkil etish, boshqarish va me’yorlash; shuningdek, o‘zini ro‘yobga chiqarish (self-realizatsiya) va o‘z-o‘zini aniqlash (selfdetermination) qobiliyati. Bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy-subyektiv pozitsiyasi shaxsda shakllanayotgan kasbiy imkoniyatlar ya’ni, kompetensiyalarda jamlanadi. Ushbu salohiyat oliy ta’lim muassasasining ta’lim-tarbiyaviy jarayonida shaxsiy-kasbiy o‘zini rivojlantirishning individual trayektoriyalari va dasturlarini amalda qo‘llay olish, zarur hollarda ularni korreksiya qilish, o‘quv-kasbiy hamda hayotiy yutuqlarni tahlil qilish, o‘zini takomillashtirish, shuningdek, kasbiy va subyektga yo‘naltirilgan kompetensiyalar rolini kuchaytirish kabi jarayonlarni amalga oshirishda namoyon bo‘ladi. Bo‘lajak o‘qituvchi shaxsining kasbiy-subyektiv pozitsiyasi uning shakllanib borayotgan kasbiy kompetensiyalarida mujassamlanadi. Mazkur pozitsiya o‘qituvchining ta’lim muassasasidagi o‘quv-tarbiyaviy jarayonda shaxsiy va kasbiy o‘sishga yo‘naltirilgan individual rivojlanish trayektoriyalari hamda o‘zini o‘zi rivojlantirish dasturlarini amaliy jihatdan hayotga tatbiq eta bilishida; zarurat tug‘ilganda ushbu trayektoriya va dasturlarni mos ravishda korreksiya qilishida; o‘quvkasbiy hamda hayotiy yutuqlarini o‘z-o‘ziga tahlil etish orqali baholashida; o‘z ustida muntazam ishlashida va kasbiy hamda subyektga yo‘naltirilgan kompetensiyalar rolini kuchaytirishida namoyon bo‘ladi. Mustaqil faoliyat natijasida kasbiy kompetentlik asta-sekin professionalizmga aylana boradi. Professionalizm — yuqori darajadagi mahorat bo‘lib, mutaxassisning o‘z kasbini chuqur egallaganligini bildiradi hamda o‘quv jarayonida o‘zlashtirilgan bilim va ma’lumotlardan ijodiy tarzda foydalanish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy-subyektiv salohiyati mazmuni va tuzilmasini tahlil qilgan V.A.Slastenin refleksiyani professionalizmning tizim hosil qiluvchi omili sifatida talqin etadi. Uning fikricha, refleksiya o‘qituvchiga avvalgi kasbiy-shaxsiy tajribaning stereotiplarini yengib o‘tishda, shuningdek, kasbiy-pedagogik vazifalarni CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD Volume 02, Issue 10, 2025 239 CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE OF SCIENCE IN THE MODERN WORLD universalconference.us bajarish jarayonida yuzaga keladigan muammoli vaziyatlarni konstruktiv hal etishda yordam beradi. Foydalanilgana adabiyotlar ro‘yxati 1. Сластенин В.А. Субъектно-деятельностный подход в образовании. Научные труды МПГУ. Серия: Психолого-педагогические науки. М.: Прометей, 2000. С. 3-22. 2. Ананьев Б.Г. О проблемах современного человекознания. М.: Наука, 1977. С. 14-31. 3. Леонтьев Д.А. Личностный потенциал как потенциал саморегуляции. Ученые записки кафедры общей психологии МГУ им. М.В. Ломоносова, вып. 2. Под ред. Б.С. Братуся, Е.Е. Соколовой. М.: Смысл, 2006. С. 85-105.