ESHITISH QOBILIYATI CHEKLANGAN O'QUVCHILARNI IJTIMOIY MUHITGA MOSLASHTIRISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK YONDASHUVLAR

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 21 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17846829 ESHITISH QOBILIYATI CHEKLANGAN O‘QUVCHILARNI IJTIMOIY MUHITGA MOSLASHTIRISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK YONDASHUVLAR Ubaydullaeva Xaytbiybi Suleyman qizi Тоштемирова Саодат Абдурашидовна, ЧДПУ доценти, п.ф.д ANNOTATSIYA Ushbu maqolada eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilarni umumta’lim maktablarining inklyuziv sinflariga jalb qilish va ularni ijtimoiy muhitga samarali moslashtirish jarayonining nazariy-metodologik asoslari, amaliy bosqichlari hamda mavjud to‘siqlari tizimli yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda surdopedagogika, maxsus pedagogika, ijtimoiy psixologiya va inklyuziv ta’lim nazariyalariga tayangan holda pedagoglar uchun ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: zaif eshituvchi bola, inklyuziv ta’lim, surdopedagogika, ijtimoiy moslashuv, pedagogik yondashuvlar, kommunikativ kompetensiya, individual ta’lim marshruti. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 28-dekabrdagi 638sonli qaroriga muvofiq 1 , eshitish qobiliyati 60 dB gacha pasaygan hamda qo‘shimcha rivojlanish nuqsonlari bo‘lmagan bolalar umumta’lim maktablarida tashkil etilgan 1 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ta’lim olish huquqlarini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida: 2019-yil 28-dekabr, 638-son qaror. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, 2019. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 22 inklyuziv sinflarda ta’lim olish huquqiga ega. Biroq mazkur normativ asosning amaliyotga to‘liq tatbiq etilishida bir qator tashkiliy, metodik, psixologik va sotsial to‘siqlar ko‘zga tashlanmoqda. Shuning uchun eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni inklyuziv ta’lim jarayoniga integratsiya qilishda zamonaviy pedagogik yondashuvlar, tizimli reabilitatsiya ishlari va ijtimoiy moslashuv mexanizmlarini chuqur ilmiy asoslash zarur. Eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilarni inklyuziv maktab muhitiga moslashtirish, avvalo, ularning shaxsiy rivojlanish ehtiyojlari, psixofiziologik xususiyatlari va kommunikativ imkoniyatlariga mos individual ta’lim strategiyasini shakllantirishni talab qiladi. Xalqaro tadqiqotlar 2 ko‘rsatganidek, bunday o‘quvchilarning ijtimoiylashuvi tengdoshlari bilan muntazam va sifatli o‘zaro muloqotga kirishish, vizual va multimodal ta’lim resurslaridan foydalanish hamda pedagogik qo‘llab-quvvatlashning uzluksiz amalga oshirilishi bilan chambarchas bog‘liq. Inklyuziv jarayonning boshlang‘ich bosqichi “izlab topish va oilani ma’rifatlantirish” surdopedagogika amaliyotida eng muhim bo‘g‘in hisoblanadi. Stigmatizatsiya, oilalarning muammoni yashirishga moyilligi, ijtimoiy ongdagi stereotiplar va ta’lim imkoniyatlari to‘g‘risidagi axborot yetishmovchiligi ko‘plab bolalarning maktab tizimidan chetda qolishiga olib kelmoqda 3 . Shu bois mahalla institutlari, poliklinikalar, oilaviy shifokorlar tarmog‘i bilan kooperativ hamkorlikda erta aniqlash mexanizmlarini kuchaytirish inklyuziv ta’lim samaradorligini oshiradi. Bolani maktabga qabul qilishdan keyingi bosqich, ya`ni diagnostika va individual rejalashtirish surdopedagog, psixolog, logoped va umumta’lim o‘qituvchisining o‘zaro hamkorligini talab etadi. Diagnostika jarayonida bola nutqining rivojlanganlik darajasi, eshitish apparatining funksionalligi, kommunikativ strategiyalari, emotsional2 Luckner J. L., Muir S. Peer-mediated interventions for students with hearing loss // Journal of Deaf Studies and Deaf Education. – 2021. – Vol. 26, № 4. – P. 445–458. 3 Salomova D. O‘zbekiston sharoitida eshitish qobiliyati cheklangan bolalarni ijtimoiy moslashtirish tajribasi. – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 2023. – B. 156–178. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 23 motivatsion holati, ijtimoiy tajribasi chuqur o‘rganiladi. Natijada “Individual ta’lim marshruti” (ITM) hamda “Ijtimoiy moslashuv rejasi” ishlab chiqiladi. Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanganidek, ITM samaradorligi bolaning dinamik rivojlanishini doimiy monitoring qilish va rejalashtirishga mos ravishda qayta ko‘rib borishga bog‘liq 4 . Dastlabki moslashuv bosqichi (1–3 oy) bola uchun xavfsiz, psixologik qulay va vizual boyitilgan ta’lim muhitini yaratishga qaratiladi. Bu davrda moslashuv darslari, tengdoshlar bilan kichik guruh mashg‘ulotlari, oddiy imo-ishora iboralarini o‘rgatish, FM-tizimlar yoki induksion halqalar kabi texnik vositalarni joriy etish zarur hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, texnik vositalarning muntazam qo‘llanilishi eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilarning diqqat, nutqni idrok etish, ishtirokchilik va o‘z-o‘ziga ishonch ko‘rsatkichlarining sezilarli oshishiga olib keladi. To‘laqonli integratsiya bosqichida bola sinf hamjamiyatining barqaror a’zosiga aylanadi. Bu jarayonda predmet o‘qituvchisi bilan surdopedagogning hamkorlikdagi darslari, tengdoshlar bilan qo‘shma ijodiy faoliyatlar (sport, teatr, musiqa, loyiha ishlari), “Imo-ishora burchagi” kabi didaktik makonlarning tashkil etilishi ijtimoiy integratsiyani tezlashtiradi 5 . Bunday yondashuv bolalarning ijtimoiy kompetensiyasini, o‘zini jamoaning teng huquqli a’zosi sifatida his qilishni kuchaytiradi. Inklyuziv ta’lim samaradorligini cheklovchi asosiy to‘siqlar, o‘qituvchilarning maxsus tayyorgarlik darajasi pastligi, moddiy-texnik bazaning yetishmasligi, stigmatizatsiya holatlari, surdopedagoglar tanqisligi tizimli davlat siyosatini kuchaytirishni talab qiladi. Shu ma’noda O‘zbekistonning 2025–2030-yillarga mo‘ljallangan “Inklyuziv ta’lim milliy strategiyasi”da kadrlar tayyorlashni 4 Назарова Н. М. Инклюзивное образование детей с нарушениями слуха. – Москва: Владос, 2023. – 294 с. 5 Djuraeva S., Kubayeva S. Inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirishda kadrlarga qo‘yiladigan talablar mazmuni // Modern Science and Research. – 2024. – T. 3, №12. – B. 108–111. – URL: https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/48935 SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 24 kengaytirish, maktablarni maxsus texnik vositalar bilan ta’minlash va ota-onalar bilan ishlashni institutsionallashtirish kabi muhim yo‘nalishlar belgilangan 6 . Pedagoglar uchun amaliy tavsiyalar mazkur ilmiy yondashuvlarning mantiqiy davomi bo‘lib, ular ta’lim jarayonining vizual boyitilganligi, multimodal metodlardan foydalanish, muloqot paytida mimika va labdan o‘qishga qulay sharoit yaratish, har dars boshida eshitish apparati va texnik vositalarning holatini tekshirish, “yordamchi do‘st” institutini joriy etish kabi komponentlarni o‘z ichiga oladi. Sinf, oila va mutaxassislar o‘rtasidagi uch tomonlama muntazam uchrashuvlar esa bola rivojlanishining monitoringini tizimli ravishda olib borish imkonini beradi. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, zamonaviy pedagogik yondashuvlar, ijtimoiy hamkorlik mexanizmlari, texnik innovatsiyalar va surdopedagogik qo‘llabquvvatlashning izchil integratsiyasi eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilarning inklyuziv ta’limga muvaffaqiyatli qo‘shilishi uchun zarur ilmiy-amaliy asosni yaratadi. To‘g‘ri tashkil etilgan inklyuziv muhitda bunday o‘quvchilar nafaqat akademik faoliyatda, balki ijtimoiy munosabatlarda ham yuqori ko‘rsatkichlarga erishmoqda, bu esa inklyuziv ta’limning jamiyat miqyosidagi ijobiy ta’sirini yana bir bor tasdiqlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ta’lim olish huquqlarini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida: 2019-yil 28-dekabr, 638-son qaror. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, 2019. 2. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Inklyuziv ta’lim milliy strategiyasi (2025–2030 yillar). – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi XTV, 2025. 3. Luckner J. L., Muir S. Peer-mediated interventions for students with hearing loss // Journal of Deaf Studies and Deaf Education. – 2021. – Vol. 26, № 4. – P. 445– 458. 6 O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Inklyuziv ta’lim milliy strategiyasi (2025–2030 yillar). – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi XTV, 2025. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 15 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 25 4. Salomova D. O‘zbekiston sharoitida eshitish qobiliyati cheklangan bolalarni ijtimoiy moslashtirish tajribasi. – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 2023. – B. 156–178. 5. Назарова Н. М. Инклюзивное образование детей с нарушениями слуха. – Москва: Владос, 2023. – 294 с. 6. Djuraeva S., Kubayeva S. Inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirishda kadrlarga qo‘yiladigan talablar mazmuni // Modern Science and Research. – 2024. – T. 3, №12. – B. 108–111.