डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जल आणि ऊर्जा नियोजनातील योगदान : एक भौगोलिक अभ्यास
Abstract
डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या बुध्दीमत्तेच्या व कार्यक्षमतेच्या जोरवर सामाजीक, राजकीय, शैक्षणिक आणि आर्थिक क्षेत्राबरोबरच जल व ऊर्जा क्षेत्रातही अतिशय मोलाचे योगदान दिले आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे महान दृष्टे होते, शोषित वंचित, पिडीत, श्रमिक यांच्या मानवी कल्याणासाठी आपले संपुर्ण आयुष्य अर्पित केले. उपेक्षितांवर होत असलेल्या अन्याय, अत्याचार गरीबी, कमालीचे दारिद्र्य हे पाहुन प्रभावीत झाले. या विविध समस्येविरूध्द लढण्याचा दृढ निश्चय केला. त्यासाठी त्यांनी जनमानसांना 'शिका, संघटीत व्हा व संघर्ष करा' या विचार सरणीवर त्यांनी सामान्यातील सामान्य माणसापर्यंत जागृती घडवुन आणली. डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा विचारांचा पाया हा मुलतः आर्थिक परिवर्तनावर झाला होता. जगद्विख्यात 'लंडन स्कुल ऑफ इकोनॉमिक्स' या संस्थेतून त्यांनी शिक्षण घेतले सामाजिक परिवर्तनाबरोबर आर्थिक परिवर्तनासाठी अनेक सिध्दांत मांडून त्यांची अमलबजावणी केली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अर्थशास्त्रज्ञे होते, त्याबरोबर दूरदृष्टीचे जल व ऊर्जा नियोजन तज्ञ होते. पाणी ही निसर्गाची महत्वाची संपत्ती आहे. सर्व सजीवांना जगण्यासाठी जल ही अत्यंत आवश्यक बाब आहे. पाण्यामुळे कृषी, उद्योग व ऊर्जा अशा विविध क्षेत्रात अर्थिक विकास साधले जाऊ शकतो हे त्यांनी जाणले होते. त्यामुळे जल नियोजनाला महत्व दिले. १९४२ ते १९४३ त्या कालावधीत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व्हॉईसरॉयच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलचे सदस्य असताना त्यांच्याकडे श्रम, सार्वजनिक, बांधकाम, सिंचन व ऊर्जा ही खाती होती. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या जल व ऊर्जा नियोजनामुळे आज देशात आर्थिक सुबकता वाढीस लागली आहे. मुळातच गरीब, मागास व कष्टकरी जनतेचे कल्याण हाच प्रमुख उद्देश ठेवून त्यांनी ऊर्जा आणि जल क्षेत्राच्या विकासासंदर्भात दूरदृष्टीची मते मांडली. त्यांच्या या विचारांचा भारताच्या जल व ऊर्जा धोरणावर मोठा प्रभाव असल्याचे दिसून येते. भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे असेच चिरंजीव व्यक्तिमत्त्व. श्रेष्ठ कायदेपंडित, लोकशाही मूल्यांसाठी लढणारे तडफदार नेते आणि भारतीय संविधानाचे शिल्पकार म्हणून त्यांची स्मृती चिरंतन राहणार आहे.
Full text
Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-11(A)| November2025 1 . : . . .. , , . . , Email: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171101 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 11(A) Pp. 1-7 November. 2025 Submitted: 15 Oct. 2025 Revised: 25 Oct. 2025 Accepted: 10 Nov. 2025 Published: 30 Nov. 2025 . , , . . , , , . , , . . ' , ' . . . ' ' . . , . . . , . . . , , , . . . , . . . . , . : . '' . . . . , , , , . , , , , . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . . .., , , . . , How to cite this article: . ., (2025). . : . Journal of Research & Development, 17(11), 1-7. Original Article
Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-11(A)| November2025 2 . . , , , , , . . . . . , ‘ ’ . . . . , , . . . . . : . . , . . . . . : . . , , , , . : . , . . . : . , , . . . . , . . . , , , . : . () . , , , ,, . . . . . . , , , . : . . . , , ,
Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-11(A)| November2025 3 , , , , , . . . ' ' . - . , , . . - : . . ‘-’ ., . . () () () () / () () : / . ( ), . .. .. . . ‘’ . () : . .., . . . . . . () : .. , .. . . . () / : .. / ,, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,, ; . - () : .. .. . . .%, .% . % .
Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-11(A)| November2025 4 . : . . .. . - . .. . , ... . , . ' ' . - . . . ' ' . , . . . . . . . . . . . . ‘ ’ . , . . . : '' , . . . , , , . . . . , . , , , , , . .
Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-11(A)| November2025 5 . : ' " . . . . . . , , , , , . : . . , . '' . .. . , . . .. , . . . . . .. . , ( ) . . .. . . . %-% . . : . . . .. , .. , , , . , , , , , , , , .
Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-11(A)| November2025 6 . . . . . , . . . . . : . . . . , . . . . . . . . . . . , . . . , ', . , , .' . . . , . . , , .
Journal of Research and Development A Multidisciplinary International Level Referred and Double Blind Peer Reviewed, Open Access ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-11(A)| November2025 7 , , . , . . . : . . . . , . . . . , , , . , , . . . . . . . , . . . . . . . , . . ..." . . : . . . :- . . . .. .. () , . . . () . , . . - . . . , . , . - . www.google.