Syntaktyczno-semantyczne właściwości wyrażenia pełny

RÓŻNE PARADYGMATY – RÓŻNE SPOJRZENIA NA JĘZYK POD RED. S. ŻUROWSKIEGO, TORUŃ 2016 ISBN: 978-83-937573-3-6 11 SYNTAKTYCZNO-SEMANTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI WYRAŻENIA PEŁNY BARTŁOMIEJ ALBERSKI Uniwersytet Mikołaja Kopernika albert10[email protected] Słowa kluczowe: pełny, składnia, semantyka, jednostka języka, homografia 1.1. Wstęp Przedmiotem mojej analizy chciałbym uczynić jednostkę pełny, która pomimo swojej niezaprzeczalnej i codziennej obecności w polszczyźnie nie doczekała się dotychczas osobnego opracowania. Już na pierwszy rzut oka można dostrzec, że wyrażenie to wchodzi w relację z rzeczownikami reprezentującymi bardzo różne grupy semantyczne. Ponadto widać wyraźnie, że przychodząca na myśl możliwa substytucja słowami cały, kompletny nie będzie możliwa za każdym razem, por.: (1) pełna zbroja vs kompletna zbroja ale: cała zbroja (2) kubeł pełen wody vs cały kubeł wody ale: *kubeł kompletny wody (3) pełny mur ale: cały mur (4) rozmowa pełna żalu ale: *rozmowa kompletna żalu (5) Podaj mi pełen tytuł filmu. (6) Marysia ma w domu dwa pełne kłębki włóczki. (7) Kupiliśmy cztery pełne metry przewodów. (8) Zapomnij o tym, widownia jest pełna od godziny. (9) Dostaniesz dwa pełne tygodnie urlopu. BARTŁOMIEJ ALBERSKI 12 1.2. Metoda Podczas analizy posłużę się metodami substytucyjno-transformacyjnymi, mechanizmami analogii, negacji oraz dewiacji (por. Grochowski 2008). Pojęcie jednostki języka rozumiem za Andrzejem Bogusławskim (Bogusławski 1976) jako niepodzielny (co niekoniecznie znaczy, że jednosegmentowy) i rożny od pozostałych elementów składowych zdania ciąg, który posiada indywidualne cechy semantyczne, pragmatyczne i konstrukcyjne. Dopiero suma tych cech daje niepowtarzalną jednostkę języka, której użycie samodzielnie lub z innymi jednostkami umożliwia tworzenie zdań. 1.3. Przedmiot analizy W centrum mojego zainteresowania pozostaje słowo pełny, natomiast poza nim pozostają ciągi wieloelementowe, w których skład wchodzi badane wyrażenie, np. w pełnym tego słowa znaczeniu1, w pełnym zakresie. Ponadto pełny stanowi bazę słowotwórczą wielu wyrażeń typu: dopełniony, napełniony, zupełny etc. One również nie wejdą w zakres analizowanego materiału, tak jak nie będą mnie interesowały systemowe negacje tych wyrażeń powstałe przez dodanie nie, które tworzą jednostki typu: niewypełniony, nienapełniony itd. Są też wyrażenia takie jak: autouzupełnienie, autowypełnienie, douzupełnienie – nie będą one jednak wchodziły w zakres moich zainteresowań, ponieważ powstały wskutek dodania prefiksu auto-, dojuż do derywatów jednostki pełny (zob. szereg efektów operacji słowotwórczych pełny → pełniony → wypełniony → wypełnienie → autowypełnienie). Istnieją też następujące jednostki zawierające rdzeń (morfem rdzenny) pełn-: pełnomocnik, dopełniacz, niepełnosprawny, najzupełniej. Pełnomocnik – podobnie do pełnokrwisty, pełnoletni, pełnosprawny – nie interesuje mnie jako złożenie (Grzegorczykowa, Laskowski, Wróbel 1998: 458), a niepełnosprawny – jako systemowe zanegowanie pełnosprawnego – nie będzie wchodził w zakres materiału badawczego. Nie będę zajmował się również wyrażeniem pełen, które traktuję jako wariant dystrybucyjny słowa pełny. Badania diachroniczne wskazują na powszechność tego typu wariantywności, por.: godzien – godny, wesół – wesoły, wart – warty, zdrów – zdrowy, winien – winny. Ma ona swoje źródła w dawnych wzorcach odmiany przymiotnika (Rospond 1973: 284–289). 1 Ten ciąg opisuje M. Grochowski (Grochowski 2013) i wskazuje na dwie możliwe interpretacje. Albo w pełnym tego słowa znaczeniu nie jest wieloelementową jednostką języka, tylko jedną z realizacji jednostki _w_tego słowa znaczeniu, albo jest jednostką języka o postaci _w pełnym tego słowa znaczeniu. Przy drugiej interpretacji badacz proponuje następującą eksplikację: ‘to, co mówię o tym, o czym mówię, jest prawdziwe; w tym, co mówię, nie ma niczego takiego, czego nie mógłbym powiedzieć o tym, o czym mówię’. SYNTAKTYCZNO-SEMANTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI WYRAŻENIA PEŁNY 13 1.4. Klasyfikacja gramatyczna Autorzy artykułów słownikowych traktują wyrażenie pełny jako przymiotnik. Ponieważ nie chciałbym w tym miejscu wikłać się w różnice metodologiczne dotyczące klasyfikacji leksemów polskich, przyjmę arbitralnie kryterium syntaktyczne. Konsekwencją tego podejścia jest przyjęcie, że „przymiotniki są leksemami, dla których dystynktywna jest funkcja członu zależnego grupy imiennej” (Grzegorczykowa, Laskowski, Wróbel 1998: 352), co oznacza, że są podrzędne względem rzeczownika i przyjmują od niego wartości kategorii rodzaju, liczby i przypadka (por. Saloni, Świdziński 2007: 102–103). Warto też pamiętać, że połączenie rzeczownika i przymiotnika można przekształcić używając leksemu BYĆ, por. czarny kot → kot jest czarny (por. Szupryczyńska 1980: 39). To przekształcenie w przypadku sekwencji zawierającej przymiotnikową2 jednostkę pełny ilustruje jeszcze inny aspekt. Zwróćmy uwagę na dwa zdania: (10) Na stole stoi pełna miska. (11) Miska jest pełna. W zdaniu (10) pełna zajmuje pozycję atrybutywną, jest podrzędnikiem słowa miska, co widać na przykładzie zredukowanego zdania: Na stole stoi miska, które zachowuje poprawność. Tymczasem w (11) pełna jest w pozycji orzecznikowej. Staje się jednocześnie nadrzędnikiem dla fakultatywnego elementu czegoś, przykładowo owoców, co można zobaczyć w zdaniu: Miska jest pełna owoców. 2.1. Składnia Jednostka pełny występuje w stosunku do określanego rzeczownika zarówno w prepozycji, jak i w postpozycji. Widać to w przykładzie: pełna szklanka wody vs szklanka pełna wody. Różnica między tymi sekwencjami jest zasadnicza, mianowicie pełna szklanka wody podkreśla fakt „pełnej szklanki”, w przeciwieństwie do przykładowo wyszczerbionej szklanki, ale nie tylko. Podkreśla też całość tej szklanki w sensie kompletności (Topolińska 2007), inaczej mówiąc, związku obiektu posiadającego pojemność3 z obiektem tę pojemność zajmującym (jakimś płynem). Tymczasem wypowiedź szklanka pełna wody kładzie nacisk na dużą ilość wody, 2 Ostateczna weryfikacja hipotezy o przynależności pełny do klasy przymiotników znajduje się w kolejnym podrozdziale. 3 Kubaturę w przypadku obiektów pojemnościowych (kontenerów), które mogą być wypełnione czymś innym aniżeli płynem, por. pojemność wiadra, ale *pojemność pomieszczenia vs kubatura pomieszczenia. BARTŁOMIEJ ALBERSKI 14 która zajmuje przestrzeń w szklance. To, że pełny określa dużą ilość, widać w zestawieniu: szklanka pełna wody vs szklanka z małą ilością wody. Pełny nie wpływa też na szklankę w takim sensie, jak w poprzedniej konstrukcji. Poprawne będzie stwierdzenie: wyszczerbiona szklanka pełna wody, w przeciwieństwie do poprzedniego użycia: *pełna, wyszczerbiona szklanka pełna wody lub *wyszczerbiona, pełna szklanka wody. Mimo to poprawne będzie: wyszczerbiona, ale pełna szklanka wody, co wynika z połączenia grup (wyszczerbiona szklanka oraz pełna szklanka wody) spójnikiem ale. Pełny w postpozycji rożni się rekcją, wymaganiem obiektu określanego, np. wody. Konstrukcja *szklanka pełna jest niepoprawna właśnie ze względu na brak elementu czegoś, który nazywa obiekt wypełniający przestrzeń elementu ktoś/coś. Widać to w zestawieniu z kompletną konstrukcją szklanka pełna mąki. Schematyczny zapis tych typów konstrukcji, uwzględniający i określający miejsca wspomnianych elementów, wyglądałby następująco: PEŁNY ktoś/coś czegoś ktoś/coś PEŁNY czegoś Zdanie realizujące inny schemat: PEŁNY czegoś ktoś/coś, traktuję jako wariant ktoś/coś PEŁNY czegoś, czego konsekwencją jest to, że nie wyróżniam go jako czegoś odrębnego. Za takim ujęciem przemawia obserwacja równoznacznych wypowiedzi, zob. pełna wody szklanka vs szklanka pełna wody. Przyjmuję schemat ktoś/coś PEŁNY czegoś jako podstawowy, ponieważ zachowuje neutralny szyk. Podobnie uznaję PEŁNY ktoś/coś czegoś jako wariant PEŁNY ktoś/coś. Widać to w zestawieniu tych połączeń: pełny karmnik vs pełny karmnik nasion. Bardzo istotne jest uchwycenie różnicy pomiędzy tymi jednostkami i ich wariantami, dlatego chciałbym jeszcze raz podkreślić różnicę między wskazywaniem przez postpozycyjny pełny (oraz wariant) obiektu wypełniającego, w przeciwieństwie do użycia prepozycyjnego (i wariantu) wskazującego na obiekt wypełniany. Pokazują to przykłady: (12) pełny karmnik lub pełny karmnik nasion ale: (13) karmnik pełny nasion lub pełny nasion karmnik Pierwsze dwa połączenia wskazują na obiekt wypełniany, natomiast następne podkreślają obiekt wypełniający. SYNTAKTYCZNO-SEMANTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI WYRAŻENIA PEŁNY 15 Warto jeszcze zastanowić się nad relacją nadrzędnikowo-podrzędnikową między jednostką pełny a rzeczownikiem. Najłatwiej rozpatrzyć to podczas obserwacji przykładów; będą to odpowiednio: zdanie z prepozycyjnym pełny i jego wariantem, później – postpozycyjne pełny wraz z wariantem. (14) Podaj mi pełne wiadro. Podaj mi pełne wiadro gruzu. (15) Podaj mi wiadro pełne gruzu. Podaj mi pełne gruzu wiadro. W zdaniu (14) (PEŁNY ktoś/coś) pełny jest w pozycji atrybutywnej i jest podrzędnikiem słowa wiadro. Podobnie będzie w następnym przykładzie (PEŁNY ktoś/coś czegoś), gdzie narzędnikiem jest wiadro, o czym przekonuje obserwacja zdań: Podaj mi wiadro, Podaj mi wiadro gruzu. Ponieważ te same zdania można uzyskać wskutek redukcji kolejnego przykładu (ktoś/coś PEŁNY czegoś), trzeba uznać, że pełny także w tym przypadku jest podrzędnikiem i zajmuje pozycję atrybutywną. Wyjątkowe na tle dotychczas omówionych przykładów jest zdanie kolejne (PEŁNY czegoś ktoś/coś), ponieważ pełny – chociaż pozostaje podrzędnikiem słowa wiadro – jest nadrzędnikiem względem słowa gruz, o czym przekonuje poprawność zdania: Podaj mi pełne wiadro. i nieakceptowalność zdania: *Podaj mi gruzu wiadro. Z kolei zdania umożliwiające zajęcie przez jednostkę pełny pozycji orzecznikowej realizują schemat ktoś/coś PEŁNY czegoś, np. Doniczka jest pełna kwiatków. W tym zdaniu pełny jest nadrzędnikiem kwiatków i zajmuje właśnie pozycję orzecznikową. Podobnie będzie w przypadku zdań realizujących drugi postpozycyjny wariant, zob. Pełna kwiatków jest doniczka. Natomiast zdania oparte na schematach prepozycyjnych nie umożliwiają umieszczenia pełny w pozycji orzecznikowej, co widać na przykładach: *Pełna jest doniczka i *Pełna doniczka jest kwiatków. Nacechowanie szyku wyklucza akceptację tych zdań. 2.2. Weryfikacja klasyfikacji gramatycznej Chciałbym teraz przejść do zweryfikowania postawionej w paragrafie 1.4. hipotezy o przymiotnikowym charakterze analizowanej jednostki. Zacznę od prepozycyjnej jednostki pełny, która jest podrzędnikiem rzeczownika, w związku z czym dostosowuje się do niego pod względem rodzaju, liczby i przypadka. Widać to w przykładzie zarówno pozytywnym (pełna szafka), jak i negatywnym (*pełnymi szafka). Podobnie będzie w przypadku drugiego wariantu, czyli uzupełnionego o element czegoś, co widać na przykładzie: Mam pełną piwnicę takich rupieci i *Mam pełnemu piwnicę takich rupieci. Pełny zdecydowanie wchodzi w skład grupy imiennej, co widać na przykładach typu: Podaj mi, proszę, to pełne pudełko. Połą- BARTŁOMIEJ ALBERSKI 16 czenie pełna szafka można też przekształcić zgodnie z propozycją Szupryczyńskiej (Szupryczyńska 1980) w zdanie: Szafka jest pełna, co tylko potwierdza przynależność pełny do tej części mowy. Zastanawiające jest to, że przy próbie przekształcenia przez użycie leksemu BYĆ drugiego wariantu tej jednostki, czyli połączenia pełna szafka leków, otrzymujemy dwie wypowiedzi: szafka jest pełna leków oraz pełna leków jest szafka. Drugą wypowiedź należy raczej traktować jako zdanie o szyku nacechowanym, natomiast pierwsze, realizujące schemat PEŁNY czegoś ktoś/coś, okazuje się użyciem drugiej jednostki (uściślając: drugiego wariantu), czyli postpozycyjnego pełny wymagającego uzupełnienia elementem czegoś. Trzeba zauważyć, że przy próbie transformacji drugiego wariantu prepozycyjnego pełny nie możemy mówić o zachowaniu tożsamości jednostki, ponieważ przechodzimy do użycia postpozycyjnego pełny. W takim razie należy przyjąć, że nie można dokonać takiego przekształcenia bez zmiany użytej jednostki, czyli, innymi słowy, że ten wariant nie ulega transformacji. Postpozycyjna jednostka pełny również przejmuje wartości rodzaju, liczby i przypadka od nadrzędnika, którym jest rzeczownik. Można to zaobserwować na przykładach: Szafka jest pełna leków i *Szafka jest pełnego leków. Oczywiście ta prawidłowość będzie również zachodzić w drugim wariancie tej jednostki, czyli: pełna leków szafka i *pełnego leków szafka. Wskutek przekształcenia tego połączenia zgodnie z sugestią Szupryczyńskiej otrzymujemy dwie możliwości: pełna leków szafka oraz pełna szafka leków. Obie są poprawne, ale tylko to pierwsze połączenie jest właściwą transformacją. Należy uznać ją za właściwą dlatego, że właśnie tak wygląda drugi wariant tej jednostki. W świetle tej obserwacji można stwierdzić, że oba warianty postpozycyjnej jednostki pełny są w istocie rzeczy jednym obiektem ulegającym przekształceniu. Można zastanawiać się nad tym, który z wariantów jest pierwotny, a który wtórny, ale to już zdecydowanie wykracza poza zakres prezentowanych w tym artykule badań. 3. Negacja Mając w pamięci właściwość negacji do zmiany „lokalizacji cezury tematycznorematycznej (...) [oraz – B.A.] poszerzania paradygmatu interpretacyjnego zdania” (Szumska 2006: 128), chciałbym rozważyć oba przypadki widoczne poniżej. (16) Nieprawda, że wypiłem pełną szklankę wody. (17) Nieprawda, że wypiłem szklankę pełną wody. SYNTAKTYCZNO-SEMANTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI WYRAŻENIA PEŁNY 17 Już na pierwszy rzut oka widać semantyczną różnicę między tymi przykładami. W zdaniu pierwszym, wykorzystującym pełny w prepozycji, nacisk informacyjny położony jest na szklankę: szklanka i woda stanowią niejako jeden obiekt, są całością, którą wypiłem. Tymczasem w zdaniu drugim chodzi o dużą ilość wody w szklance: istotna jest woda, którą wypiłem, a nie szklanka mieszcząca tę wodę. Ta różnica jest jeszcze wyraźniejsza w kolejnych użyciach, zawierających negację wewnątrz zdania. Zresztą już pierwsze zdanie tej serii unaocznia wewnętrzny podział jednostki pełny: (18) Jej pełne usta są pełne jedzenia. (19) Jej pełne usta są niepełne jedzenia. (20) Jej niepełne usta są pełne jedzenia. Użyta dwukrotnie jednostka pełny w zdaniu pierwszym pełni dwie funkcje. W zestawieniu pełne usta przymiotnik w prepozycji wskazuje na cechę tych ust jako przedmiotu. W świetle opracowań słownikowych: okrągły, zaokrąglony, pulchny (USJP), o figurze, kształtach człowieka: zaokrąglony, tłusty (SWJP), taki, który zbudowany jest z dużej ilości miękkiego i okrągłego ciała (WSJP), można uznać, że chodzi o ich rozmiar i jędrność – pełne usta są duże, ale nie tylko. Natomiast kwestię tłustości należy tymczasowo pominąć, w dalszej części pracy powrócę do tego problemu. Zestawienie pełne jedzenia, a właściwie usta pełne jedzenia, wskazuje natomiast na cechę ust jako pojemnika, w których znajduje się jedzenie. Czyli w postpozycji przechodzimy do drugiego typu użycia jednostki pełny, tego obarczonego rekcją. W kolejnym zdaniu pełne (czyli – w uproszczeniu – duże i jędrne) usta są pojemnikiem, w którym znajduje się jedzenie, a negacja przy postpozycyjnym użyciu pełny wskazuje na stopień zapełnienia ust (uściślając: nieduży stopień zapełnienia). Następne zdanie mówi o ustach, które nie są duże i jędrne, ale są pojemnikiem, ich przestrzeń została zajęta w znaczny sposób przez jedzenie. Możliwość użycia negacji wewnątrz zdania przez partykułę przeczącą nie raz w jednym, raz w drugim użyciu jednostki pełny przy zachowaniu poprawności i sensowności komunikatu, przekonuje o tym, że są to dwie jednostki pełny. 4. Konteksty Chciałbym teraz przejść do analizy kontekstów, w których pojawia się jednostka pełny. Obserwację będę prowadził dwutorowo: w każdym typie użycia będę sprawdzał użycie prepozycyjne i postpozycyjne pełny. Schemat połączeń będzie wyglądał następująco: PEŁNY ktoś/coś (czegoś). Element czegoś znajduje się w nawiasie, ponieważ konieczne jest zaznaczenie fakultatywności tego elementu, por. pełna miska BARTŁOMIEJ ALBERSKI 18 vs pełna miska kwiatów lub pełna kwiatów miska (alternatywny charakter tych układów linearnych uzasadniałem już wcześniej). Poprawność tego rozwiązania widać zwłaszcza w zestawieniu z wymagającym uzupełnienia połączeniem: *miska pełna. Jednocześnie jestem daleki od uznawania połączeń pełna miska i pełna miska kwiatów za różne użycia pełny – są to jedynie powierzchniowe warianty różniące się występowaniem frazy dopełniaczowej. Moje przekonanie ma swoje źródła w widocznym – gdyby założyć, że są to realizacje odrębnych jednostek – braku symetrii między jednostkami. Funkcjonowałyby w takim wypadku dwie jednostki pełny w prepozycji (zawierające i pozbawione elementu czegoś) oraz jedna jednostka w postpozycji wymagająca elementu czegoś (z wariantem szyku). I co ważniejsze, nie chodzi tylko o semantykę, ale też o stronę formalną. Połączenie PEŁNY ktoś/coś wskazuje na obiekt wypełniany, ewentualnie na związek obiektu wypełnianego i wypełniającego (przy wariancie z frazą dopełniaczową). Natomiast konstrukcja ktoś/coś PEŁNY czegoś zdecydowanie odnosi się do elementu wypełniającego, chociaż pod względem formalnym dostosowuje się do obiektu wypełnianego (ktoś/coś). Nie można też pominąć konotacji elementu czegoś, która w przypadku jednostki postpozycyjnej jest obligatoryjna, a w przypadku prepozycyjnej jest fakultatywna. Dlatego sądzę, że lepiej będzie przyjąć hipotezę istnienia dwóch jednostek pełny wraz z wariantami: w prepozycji z fakultatywnym elementem czegoś (frazą dopełniaczową) oraz w postpozycji z wariantem szyku. W toku analizy okaże się, czy ta hipoteza nie zostanie sfalsyfikowana. 4.1. Obiekty konkretne mające określoną pojemność, których kubatura osiągnęła bardzo wysoką wartość (21) Stary, wypiwszy pełny kubek lury, kiwnął na mnie. (NKJP) (22) Ciałem człowieka bujali jak workiem pełnym mąki. (NKJP) W tym przypadku trzeba być ostrożnym, bo intuicyjnie sensowniejsza wydaje się interpretacja tego użycia jako maksymalna wartość pojemności. Rozważmy jednak następujące zdanie: Złapałem dwie muchy i wsadziłem je do szklanki pełnej much. Nie tylko jest to zdanie poprawne, ale przede wszystkim nikt nie oczekuje, że w szklance pełnej much owady będą stłoczone w sposób uniemożliwiający dodanie kolejnych. Raczej uznamy, że muchy mogą się w niej poruszać i choć dostępna przestrzeń jest ograniczona, to nie jest wypełniona owadami całkowicie. Przekonuje to o możliwości dodawania kolejnych elementów do już pełnego obiektu. Tym samym pełny będzie się jednak odnosić do obiektów konkretnych mających określoną pojemność, których kubatura osiągnęła bardzo wysoką, ale SYNTAKTYCZNO-SEMANTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI WYRAŻENIA PEŁNY 19 nie maksymalną wartość (mówiąc potocznie: zmieści się coś jeszcze). Obiekty konkretne posiadające pojemność, czyli kontenery (Bednarek 1994: 20, a także Topolińska 2011: 60) łączą się z pełny zarówno w pre-, jak i w postpozycji, co widać na powyższych przykładach: pełny kubek lury, worek pełen mąki. Poprawne będą też warianty tych wyrażeń, czyli pełny kubek oraz pełny mąki worek. Można przyjąć, że wszelkie obiekty, te wytworzone przez człowieka oraz te naturalne, mające kubaturę, będą łączyć się z obiema jednostkami, por. pełna (kości) grota4, pełen (soków) żołądek, pełna (kurzu) szuflada, pełne (wódki) kieliszki. 4.2. Obiekty konkretne i niekonkretne, które są kompletne, posiadają wszystkie charakterystyczne dla siebie elementy (23) Turniej kosztuje około 10 000 zł, pełna zbroja 3000 zł, miecz od 200 do 700 zł. (NKJP) (24) Z Koisarem i Zawidzkim, z pełnym ekwipunkiem, weszliśmy do jaskini i wspięli się po nachylonym balkonie. (NKJP) W przeciwieństwie do poprzedniego kontekstu tutaj zarysowują się już ograniczenia, co widać w zestawieniu obu kontekstów i szyków: (25) pełna szklanka vs pełna zbroja ale: (26) pełna szklanka wody vs *pełna zbroja zanieczyszczeń (rdzy, śladów użytkowania) (27) szklanka pełna wody vs zbroja pełna zanieczyszczeń (rdzy, śladów użytkowania) Można zaobserwować ograniczenie łączliwości pełna zbroja z czegoś, tymczasem brak takiego ograniczenia w pierwszym połączeniu, czyli pełna szklanka wody. Podobne ograniczenie będzie w innych przypadkach, np. zdanie pełne błędów vs *pełne zdanie błędów. Poprawny natomiast będzie następujący układ elementów: pełna zanieczyszczeń zbroja, a także pełne błędów zdanie, czyli drugi wariant postpozycyjny: PEŁNY czegoś ktoś/coś. Trzeba zatem przyjąć, że w kontekstach dotyczących kompletności jednostka pełny w prepozycji tworzy poprawne konstrukcje wyłącznie wówczas, gdy nie występuje element czegoś, zob. pełna zbroja vs *pełna 4 Ze względów praktycznych badane wyrażenie zapisuję w następujący sposób: PEŁNY (czegoś) ktoś/coś. Taki zapis pokazuje zarówno użycie prepozycyjne, jak i wariantywne użycie postpozycyjne. BARTŁOMIEJ ALBERSKI 26 to, że w przypadku użycia kwiatów jako obiektu ktoś/coś możliwe jest użycie aż trzech wariantów z wykorzystaniem jednostki pełny. To zarazem czyni to użycie wyjątkowym na tle pozostałych i mimo małej liczby przykładów, warto „kwiatowe” użycie pełny wyodrębnić. 4.8. Jednostki miar (43) Wybiła pełna godzina i ze wszystkich kątów rozległy się gongi, dzwonki, kukułki, pozytywki, cała kaskada bezładnych brzmień i melodyjek, zmaterializowana w srebrzystą, ogłuszającą chmurę. (NKJP) (44) Przez pełne trzy miesiące pobierałem lekcje z zakresu rysunków, solfeżu i opieki nad dzieckiem. (NKJP) Analogicznie do poprzedniego typu użyć, pozycja pełny jest decydująca. W powyższych przykładach ta jednostka zawsze znajduje się w prepozycji, wówczas sprawuje funkcję podkreślenia dokładności jednostki miary, por. Kupił dwa metry drutu vs Kupił pełne dwa metry drutu. W przypadku użyć z nazwami jednostek czasu pełny wskazuje na to, że niezależnie od momentu rozpoczęcia czynności lub procesu zdarzenie zajęło dokładnie tyle czasu, ile nazywa dane określenie. Ta zależność jest widoczna zwłaszcza w zestawieniu z jednostką cały, por. Cały tydzień chorowałem. vs Pełny tydzień chorowałem. Zdanie pierwsze informuje o tym, że choroba zajęła tydzień – od poniedziałku aż do niedzieli. W zdaniu drugim mowa jest o tym, że choroba zajęła siedem dni, niezależnie od dnia tygodnia, w którym się rozpoczęła. Przemawia za tym dodanie wyrażenia ubiegły, który wskazuje na to, że dany okres już się zakończył6. Zdanie z jednostką cały, w przeciwieństwie do pełny, zachowuje poprawność, co utwierdza w przekonaniu o takim znaczeniu pełny, zob. Cały ubiegły tydzień chorowałem. vs *Pełny ubiegły tydzień chorowałem. Natomiast gdy pełny wystąpi w postpozycji względem określanego rzeczownika będącego jednostką miary, następuje zmiana typu użyć, co jest widoczne już na pierwszy rzut oka, por.: Trwało to pełne dwie godziny. ale: Trwało to dwie godziny pełne rozmyślań o naturze porównań. Drugie zdanie to kontekst piąty (połączenie: obiekt niekonkretny i niekonkretny). Dlatego w typie użyć podkreślających ilość jednostek miar możliwe są wyłącznie połączenia z prepozycyjną jednostką pełny. 6 WSJP: ‘taki, który właśnie minął’. SYNTAKTYCZNO-SEMANTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI WYRAŻENIA PEŁNY 27 5. Podsumowanie W świetle powyższej analizy należy uznać, że w języku polskim istnieją dwie homograficzne jednostki pełny. Jedna występuje w prepozycji względem obiektu wypełnionego (PEŁNY ktoś/coś), a obecność obiektu wypełniającego jest fakultatywna (PEŁNY ktoś/coś czegoś). Druga występuje w postpozycji względem obiektu wypełnionego. Konieczna jest natomiast obecność obiektu wypełniającego (czegoś), względem którego to pełny występuje w prepozycji, i to w obu wariantach (ktoś/coś PEŁNY czegoś i PEŁNY czegoś ktoś/coś). W przypadku wariantu prepozycyjnego pełny zewnętrzna negacja ujawniła też, że pełny wskazuje na obiekt wypełniany wraz z zawartością, w przeciwieństwie do drugiej jednostki, która odnosiła się wyłącznie do zawartości7. Pod względem łączliwości z rożnymi rzeczownikami jednostka postpozycyjna nie przedstawia żadnych ograniczeń po spełnieniu warunku uzupełnienia przez element czegoś. Po sprawdzeniu wszystkich kontekstów, w których występuje pełny, okazało się, że jednostka prepozycyjna wykazuje się znacznie większą łączliwością, ponieważ wskazuje na bardziej zróżnicowane cechy przedmiotu. Począwszy od pojemności, kompletności, przez najwyższy stopień rozwoju danej cechy, części ciała z dużą ilością materii, brak pustych miejsc wewnątrz obiektu, skończywszy na określeniach dotyczących kwiatów i jednostek miar. Oznacza to, że tylko w jednym typie kontekstów jednostka ta nie może funkcjonować – chodzi o obiekty z bardzo dużą ilością czegoś. Zupełnie inaczej jest w przypadku jednostki postpozycyjnej, ponieważ występuje ona wyłącznie w dwóch kontekstach: pojemności i obiektów z dużą ilością czegoś. W każdej innej sytuacji, po ewentualnym dodaniu elementu czegoś, dane użycie należało zakwalifikować do jednego z tych dwóch. Prepozycyjną jednostkę pełny należy nazwać przymiotnikiem z racji całkowitego przystosowania się do rzeczownika pod względem rodzaju, liczby i przypadka. Stosując tradycyjny podział, również należy włączyć prepozycyjne pełny w poczet przymiotników. Ma to swoje uzasadnienie we właściwości jednostki do wskazywania cechy opisywanego przedmiotu, tj. obiektu wypełnianego (ktoś/coś). Dokładne znaczenie, przypomnę: duży stopień zajęcia dostępnej przestrzeni kontenera, kompletność, najwyższy rozwój cechy, duża ilość ciała, niepustość, jednostka miary, a także sens „kwiatowy”, było uzależ7 Choć pod względem formalnym była oczywiście w zgodzie z obiektem wypełnianym pod względem rodzaju, liczby i przypadka. Innymi słowy, pozostawała w uzgodnieniu ze swoim nadrzędnikiem, czyli rzeczownikiem. BARTŁOMIEJ ALBERSKI 28 nione od cech konkretnego rzeczownika konstytuującego grupę. Istota jednostki nie ulegała zmianie, zob. pełny mur, pełny żonkil, pełna godzina, pełne biodra, pełna chwała. Z braku miejsca nie mogłem pochylić się nad kwestią stopniowania jednostki pełny, warto również byłoby szerzej potraktować relację pełny–pełen. Ta praca stanowi zaledwie punkt wyjścia do dalszych rozważań nad stosunkiem między jednostkami pełny a pełno lub pełny a cały – taka analiza może rzucić zupełnie nowe światło zarówno na dzisiejsze rozważania, jak i na problem kompletności lub zajmowania przestrzeni w ogóle. Bibliografia BEDNAREK A., GROCHOWSKI M., 1993, Zadania z semantyki językoznawczej, Toruń. BEDNAREK A., 1994, Leksykalne wykładniki parametryzacji świata, Toruń. BOGUSŁAWSKI A., 1976, O zasadach rejestracji jednostek języka, „Poradnik Językowy”, nr 8, s. 356–364. GROCHOWSKI M., 2008, Rola dewiacji w uzasadnianiu hipotez semantycznych. Wprowadzenie do problematyki, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, t. 64, s. 25–36. GROCHOWSKI M., 2013, O operatorach metatekstowych typu w całym tego słowa znaczeniu, „Prace Filologiczne”, t. 64/1, s. 99–110. GROCHOWSKI M., KISIEL A., ŻABOWSKA M., 2014, Słownik gniazdowy partykuł polskich, Kraków. GRZEGORCZYKOWA R., LASKOWSKI R., WRÓBEL H. (red.), 1998, Gramatyka współczesnego języka polskiego. Morfologia, Warszawa. ROSPOND S., 1973, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa. SALONI Z., ŚWIDZIŃSKI M., 2007, Składnia współczesnego języka polskiego, Warszawa. SZUMSKA D., 2006, Przymiotnik jako przyłączone wyrażenie predykatywne, Kraków. SZUPRYCZYŃSKA M., 1980, Opis składniowy polskiego przymiotnika, Toruń. TOPOLIŃSKA Z., 2007, Ekspresywne wzmacniacze ekstensji grupy imiennej, „Zbornik matice srpske za slavistiku”, t. 71–72, s. 19–25. TOPOLIŃSKA Z., 2011, W kręgu (para)zaimków, „Linguistica Copernicana”, nr 1, s. 53–61. SYNTAKTYCZNO-SEMANTYCZNE WŁAŚCIWOŚCI WYRAŻENIA PEŁNY 29 Syntaktyczno-semantyczne właściwości pełny (streszczenie) Celem pracy jest analiza syntaktyczno-semantyczna wyrażenia pełny. W toku analizy okazuje się, że jest osiem typów kontekstów użycia tego ciągu diakrytów, który w istocie reprezentuje dwie jednostki. Jedna wskazuje na obiekt wypełniany wraz z jego zawartością, druga wskazuje wyłącznie na zawartość.