O'ZBEKISTONDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING TARKIBIY RIVOJLANISHI VA UNING IQTISODIY SAMARADORLIKKA TA'SIRI

2025 BAKALAVR TALABALARINIG MAQOLALARI TO‘PLAMI №8 MAXSUS SON https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 128 sahifa. 2025-yil noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viktorovna,Glazova Marina Viktorovna, Candidate of Economic Sciences (Moscow) Candidate of Economic Sciences (Moscow) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 28-fevraldagi 333/5-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 5 MUNDARIJA MEHMONXONA KORXONALARIDA INNOVATSION LOYIHALARNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ......................................................................................................................................................................10 Erkaboyeva Jasmina Safarali qizi, Ochilova Hilola Farmonovna FAULT TOLERANCE AND SELF-HEALING IN IOT-ENHANCED P2P SYSTEMS ......................................................15 Ibrokhimkhuja Rikhsikhujaev, Mohit Bhandwal BIZNES BOSHQARUVIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI ............................................................................................................................................................................22 Ikromov Boisxon Bahodir o‘g‘li, Ozodbek Musayev BIOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA VIRTUAL LABARATORIYADAN FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI ................................................................................................................................. 27 Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi, Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li YASHIL LOGISTIKA VA TRANSMILLIY KORPORATSIYALAR .........................................................................................32 Rаfiqоv Аbrоr Bаxtiyоr о‘g‘li, Nаrzullаyev Elmurоd Shuxrаt о‘g‘li OMBORXONALARNI BOSHQARISHDA RFID TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISHNI AFZALLIKLARI .................................................................................................................................................................................36 Mirkamolov Mirsardor Mirxamdam o‘g‘li, Yuldashev Abduhakim Abdukarimovich STARTAPLAR VA KICHIK BIZNESNING IQTISODIY O‘SISH VA RIVOJLANISH JARAYONLARIDAGI ROLI ......................................................................................................................................................................................................41 Abdumajidova Muxlisa Alisher qizi, Umarova Mukaddas Abbasovna O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY SUG‘URTA TIZIMIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI XORIJ TAJRIBASI ASOSIDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI .................................................................................................................46 Sobirova Ozoda Rustamovna, Safarov Javohir Ismoilovich IQTISODIY XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHDA MILLIY TO‘LOV TIZIMLARINING ELEKTRON TIJORATDAGI AHAMIYATI ...........................................................................................................................................................50 Teshayev Sayimbek Anvarovich, Tashmuxamedova Yayra Atxamovna CHANGES IN PULSE RATE IN BLOOD VESSELS DURING PHYSICAL EXERCISE ..................................................56 Pirnazarov Elchin Anvar o‘g‘li, Yoldasheva Roila Jumaevna JAHON IQTISODIYOTIDA GLOBAL XAVFSIZLIK VA IQTISODIY BARQARORLIK ..................................................61 Qayumov Sobit Obid o‘g‘li, Xasanov Nodir Erkinovich LABOR RESOURCES – THE MAIN FACTOR OF NATIONAL DEVELOPMENT ..........................................................68 Qurbonov Tolmasjon Namoz ugli, Mustafoyev Golib Sultonmurodovich ISTE’MOLCHI TANLOVI VA NAFLILIK NAZARIYASINI ILMIY ASOSLARI.................................................................75 Q.Abdukarimov, M.Keldibekova, F.Umarov KORXONALARDA RAQAMLI MARKETINGDAN FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH ..............................80 Tumaris Nietullaeva, Alimxodjayeva Nargiza Elshodovna OMMAVIY AXBOROT VOSITALARINING INSON VA JAMIYAT HAYOTIDAGI TA’SIRI HAMDA AXBOROT XURUJLARI ................................................................................................................................................................... 87 Kodirov Ozodbek, F.Umarov QURILISH MATERIALLARI SANOATIGA KIRITILAYOTGAN INVESTITSIYALAR TAHLILI VA TARMOQNING MAMLAKAT EKSPORTIDAGI OʻRNI ...................................................................................................93 Gʻulomiddinov Bobobek Sardorjon oʻgʻli, Gʻulamov Ilhom Akramovich BIZNESNI BOSHQARISHDA ERP TIZIMIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI ..........................................98 Abduhamidova Shodiyaxon Abdushukur qizi, Yuldashev Abduhakim Abdukarimovich O‘ZBEKISTON VA AFG‘ONISTON HAMKORLIK MUNOSABATLARINING YANGI BOSQICHI ......................... 103 Fayzullayev Aminjon, F.Umarov OʻZBEKISTONDA HUDUDLAR IQTISODIY RIVOJLANISHIDAGI TAFOVUTLAR .................................................110 Najmiddinova Malikabonu Asrorovna, F.Umarov TО‘QIMACHILIK SANOATIDA CHARM-POYABZAL TARMOG‘INING RIVOJLANISH YО‘NALISHLARI XUSUSIDA .....................................................................................................................................................117 Mahmudov Orifbek Abdumoʻmin oʻgʻli, Azmiova Feruza Payziyevna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 6 O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING TARKIBIY RIVOJLANISHI VA UNING IQTISODIY SAMARADORLIKKA TA’SIRI ....................................................................................................................................................122 Xayrullayev Javohir Sheraliyevich, Maqsudov Bunyodjon Abdusamat oʻgʻli IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 122 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING TARKIBIY RIVOJLANISHI VA UNING IQTISODIY SAMARADORLIKKA TA’SIRI Xayrullayev Javohir Sheraliyevich Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti talabasi E-mail: [email protected] Ilmiy rahbar: Maqsudov Bunyodjon Abdusamat oʻgʻli Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Bank ishi kafedrasi v.b. dotsenti, PhD Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning rivojlanish bosqichlari va uning mamlakat ijtimoiyiqtisodiy hayotiga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqot davomida xorijiy mamlakatlarda raqamli iqtisodiyotning shakllanish darajasi, ularning tajribasi va qo‘llanilayotgan yondashuvlar o‘rganilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda qaysi sohalarda raqamli tizimni joriy etish orqali bandlikni oshirish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlash mumkinligi statistik ma’lumotlar asosida tahlil etilgan. Olingan natijalar raqamli transformatsiya milliy iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlovchi muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Kalit soʻzlar: raqamli iqtisodiyot, iqtisodiy o‘sish, bandlik, raqamli transformatsiya, innovatsion rivojlanish, iqtisodiy barqarorlik, O‘zbekiston, xorij tajribasi. Abstract. This article analyzes the stages of digital economy development in Uzbekistan and its impact on the country’s socio-economic landscape. The study examines the level of digital economy advancement in foreign countries, their experience, and the approaches they employ. Additionally, statistical data were used to identify the sectors in which the introduction of digital systems can increase employment and stimulate economic growth in Uzbekistan. The findings indicate that digital transformation is a key factor in strengthening national economic stability. Key words: digital economy, economic growth, employment, digital transformation, innovative development, economic stability, Uzbekistan, international experience. Аннотация. В данной статье проанализированы этапы развития цифровой экономики в Узбекистане, а также её влияние на социально-экономическую жизнь страны. В ходе исследования изучены уровень развития цифровой экономики в зарубежных государствах, их опыт и применяемые подходы. Кроме того, на основе статистических данных рассмотрены сферы, в которых внедрение цифровых систем может повысить занятость и обеспечить экономический рост в Узбекистане. Полученные результаты показывают, что цифровая трансформация является важным фактором укрепления национальной экономической стабильности. Ключевые слова: цифровая экономика, экономический рост, занятость, цифровая трансформация, инновационное развитие, экономическая стабильность, Узбекистан, зарубежный опыт. KIRISH Bugungi kunda jadal rivojlanayotgan dunyoni raqamli texnologiyalarsiz tasavvur etish qiyin. Raqamli texnologiyalar inson faoliyatining deyarli barcha sohalarida yordamchi vosita sifatida xizmat qilmoqda. Iqtisodiyotning turizm, sanoat, qishloq xo‘jaligi, ta’lim va xizmat ko‘rsatish kabi tarmoqlarida raqamli texnologiyalarni qo‘llash natijasida ko‘plab muammolar bartaraf etilmoqda, jarayonlar soddalashmoqda hamda samaradorlik ortib bormoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli texnologiyalarni iqtisodiyotning barcha yo‘nalishlariga keng joriy etish bo‘yicha izchil ishlar olib borilmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi [1] doirasida mamlakatda axborot-kommunikatsiya infratuzilmasini takomillashtirish, raqamli xizmatlar hajmini kengaytirish hamda iqtisodiy jarayonlarda avtomatlashtirish darajasini oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 123 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami Ushbu chora-tadbirlar iqtisodiyotda raqamli transformatsiyani jadallashtirish va milliy raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qilmoqda. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot nafaqat qishloq xo‘jaligi, balki sanoat va kichik biznesning ajralmas bo‘lagi sifatida xizmat qilmoqda. Raqamli iqtisodiyot bilan bog‘liq nazariyalarni birinchi bo‘lib Don Tapscott o‘zining “The Digital Economy: Promise and Peril in the Age of Networked Intelligence” (1996) [2] asarida ta’kidlab o‘tgan. Uning fikricha, raqamli iqtisodiyot tarmoq texnologiyalari orqali amalga oshiriladi va kichik biznes sanoat uchun muhim asos sifatida xizmat qiladi. Shuningdek, u tarmoqli texnologiyalar yordamida odamlarni tarmoqlashtirish hamda aholining jamiyat hayotidagi harakatlarini kuzatish mumkinligini qayd etgan. Biroq Tapscottning nazariyalarida raqamli texnologiyalar rivojining davlat xizmatlari sohasiga qay darajada ta’sir ko‘rsatishi haqida alohida fikr yuritilmagan. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar kichik biznes va sanoatdan tashqari xizmatlar sohasida ham yuqori ulushga ega. Chunki COVID-19 davridagi iqtisodiy pasayish raqamli texnologiyalarni davlat xizmatlari sohasida muhim yechim sifatida namoyon qildi. Bu esa o‘z navbatida raqamli texnologiyalarning samaradorligi davlat xizmatlari hamda xizmat ko‘rsatish sektorida juda yuqori ekanligini ko‘rsatadi. Keyingi asosiy nazariya nemis iqtisodchisi Mosenbourgga tegishli. U “Measuring the Digital Economy” (2001) [3] asarida raqamli iqtisodiyotni uchta asosiy qismga ajratadi: infratuzilmaviy bog‘liqlik, elektron biznes va elektron tijorat. Mosenbourgning asosiy nazariyasi ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish orqali biznes hamda tijoratda undan samarali foydalanish imkoniyatlariga asoslanadi. U ushbu g‘oyalarni dastlab AQSHda qo‘llashga harakat qilgan va AQSH hukumati bilan hamkorlikda mamlakatda ilk bor ma’lumotlarni yig‘ish hamda ularni tahlil qilish bo‘yicha ishchi guruhga rahbarlik qilgan. Mosenbourgning eng katta yutug‘i – ma’lumotni raqamli iqtisodiyotda muhim omil sifatida e’tirof etganidadir. Biroq u raqamli texnologiyalarning qishloq xo‘jaligida samaradorlikni oshirishi haqida hech qanday yechim bermagan hamda asosiy e’tiborni faqat biznes va tijorat sohalariga qaratgan. Asosiy tarmoqlar – qishloq xo‘jaligi va sanoat haqida esa hech qanday konseptual g‘oyalarni ilgari surmagan. Shunga qaramay, Mosenbourgning ma’lumotlar tahlili nazariyasini sanoat hamda qishloq xo‘jaligida qo‘llash ushbu tarmoqlar rivojini yanada jadallashtirishga sezilarli hissa qo‘shishi mumkin. Bugungi kunda sanoat va qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarning keng qo‘llanilayotgani buni yaqqol tasdiqlaydi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqot jarayonida statistik, analitik, qiyosiy, kuzatuv, induktiv, deduktiv, mantiqiy, monitoring, ekspertbaholash va boshqa tahlil usullaridan foydalanildi. O‘rganilgan adabiyotlar natijasida mavzu to‘liq yoritib berildi. Xorijiy mamlakatlar bilan hamkorlikda olib borilayotgan islohotlar ko‘rib chiqildi. Jadval va grafiklar tegishlicha shakllantirildi hamda solishtirildi. TAHLIL VA NATIJALAR Bugungi kunda O‘zbekistonda raqamli texnologiyalar iqtisodiyotning turli jabhalarida keng qo‘llanilmoqda. Asosan ijtimoiy sohalarga ushbu texnologiyalarning kirib kelishi aholi kundalik ehtiyojlari yoki muammolarini tez va oson, hamda istalgan joyda hal qilish imkonini yaratmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasining qabul qilinishi mamlakatda raqamli transformatsiyani jadallashtirish, davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va ijtimoiy sohalarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish uchun huquqiy va tashkiliy asos yaratdi. Raqamli transformatsiyaning asosiy elementlaridan biri – mamlakatdagi elektron hukumat tizimidir. Bugungi kunda respublikada 400 dan ortiq interaktiv xizmatlar aholi uchun elektron shaklga o‘tkazilgan. Eng avvalo ta’kidlash lozim bo‘lgan muhim boshlang‘ich qadam – 2013-yil 1-iyulda ishga tushirilgan “my.gov.uz” elektron xizmatlar portalidir. Bugungi kunda ushbu platformada 700 dan ortiq xizmatlar mavjud. Platformaning ishga tushirilishi aholiga uyidan chiqmasdan istalgan muammoga yechim topish imkonini bermoqda. O‘zbekiston raqamli texnologiyalarni faqat davlat xizmatlari bilan cheklab qo‘ymayapti. Bugungi kunda nafaqat interaktiv xizmatlar, balki qishloq xo‘jaligi, turizm va ishlab chiqarish zonalarida ham raqamli texnologiyalar keng joriy etilmoqda. Masalan, qishloq xo‘jaligida “AgroSmart Uzbekistan”, “AgroInfo”, “AgroBank Digital” va “AgroDigital” loyihalari orqali fermerlar o‘z mablag‘larini xavfsiz boshqarish, hamda ekin yetishtirish uchun zarur bo‘lgan barcha ma’lumotlarni olish imkoniga ega. Turizm sohasida qilinayotgan ishlar ham yetarlicha samarali. 2021-2025-yillar uchun belgilangan maqsadlar doirasida bugungi kunda onlayn bron qilish va to‘lov tizimlari uchun “Booking.uz”, “UzRailway Online”, “Tashkent City Digital Guide” xizmatlari ishga tushirilgan. Sayyohlar ma’lumot olishi, avtobus, mehmonxona yoki boshqa xizmatlarni bir platformada jamlagan “Tourism Portal Uzbekistan” loyihalari ham faoliyat yuritmoqda. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 124 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami Bugungi kunda ushbu loyihalar orqali mamlakatga kirib kelayotgan sayyohlar soni sezilarli darajada oshdi. 2024-yilda O‘zbekistonga kirib kelgan turistlar soni 8,2 millionni tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich oldingi yilga nisbatan 24% o‘sishni anglatadi. Shu bilan birga, ichki mehmonxona va restoranlar faoliyati 11% ga oshgan. Bu esa nafaqat xorijiy sayyohlar, balki mahalliy iste’molchilar tomonidan ham talabning yuqori ekanligini tasdiqlaydi [4]. 1-rasm. Turizm sohasida raqamli iqtisodiyot ulushi va onlayn qidiruvlar tarkibi Hisobotlar shuni ko‘rsatadiki, umumiy so‘rovnomalarning 66% smartfonlar orqali amalga oshirilgan. Ushbu so‘rovlar ichida mehmonxonalar bo‘yicha qidiruvlar 33%, turlar bo‘yicha – 27%, aviabiletlar – 24%, viza ma’lumotlari – 8%, poyezd sayohati – 4% ni tashkil qiladi. Bu shuni ko‘rsatadiki, sifatli kontentlar hamda sayyohlar uchun joy bron qilishi uchun yaratilgan raqamli xizmatlar yillar davomida yaxshilanib kelmoqda [5]. Keyingi navbat – iqtisodiyot uchun muhim bo‘lgan soha, ya’ni ishlab chiqarishga etibor qaratish. Bugungi kunda asosiy muammo resurslar yetishmasligi va ulardan samarali foydalanish bo‘lib, bu asosiy maqsad qilib olingan. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida ushbu muammolar keltirib o‘tilgan va bosqichmabosqich barcha ishlab chiqaruvchilar raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlariga ega bo‘lishadi. Eng asosiy maqsad – yirik korxonalarda avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish liniyalarini yo‘lga qo‘yish va IoT (Internet of Things) texnologiyalarini joriy etish. Zamonaviy hayotimizda muhim asos hisoblangan ma’lumot bugungi kunda ishlab chiqarishda ham muhimligini yo‘qotmagan. Hozirgi kunda ishlab chiqarishning har bir sektorida ma’lumotlar bazasini yaratish va oldindan sodir bo‘ladigan xavflarni tahlil qilib, ularga yechim qidirish maqsad qilingan.Hozirgi kunda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishda avvalo telekommunikatsiya va elektron infratuzilmani takomilashtirish alohida muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. 2017-yilda dunyo eksportlari tomonidan Sanoat 5.0 ilgari surilmoqda. Hozirgi kunda O‘zbekistonda Sanoat 4.0 ga o‘tish haqida qarorlar qabul qilingan. Chunki biz ko‘rishishimiz mumkinki Covid-19 davrida telekommunikatsiya tizmlaridan foydalanishga bo‘lgan talab ortgani sababli turli xil uzilishlar kuzatildi. Shu sababli hozirgi kunda asosiy maqsad barcha korxona va ishlab chiqarish sanoatlarini Sanoat 4.0 tizimiga o‘tkazish. Keyingi maqsad barcha korxonalarni sekin asta Sanoat 5.0 ga o‘tkazish maqsad qilingan. 2-rasm. Hududlar kesimida texnalogik innovatsiyalarni joriy qilgan korxonalar soni