OROL DENGIZI INQIROZI OQIBATIDA YER DEGRADATSIYASI VA YASHIL IQTISODIYOTGA O'TISH IMKONIYATLARI: QORAQALPOG'ISTON MISOLIDA (NDVI VA NDMI TAHLILI ASOSIDA)

2025 BAKALAVR TALABALARINIG MAQOLALARI TO‘PLAMI №8 MAXSUS SON https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 147 sahifa. 2025-yil noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viktorovna,Glazova Marina Viktorovna, Candidate of Economic Sciences (Moscow) Candidate of Economic Sciences (Moscow) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 28-fevraldagi 333/5-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 5 MUNDARIJA MEHMONXONA KORXONALARIDA INNOVATSION LOYIHALARNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ......................................................................................................................................................................10 Erkaboyeva Jasmina Safarali qizi, Ochilova Hilola Farmonovna FAULT TOLERANCE AND SELF-HEALING IN IOT-ENHANCED P2P SYSTEMS ......................................................15 Ibrokhimkhuja Rikhsikhujaev, Mohit Bhandwal BIZNES BOSHQARUVIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI ............................................................................................................................................................................22 Ikromov Boisxon Bahodir o‘g‘li, Ozodbek Musayev BIOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA VIRTUAL LABARATORIYADAN FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI ................................................................................................................................. 27 Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi, Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li YASHIL LOGISTIKA VA TRANSMILLIY KORPORATSIYALAR .........................................................................................32 Rаfiqоv Аbrоr Bаxtiyоr о‘g‘li, Nаrzullаyev Elmurоd Shuxrаt о‘g‘li OMBORXONALARNI BOSHQARISHDA RFID TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISHNI AFZALLIKLARI .................................................................................................................................................................................36 Mirkamolov Mirsardor Mirxamdam o‘g‘li, Yuldashev Abduhakim Abdukarimovich STARTAPLAR VA KICHIK BIZNESNING IQTISODIY O‘SISH VA RIVOJLANISH JARAYONLARIDAGI ROLI ......................................................................................................................................................................................................41 Abdumajidova Muxlisa Alisher qizi, Umarova Mukaddas Abbasovna O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY SUG‘URTA TIZIMIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI XORIJ TAJRIBASI ASOSIDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI .................................................................................................................46 Sobirova Ozoda Rustamovna, Safarov Javohir Ismoilovich IQTISODIY XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHDA MILLIY TO‘LOV TIZIMLARINING ELEKTRON TIJORATDAGI AHAMIYATI ...........................................................................................................................................................50 Teshayev Sayimbek Anvarovich, Tashmuxamedova Yayra Atxamovna CHANGES IN PULSE RATE IN BLOOD VESSELS DURING PHYSICAL EXERCISE ..................................................56 Pirnazarov Elchin Anvar o‘g‘li, Yoldasheva Roila Jumaevna JAHON IQTISODIYOTIDA GLOBAL XAVFSIZLIK VA IQTISODIY BARQARORLIK ..................................................61 Qayumov Sobit Obid o‘g‘li, Xasanov Nodir Erkinovich LABOR RESOURCES – THE MAIN FACTOR OF NATIONAL DEVELOPMENT ..........................................................68 Qurbonov Tolmasjon Namoz ugli, Mustafoyev Golib Sultonmurodovich ISTE’MOLCHI TANLOVI VA NAFLILIK NAZARIYASINI ILMIY ASOSLARI.................................................................75 Q.Abdukarimov, M.Keldibekova, F.Umarov KORXONALARDA RAQAMLI MARKETINGDAN FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH ..............................80 Tumaris Nietullaeva, Alimxodjayeva Nargiza Elshodovna OMMAVIY AXBOROT VOSITALARINING INSON VA JAMIYAT HAYOTIDAGI TA’SIRI HAMDA AXBOROT XURUJLARI ................................................................................................................................................................... 87 Kodirov Ozodbek, F.Umarov QURILISH MATERIALLARI SANOATIGA KIRITILAYOTGAN INVESTITSIYALAR TAHLILI VA TARMOQNING MAMLAKAT EKSPORTIDAGI OʻRNI ...................................................................................................93 Gʻulomiddinov Bobobek Sardorjon oʻgʻli, Gʻulamov Ilhom Akramovich BIZNESNI BOSHQARISHDA ERP TIZIMIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI ..........................................98 Abduhamidova Shodiyaxon Abdushukur qizi, Yuldashev Abduhakim Abdukarimovich O‘ZBEKISTON VA AFG‘ONISTON HAMKORLIK MUNOSABATLARINING YANGI BOSQICHI ......................... 103 Fayzullayev Aminjon, F.Umarov OʻZBEKISTONDA HUDUDLAR IQTISODIY RIVOJLANISHIDAGI TAFOVUTLAR .................................................110 Najmiddinova Malikabonu Asrorovna, F.Umarov TО‘QIMACHILIK SANOATIDA CHARM-POYABZAL TARMOG‘INING RIVOJLANISH YО‘NALISHLARI XUSUSIDA .....................................................................................................................................................117 Mahmudov Orifbek Abdumoʻmin oʻgʻli, Azmiova Feruza Payziyevna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 6 O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING TARKIBIY RIVOJLANISHI VA UNING IQTISODIY SAMARADORLIKKA TA’SIRI ....................................................................................................................................................122 Xayrullayev Javohir Sheraliyevich, Maqsudov Bunyodjon Abdusamat oʻgʻli MINTAQALARNI IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANISHINI TARTIBGA SOLISH VA XALQARO TAJRIBA ............................................................................................................................................................................................ 128 Xudoyberdiyev Feruzbek, F.Umarov MINTAQALAR IQTISODIYOTINING RIVOJLANISH HOLATINI BAHOLASH: TAHLIL VA USTUVOR YO‘NALISHLAR ..............................................................................................................................................................................135 Yarashev Mirkomil, F.Umarov OROL DENGIZI INQIROZI OQIBATIDA YER DEGRADATSIYASI VA YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH IMKONIYATLARI: QORAQALPOG‘ISTON MISOLIDA (NDVI VA NDMI TAHLILI ASOSIDA) ............141 Nurmatova Shahzoda, Oralbaev Bakhitjan Orintaevich, Ruziyeva Iroda Davutovna, Turopova Nigora Xolmurod qizi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 141 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami OROL DENGIZI INQIROZI OQIBATIDA YER DEGRADATSIYASI VA YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH IMKONIYATLARI: QORAQALPOG‘ISTON MISOLIDA (NDVI VA NDMI TAHLILI ASOSIDA) Nurmatova Shahzoda Termiz davlat universiteti Menejment yo‘nalishi 2-guruh talabasi Ilmiy rahbar: Oralbaev Bakhitjan Orintaevich “TIQXMMI” Milliy Tadqiqot Universiteti stajyor o‘qituvchisi Ruziyeva Iroda Davutovna Atrof–muhit va tabiatni muhofaza qilish texnologiyalari ITI laboratoriya mudiri Turopova Nigora Xolmurod qizi Termiz davlat universiteti o‘qituvchisi Annotatsiya: Orol dengizining qurishi natijasida uning qurigan tubidan ko‘tarilayotgan chang va tuzlar qishloq xo‘jaligi maydonlariga hamda aholi punktlariga tarqalib, yerlarning degradatsiyaga uchrashi, hosildorlikning pasayishi va aholining sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli cho‘llanish jarayonini masofaviy zondlash asosida monitoring qilish va bashoratlash Orolbo‘yi kabi keng hududlar uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda 1990–2024-yillar orasida yoz mavsumida olingan Landsat 5, 8 va 9 sun’iy yo‘ldosh tasvirlari asosida yer qoplamidagi o‘zgarishlar tahlil qilindi. Landshaftdan foydalanish va yer qoplami (LULC), Normallashtirilgan Vegetatsiya Indeksi (NDVI) va Namlik Indeksi (NDMI) hisoblandi va solishtirildi. Hududning kengligi sababli to‘liq qamrovga erishish uchun bir nechta sun’iy yo‘ldosh tasvirlari mozaikalashtirildi. NDVI natijalari 2024-yilga kelib zich vegetatsiya zonalari 1990-yilga nisbatan kengayganini ko‘rsatdi. Bu esa ayrim vodiylarda qurigan suv sathlarining asta-sekin o‘simlik bilan qoplanayotganini anglatadi. NDMI natijalari yuzaki namlikda keskin farqlarni aniqladi: yirik ko‘llar atrofi kuchli darajada qurigan bo‘lsa, hududning janubiy qismidagi sug‘orma yerlar nisbatan barqaror namlik darajasini saqlab qolgan. Vegetatsiya qoplami va suv resurslarining uzoq muddatli o‘zgarishini tushunish cho‘llanish xavfi ostidagi Qoraqalpog‘iston kabi hududlarda atrof-muhitni boshqarish uchun juda muhimdir. Tadqiqotda aniqlangan suv tanqisligi va vegetatsiya dinamikasidagi o‘zgarishlar yashil iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan suv va yer resurslaridan barqaror foydalanish zarurligini ko‘rsatadi. Vegetatsiya va namlik indekslarini doimiy monitoring qilish iqlim o‘zgarishi hamda antropogen ta’sirlarning ekologik tizimlarga ta’sirini baholashga yordam beradi va hududning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Kalit soʻzlar: Qoraqalpog‘iston, Orolbo‘yi, cho‘llanish, masofaviy zondlash, NDVI, NDMI, yashil iqtisodiyot, yer degradatsiyasi. Abstract: The desiccation of the Aral Sea has resulted in dust and salt rising from its dried seabed, spreading over agricultural fields and settlements. This leads to land degradation, reduced crop productivity, and negative impacts on public health. Therefore, monitoring and forecasting desertification processes using remote sensing is crucial for large regions such as the Aral Sea basin. In this study, land cover changes between 1990 and 2024 were analyzed using Landsat 5, 8, and 9 satellite imagery acquired during summer seasons. Land Use/Land Cover (LULC), the Normalized Difference Vegetation Index (NDVI), and the Normalized Difference Moisture Index (NDMI) were calculated and compared. Due to the large extent of the study area, multiple satellite scenes were mosaicked to achieve full coverage. NDVI results showan expansion of dense vegetation zones by 2024 compared to 1990, indicating gradual vegetation growth over some formerly dried water surfaces. NDMI results revealed significant differences in surface moisture: areas around large dried lakes experienced severe drying, whereas irrigated lands in the southern part maintained relatively stable moisture levels. Understanding long-term changes in vegetation cover and water resources is essential for environmental IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 142 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami management in desertification-prone regions such as Karakalpakstan. The identified shifts in vegetation dynamics and water scarcity emphasize the need for sustainable use of water and land resources based on green economy principles. Continuous monitoring of vegetation and moisture indices helps assess the impacts of climate change and anthropogenic pressures on ecosystems and supports sustainable regional development. Key words: Aral Sea region, desertification, remote sensing, NDVI, NDMI, green economy, Karakalpakstan, land degradation. Аннотация: Высыхание Аральского моря привело к тому, что с его осушенного дна поднимаются пыль и соль, которые распространяются на сельскохозяйственные угодья и населённые пункты. Это вызывает деградацию земель, снижение урожайности и негативное воздействие на здоровье населения. В этой связи мониторинг и прогнозирование процессов опустынивания на основе дистанционного зондирования имеет большое значение для таких обширных территорий, как Приаралье. В данном исследовании были проанализированы изменения земного покрова на основе спутниковых снимков Landsat 5, 8 и 9, полученных в летние сезоны в период 1990–2024 годов. Рассчитаны и сравнены показатели землепользования и земного покрова (LULC), нормализованный индекс растительности (NDVI) и индекс влагообеспеченности (NDMI). Из-за большой площади региона для получения полного охвата были использованы мозаики из нескольких спутниковых сцен. Результаты NDVI показали, что к 2024 году зоны плотной растительности расширились по сравнению с 1990 годом, что свидетельствует о постепенном зарастании отдельных высохших водных поверхностей. NDMI выявил резкие различия в поверхностной влажности: в районах крупных высохших озёр влажность существенно снизилась, тогда как на орошаемых землях южной части региона влажность оставалась относительно стабильной. Понимание долгосрочных изменений растительного покрова и водных ресурсов имеет важное значение для экологического управления в регионах, подверженных риску опустынивания, таких как Каракалпакстан. Выявленные изменения в динамике растительности и водообеспеченности подчёркивают необходимость устойчивого использования водных и земельных ресурсов на основе принципов «зелёной экономики». Регулярный мониторинг индексов растительности и влажности способствует оценке воздействия изменения климата и антропогенных факторов на экологические системы и служит основой для устойчивого развития региона. Ключевые слова: Каракалпакстан, Приаралье, опустынивание, дистанционное зондирование, NDVI, NDMI, зелёная экономика, деградация земель. KIRISH Orol dengizi qurishi Markaziy Osiyodagi eng yirik ekologik fojialardan biridir. Qoraqalpog‘iston Respublikasi ushbu inqirozning markazida joylashgan bo‘lib, tuproq sho‘rlanishi, qum va tuzli chang bo‘ronlari, yaylov degradatsiyasi, hosildorlik pasayishi kabi salbiy jarayonlar kuchaygan. Orolbo‘yi landshaftlaridagi o‘zgarishlarni monitoring qilishda masofaviy zondlash va NDVI/NDMI indekslari muhim ahamiyatga ega, chunki ular o‘simlik qoplami holati va tuproq namligini aniqlashga imkon beradi. Ushbu ma’lumotlar asosida yashil iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan ekologik tiklash strategiyalarini ishlab chiqish mumkin (1-rasm). 1-tasm. Tadqiqot maydoni. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 143 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI P.Micklin[1] o‘z tadqiqotida Orol dengizining qurishi va uning atrof-muhit, ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlarini keng qamrovli tarzda tahlil qiladi. Muallif suv resurslarining noto‘g‘ri boshqarilishi, irrigatsiya siyosatlari va transchegaraviy suv taqsimoti natijasida yuzaga kelgan sho‘rlanish, tuproq degradatsiyasi va iqlim o‘zgarishining mintaqaviy ta’sirini hujjatlashtiradi. Micklinning ishida yer degradatsiyasini kuzatishda uzoq muddatli monitoring va reintegratsiya strategiyalari zarurligi ta’kidlangan, bu NDVI/NDMI tahlillari bilan amalga oshirilishi mumkin. O.Dubovyk va hamkasblari[2] tadqiqotida MODIS NDVI vaqt qatorlaridan foydalangan holda sug‘oriladigan agro-ekotizimlarda vegetatsiya qoplamining pasayishini obyekt-asosida aniqlash metodikasini taklif etadi. Mualliflar land-degradation hotspot’larini xaritalab, degradatsiyaning gidrometeorologik va tuproq bilan bog‘liqligini tahlil qiladi. Ish Qoraqalpog‘iston va pastki Amudaryo hududlari uchun joylashuvga yo‘naltirilgan reabilitatsiya choralari belgilashda NDVI-ga asoslangan yondashuvning amaliy qo‘llanilishini ko‘rsatadi. F.Löw va hamkorlari[3] maqolasida 2003–2016-yillar oralig‘ida MODIS-NDVI seriyasidan foydalangan holda Aral dengizi havzasidagi tashlandiq (abandoned) ekin maydonlarini xaritalaydi. Ularning stratumspetsifik klassifikatsiya yondashuvi yordamida irrigatsiyalangan maydonlarda degradatsiya va qayta tiklanish jarayonlarini aniqroq ajratib ko‘rsatish mumkinligi tasdiqlandi. Bu ish Qoraqalpog‘iston uchun NDVI asosida degradatsiya xaritalarini yaratish va qayta tiklash prioritetlarini belgilashda aniq metodologik ko‘rsatma beradi. B.Gao[] ilmiy ishida NDWI (ko‘pincha NDMI deb ham ataladi) indeksini kiritib, yaqin infraqizil (NIR) va qisqa to‘lqinli infraqizil (SWIR) kanallari orqali o‘simliklardagi suyuqlik miqdorini masofadan baholash imkonini namoyish etadi. NDVI bilan fon va yer degradatsiyasini kamaytirish uchun landshaftni tiklashning iqtisodiy foydasini baholaydi. Tahlillar NDVI/NDMI va boshqa RS indekslari yordamida degradatsiya va tiklanish maydonlarini aniqlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi. Hisobot Qoraqalpog‘iston uchun tiklash choralari (o‘rmonlashtirish, qorovul tashish, ekologik agronomiya) orqali ijtimoiy-iqtisodiy foydani ko‘rsatadi va prioritetlarni belgilaydi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ma’lumotlar manbai • Landsat 5, 7 va 8 sun’iy yo‘ldosh rasmlari (1990–2024-yillar oralig‘i); • ArcGIS Pro. Masofaviy zondlash texnikalari cho‘llanish jarayonini joyida (in-situ) baholashga nisbatan ancha samarali alternativ hisoblanadi, chunki ular mehnat, vaqt, energiya va jismoniy harakatlarni sezilarli darajada kamaytiradi (Rhoades va boshq., 1999). Masofaviy zondlash tadqiqotlarida spektral indekslar sun’iy yo‘ldosh tasvirlarining turli kanallaridagi aks ettirish qiymatlarining matematik kombinatsiyasidan iborat bo‘lib, ular yer yuzasining ma’lum xususiyatlarini kuchaytiradi. Ushbu xususiyatlar cho‘llanish jarayonini kuzatishda muhim belgi hisoblanadi. Ular o‘simlik holati, tuproq xossalari va suv miqdorini o‘z ichiga oladi. Ushbu tadqiqotda O‘zbekistonning Qoraqalpog‘iston hududida cho‘llanishning holati va dinamikasi bir nechta vegetatsiya, tuproq va suvga oid indekslar yordamida baholandi. NDVI ko‘p yillardan beri o‘simlik qoplamini masofaviy zondlashda keng qo‘llanib kelinmoqda. NDVI indeksi quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi: NDVI=(NIR−RED)/(NIR+RED) NIR (yaqin infraqizil diapazon): Sog‘lom o‘simliklar hujayra tuzilishi tufayli infraqizil nurni kuchli aks ettiradi. RED (qizil diapazon): Vegetatsiyadagi xlorofill tomonidan kuchli yutiladi. NDVI qiymatlarining talqini NDVI qiymatlari -1 dan +1 gacha o‘zgaradi: NDVI qiymati Ma’nosi 0.6 – 1.0 Sog‘lom, zich o‘simlik qoplami 0.2 – 0.5 Zaiflashgan yoki siyrak vegetatsiya 0.0 – 0.2 Degradatsiyaga uchragan yerlar yoki yalang tuproq < 0 (manfiy) Bulut, qor yoki suv yuzasi (Yousefi va boshq., 2018). Biroq, NDVI qiymatlarining chegaralari tadqiqot hududi va miqyosiga qarab o‘zgarishi mumkin. Normalizatsiyalangan Namlik Indeksi (NDMI) – bu masofaviy zondlashda o‘simlik namlik miqdorini va qurg‘oqchilik sharoitlarini baholash uchun qo‘llaniladigan indeksdir. U NDVI indeksiga o‘xshash, biroq “yashillik darajasi”ni emas, balki o‘simlikdagi namlik miqdorini aniqlaydi.