XOTIRANING NERV-FIZIOLOGIK MEXANIZMLARI VA UNI IZOHLOVCHI ILMIY KONSEPTSIYALAR

79 XOTIRANING NERV-FIZIOLOGIK MEXANIZMLARI VA UNI IZOHLOVCHI ILMIY KONSEPTSIYALAR Abdurahmanova Dilnura Chirchiq davlat pedagogika unversiteti Maktabgacha va boshlang‘ich taʼlim fakulteti Boshlang‘ich taʼlim yo‘nalishi 1-kurs talabasi [email protected] Ilmiy rahbar:ChDPU Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ozodqulov Olimjon Bahodir og‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17890799 Annotatsiya: Mazkur tezisda xotiraning nerv-fiziologik jarayonlar asosida shakllanishi, miya tuzilmalari o‘rtasidagi funksional bog‘lanishlar, sinaptik o‘zgarishlar va xotira konsolidatsiyasini tushuntiruvchi zamonaviy ilmiy qarashlar yoritilgan. Tadqiqot neyrofiziologiya, psixologiya va kognitiv fanlar kesishmasida xotiraning mexanizmlarini aktual yondashuvlar asosida sharhlaydi. Kalit so‘zlar: xotira, nerv tizimi, konsolidatsiya, plastiklik, sinaps, neyron tizimi, kognitiv jarayon. Annotation: This thesis covers modern scientific views on the formation of memory based on neurophysiological processes, functional connections between brain structures, synaptic changes, and memory consolidation. The study interprets the mechanisms of memory at the intersection of neurophysiology, psychology, and cognitive sciences based on current approaches. Keywords: memory, nervous system, consolidation, plasticity, synapse, neuronal system, cognitive process. KIRISH: Xotira inson psixikasining mazmuniy asosini tashkil etuvchi, tajribani jamlash va undan qayta foydalanish imkonini beruvchi murakkab neyropsixik mexanizmdir. Uning fiziologik tabiati haqidagi qarashlar zamonaviy neyrobiologiya yutuqlari bilan yanada boyib bormoqda. Xotira jarayonlarining nerv-fiziologik asoslarini anglash psixologik jarayonlar, inson rivojlanishi va pedagogik faoliyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtayi nazardan xotira - nafaqat psixik hodisa, balki murakkab biokimyoviy, neyronal va elektr jarayonlarning integratsiyasi sifatida ko‘riladi. 1. Xotiraning nerv-fiziologik asoslari: Miya tuzilmalari va ularning funksional roli. Xotira jarayonida bir nechta miya bo‘limlari o‘zaro integratsiyada faoliyat yuritadi. Gippokamp – yangi ma’lumotlarni vaqtincha saqlovchi va ularni uzoq muddatli xotiraga o‘tkazuvchi markaz. Konsolidatsiya jarayonining asosiy koordinatori hisoblanadi. Miya po‘stlog‘i – uzoq muddatli xotiraning barqaror shakli saqlanadigan hudud bo‘lib, ma’lumotlar turli funksional zonalarda kodlanadi. Amigdala – emotsional xotiralarni qayta ishlovchi markaz. Kuchli hissiy ta’sirlar amigdala faoliyati orqali tezroq mustahkamlanadi. Kichik miya – motor ko‘nikmalari va avtomatlashtirilgan harakatlar xotirasini shakllantiradi. 2. Sinaptik plastiklik va nerv bog‘lanishlari: Xotiraning shakllanishi neyronlararo aloqalarning barqarorlashuvi bilan bog‘liq. Sinaptik plastiklik - sinapslarning kuchayishi yoki zaiflashishi orqali yangi xotiralar hosil bo‘ladi. Neyronlarning birgalikda faollashishi ularning bog‘lanishini mustahkamlaydi. 80 Uzoq muddatli potentsiatsiya neyronlar qayta-qayta qo‘zg‘atilganda sinapslardagi o‘tuvchanlikning ortishi natijasida yuzaga keladi. Bu jarayon xotiraning mustahkamlanishi uchun asosiy omildir. Uzoq muddatli depressiya esa keraksiz yoki kam qo‘llaniladigan aloqalarning zaiflashishi bilan bog‘liq. Bu unutish jarayonining fiziologik bazasini tashkil etadi. 3. Biokimyoviy jarayonlar: Xotira shakllanishida oqsil sintezi, ion kanallari faoliyati, neyromediatorlar almashinuvi muhim o‘rin tutadi. Ma’lumotni kodlash davomida neyronlar ichida yangi oqsillar sintez bo‘ladi, bu esa sinapslarda tuzilma o‘zgarishini keltirib chiqaradi. Asetilxolin, glutamat, dopamin kabi mediatorlar xotiraning turli bosqichlarini faollashtiradi. Xotira nazariyalari: 1. Vaqtinchalik nerv bog‘lanishlari nazariyasi: Bu nazariyada xotira nerv tizimida takrorlanayotgan ta’sirlar asosida shakllanadigan vaqtinchalik bog‘lanishlar majmuasi sifatida talqin qilinadi. Ma’lumotni o‘zlashtirish jarayoni tashqi stimullar va ichki reaksiya o‘rtasidagi barqaror aloqa paydo bo‘lishini ta’minlaydi. 2. Neyron tizimlar integratsiyasi nazariyasi: Mazkur yondashuvga ko‘ra, xotira alohida markazda emas, balki o‘zaro bog‘langan neyron tizimlarning birgalikdagi faolligi natijasida paydo bo‘ladi. Har bir xotira elementi turli zonalarga taqsimlanib, faqat sinxron faollik jarayonida tiklanadi. 3. Ko‘p bosqichli xotira modeli. Bu yondashuv xotirani uch bosqichda ko‘rsatadi: 1. Sensor xotira – qisqa davomli izlar. 2. Qisqa muddatli xotira – faol ishlov jarayoni. 3. Uzoq muddatli xotira – barqaror saqlanish bosqichi. Ushbu modelga ko‘ra, ma’lumot qayta ishlanish darajasiga qarab bosqichlar o‘rtasida o‘tadi. 4. Neyroplastiklikka asoslangan nazariya:Bu nazariya xotirani miya o‘zgaruvchanligining natijasi sifatida ko‘radi. Tashqi tajribalar, faol o‘rganish, emotsiyalar miya tuzilmasini qayta tashkil qiladi. Shu sababli har bir yangi ko‘nikma yoki bilim sinaptik tizimning qayta qurilishi bilan bog‘lanadi. 5. Energoinformatsion yondashuv: Zamonaviy konsepsiyalardan biri bo‘lib, xotira neyron tizimlaridagi energetik faollik, ion oqimlari va elektr impulslarining ritmik moslashuvi orqali shakllanishini ta’kidlaydi. Ma’lumotning barqaror saqlanishi neyronlarning energetik muvozanatiga bog‘liq deb hisoblanadi. XULOSA: Xulosa qilib aytganda, xotira murakkab nerv-fiziologik jarayonlar tizimi bo‘lib, miya tuzilmalari, sinaptik o‘zgarishlar, biologik modulyatsiya va neyron tarmoqlar integratsiyasiga tayangan holda shakllanadi. Nazariy yondashuvlar xotiraning turli jihatlarini tushuntiradi: ba’zilari nerv bog‘lanishlari barqarorligini, boshqalari tizimlararo integratsiyani yoki plastiklikni asos qilib oladi. Xotiraning fiziologik asoslarini chuqur anglash ta’lim jarayonlarini takomillashtirish, psixologik tashxis va insonning individual rivojlanish imkoniyatlarini aniqlashda muhim hisoblanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Xidirov A. “Umumiy psixologiya”. – Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti. 81 2. Yo‘ldoshev J. “Psixologiya asoslari”. – Toshkent: Fan va texnologiya. 3. Zokirov M. “Neyropsixologiya”. – Toshkent: Universitet nashriyoti. 4. To‘xtayev P. “Fiziologiya asoslari”. – Toshkent: Oliy ta’lim nashriyoti. 5. Abdullayev A. “Oliy nerv faoliyati va psixika”. – Toshkent: Fan nashriyoti.