FAOLIYAT TUSHUNCHASI TARKIBIY QISMLARI VA ASOSIY TURLARI

82 FAOLIYAT TUSHUNCHASI TARKIBIY QISMLARI VA ASOSIY TURLARI Abdurashidova Xadicha Shuxrat qizi Chirchiq davlat pedogogika universiteti Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim fakulteti Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 1-kurs 25/3 guruh talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o'qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o'g'li [email protected] https://doi.org/ 10.5281/zenodo.17890821 Annotatsiya: Ushbu maqolada inson faoliyati tushunchasi, uning psixologik va pedagogik mohiyati, tarkibiy qismlari va asosiy turlari keng qamrovda yoritilgan. Faoliyatning shaxs rivojiga, bilim va ko‘nikmalarni egallashga, ijodiy tafakkur va ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishga ta’siri batafsil tahlil qilingan. Maqolada boshlang‘ich ta’lim jarayonida faoliyatni samarali tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar ham berilgan, shuningdek, o‘quvchilarda faollikni oshirish, mustaqillik va mas’uliyatni rivojlantirish bo‘yicha pedagogik jihatlar ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar:Faoliyat, tushunchasi, motiv, maqsad, ehtiyoj, harakat, amal, ijtimoiy faoliyat, o‘quv faoliyati, o‘yin, mehnat, muloqot, shaxs rivoji, ijodkorlik. Annotation: This article comprehensively covers the concept of human activity, its psychological and pedagogical essence, components and main types. The impact of activity on personal development, the acquisition of knowledge and skills, the formation of creative thinking and social skills is analyzed in detail. The article also provides recommendations for the effective organization of activity in the process of primary education, as well as pedagogical aspects of increasing activity, developing independence and responsibility in students. Keywords: Activity, concept, motive, goal, need, action, action, social activity, educational activity, play, labor, communication, personal development, creativity. KIRISH: Faoliyat – bu insonning ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan ongli, ijtimoiy va maqsadli harakatlar tizimidir. Faoliyat insonning tashqi va ichki dunyo bilan faol munosabatini ifodalaydi, shaxsning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Inson faoliyati orqali bilim egallaydi, tajriba orttiradi, fikrlash qobiliyati va ijodkorligi rivojlanadi, shuningdek, ijtimoiy ko‘nikmalar shakllanadi. Ehtiyoj insonni faoliyatga undovchi ichki talabni bildiradi, motiv – ehtiyojning anglangan shakli, ya’ni faoliyatni amalga oshirishga sabab bo‘ladi. Maqsad – faoliyatning yakuniy natijasi bo‘lib, unga erishish uchun ongli harakatlar bajariladi.Harakat – maqsadga erishish uchun bajariladigan ongli ishlar, amal (operatsiya) esa harakatni amalga oshirishning aniq usullarini bildiradi. Masalan, o‘quv faoliyatida o‘quvchining ehtiyoji bilim olish istagi, motivi esa yaxshi baho olish yoki kelajakda malakali mutaxassis bo‘lish istagi bo‘lishi mumkin. Aha, tushundim! Sizga kerak bo‘layotgani – faoliyat tushunchasi va uning nazariy jihatlari, ya’ni psixologiya va pedagogik nazariy asoslar, olimlarning fikrlari, nazariy yondashuvlar, tarkibiy elementlar va faqat “turlari”ga emas, balki faoliyatning mohiyati, nazariy asoslari, shaxs rivoji va bilim olish jarayonidagi o‘rni haqida kengroq ma’lumot. Nazariy nuqtai nazardan faoliyat tushunchasi turli olimlar tomonidan turlicha yoritilgan. Masalan, A.N. Leontyev faoliyatni shaxsning ongiy va psixik rivojlanishining asosiy vositasi sifatida ko‘radi va uning tarkibiy qismlarini aniqlaydi: ehtiyoj, motiv, maqsad, harakat va amal. Shu bilan 83 birga, u har bir faoliyatning natijaga yo‘naltirilganligini, insonning ichki motivatsiyasi bilan bog‘liqligini ta’kidlaydi. S.L. Rubinshtein esa faoliyatni shaxsning tashqi dunyo bilan bo‘lgan faol munosabatining shakli sifatida qaraydi, u insonning ijtimoiy tajribasini boyitadi va bilimlarni shakllantiradi.Faoliyatning nazariy yondashuvlarida uning shaxs rivojiga ta’siri alohida o‘rganiladi. Faoliyat jarayonida inson ehtiyojlarini qondiradi, shaxsiy va ijtimoiy maqsadlarga erishadi, bilim va malakalarni egallaydi. Shuningdek, faoliyat ijtimoiylashuv, ijodkorlik va mustaqil fikrlashning rivojlanishida muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. J. Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, faoliyat bolalarda ong va tafakkurning rivojlanishida asosiy omil hisoblanadi. Harakat va amallar orqali bola dunyoni tushunadi, fikrlash va mantiqiy ko‘nikmalarini shakllantiradi. 1 Faoliyat nazariyasi shuningdek, motivatsiya va ehtiyojlar bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, Maslowning ’’ehtiyojlar ierarxiyasi’’ nazariyasida faoliyat shaxsning fiziologik, xavfsizlik, ijtimoiy, hurmat va o‘zini rivojlantirish ehtiyojlarini qondirish vositasi sifatida qaraladi. Inson faoliyati bir necha asosiy turlarga bo‘linadi: a) O‘yin faoliyati-bu asosan maktabgacha va boshlang‘ich yoshdagi bolalarda yetakchi faoliyat hisoblanadi. O‘yin orqali bolalarda:Ijodkorlik;Mustaqillik;Tasavvur;Muloqot malakalari rivojlanadi. b) O‘quv faoliyati-ta’lim jarayonida yetakchi faoliyat turi hisoblanadi. O‘quv faoliyati orqali:Bilimlar egallanadi;Fikr yuritish rivojlanadi;Mustaqil ishlash ko‘nikmalari shakllanadi. c) Mehnat faoliyatibu faoliyat turi moddiy va ma’naviy ne’matlar yaratishga qaratilgan. Mehnat insonni mas’uliyatli, intizomli va tashkilotchilik qobiliyatiga ega qilib tarbiyalaydi. d) Muloqot faoliyati-bu odamlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar jarayonidir. Muloqot insonning ijtimoiylashuvini ta’minlaydi, nutq va axloqiy sifatlarni rivojlantiradi. Shunday qilib, har qanday faoliyat insonni o‘z maqsadiga yetkazadi va shaxsiy rivojini ta’minlaydi.Psixologik nazariya faoliyatni ongli va maqsadli jarayon sifatida ko‘rib, uning tarkibiy qismlarini aniqlaydi. Ehtiyoj insonni faoliyatga undaydi, motiv uni amalga oshirishga sabab bo‘ladi, maqsad esa yakuniy natijani belgilaydi. Harakat va amal esa ushbu maqsadga erishish jarayonini tashkil etadi. Shu tarzda faoliyat insonning bilim, ko‘nikma, ijtimoiy va axloqiy rivojlanishini ta’minlaydi.Faoliyat motivatsiyani oshiradi, ularni maqsad sari intilishga rag‘batlantiradi, shuningdek, bilimlarni amaliyot bilan mustahkamlash imkonini beradi XULOSA: Faoliyat tushunchasi shaxs rivoji bilan bog‘liq psixologik jarayonlarni ham o‘rganadi. Bu jarayonlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: shaxsning mustaqil qaror qabul qilishi, muammolarni yechish qobiliyati, ijodiy tafakkur va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish. Faoliyat bolalarning tafakkuri va ongini rivojlantirishda eng muhim vosita hisoblanadi.Faoliyat tushunchasi va uning nazariy asoslari pedagoglarga darslarni samarali tashkil etish, U shaxsning bilim, ko‘nikma, ijtimoiy va ijodiy ko‘nikmalarini shakllantiradi, shaxsni ongli va maqsadli harakatlarga yo‘naltiradi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Leontyev A.N. Faoliyat, ong va shaxs. – Moskva, 2005. 2. G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. – Toshkent, 2019. 84 3. Mavlonova R. Pedagogika. – Toshkent, 2021. 4. Karimova V.M. Pedagogik psixologiya. – Toshkent, 2020. 5. Abdullayeva S. Shaxs rivoji psixologiyasi. – Samarqand, 2018. 6. Ochilov M. Umumiy pedagogika. – Toshkent, 2017. 7. Yo‘ldoshev J. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent, 2022. 8. Rashidov T. Ta’lim va tarbiya psixologiyasi. – Toshkent, 2020.