HISSIY HOLATLARNING NERV FIZIOLOGIK ASOSLARI

103 HISSIY HOLATLARNING NERV FIZIOLOGIK ASOSLARI Jumaniyozova Sarvinoz Oybek qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim fakulteti Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 1-kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17893147 Annotatsiya: Ushbu tezisda hissiy holatlarning nerv-fiziologik asoslari yoritilgan bo‘lib, emotsiyalarning inson miya tizimlarida qanday shakllanishi va boshqarilishi ilmiy nuqtai nazardan tahlil etiladi. Tadqiqotda limbik tizimning, ayniqsa amigdala va gippokampning hissiy jarayonlardagi o‘rni, prefrontal korteksning emotsiyalarni nazorat qilishdagi funksiyasi ochib beriladi. Shuningdek, emotsional reaksiyalarni yuzaga keltiruvchi neyrokimyoviy jarayonlar - adrenalin, kortizol, serotonin va dopamin kabi gormonlarning ta’siri tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Hissiy holatlar, emotsiyalar, markaziy nerv tizimi, limbik tizim, gipotalamus,neyrofiziologiya, vegetativ nerv tizimi, emotsional. Abstract: This thesis examines the neurophysiological basis of emotional states and analyzes from a scientific perspective how emotions are formed and controlled in the human brain. The study reveals the role of the limbic system, especially the amygdala and hippocampus, in emotional processes, and the function of the prefrontal cortex in controlling emotions. It also analyzes the neurochemical processes that cause emotional reactions - the effects of hormones such as adrenaline, cortisol, serotonin, and dopamine. Keywords: Emotional states, emotions, central nervous system, limbic system, hypothalamus, neurophysiology, autonomic nervous system, emotional. KIRISH: Hissiy holatlar inson psixik faoliyatining eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, tashqi va ichki omillarga nisbatan organizmning tezkor javob reaksiyasini ifodalaydi. Emotsiyalar shaxsning xulqi, qaror qabul qilishi, motivatsiyasi va ijtimoiy munosabatlarida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ularning shakllanishi miya tuzilmalari, asab impulslarining uzatilishi, gormonlar faoliyati hamda vegetativ nerv tizimining o‘zaro uyg‘unlashgan ishlashiga tayanadi. Ayniqsa limbik tizim, amigdala, gipotalamus va miya po‘stlog‘i hissiy jarayonlarning fiziologik asosini tashkil etadi. Ushbu mavzuning o‘rganilishi inson xulqi, stressga chidamliligi, ruhiy barqarorlik va psixologik salomatlikni chuqur tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi.Hissiy jarayonlarning markaziy poydevori - markaziy nerv tizimidir. Ayniqsa limbik tizim, uning tarkibiy qismlari amigdala va gippokamp, emotsiyalarning tezkor va samarali shakllanishini ta’minlaydi. Amigdala qo‘rquv, xavotir va xavfsizlik kabi kuchli hissiy holatlarni tezkor qayta ishlashga javobgar bo‘lib, organizmni himoya va moslashuv choralariga tayyorlaydi.Hissiy jarayonlar limbik tizim va amigdala orqali shakllanadi va markaziy nerv tizimi faoliyati bilan bevosita bog‘liq. Shu bilan birga, gippokamp hissiy holatlar bilan bog‘liq xotiralarni shakllantirish, ularni saqlash va kelajakdagi vaziyatlarda eslash imkonini beradi, bu esa insonning tajriba asosida o‘zini moslashtirishini ta’minlaydi. Hissiyotlarning nerv va fiziologik asoslari limbik tizimni o‘z ichiga oladi, xususan, asosiy hissiy reaksiyalar uchun amigdala va gipotalamus, shuningdek, tanadagi 104 o‘zgarishlar (yurak urishi, nafas olish va boshqalar) uchun neyrotransmitterlarning ajralishi va avtonom nerv tizimining faollashuvi ham muhimdir. Hissiy holatlarni boshqarish miya po‘stlog‘ining old qismlari - prefrontal korteks orqali amalga oshadi. Bu soha emotsiyalarni nazorat qilish, ularni tormozlash va ijtimoiy jihatdan to‘g‘ri qarorlar qabul qilishda muhim rol o‘ynaydi. Limbik tizim va prefrontal korteks birgalikda ishlab, hissiy holatlarni kuchaytiruvchi va tormozlovchi mexanizmlarni muvozanatlaydi. Shu orqali insonning psixologik barqarorligi va xulq-atvori boshqariladi. Hissiy holatlarning fiziologik tomoni vegetativ nerv tizimi orqali namoyon bo‘ladi. Stress yoki qo‘zg‘alish paytida simpatik tizim faollashadi, bu yurak urishi tezlashishi, qon bosimi ko‘tarilishi va nafas olish jadallashishiga olib keladi. Tinchlik va osoyishtalik holatida esa parasimpatik tizim organizmni tinchlantiradi va tiklanishni rag‘batlantiradi. Hissiy holatlar insonning motivatsiyasida ham muhim rol o‘ynaydi. Ular shaxsni faoliyatga yo‘naltiradi, qaror qabul qilishni rag‘batlantiradi va ichki kuch sifatida ishlaydi. Hissiy holatlarning kuchi va davomiyligi neyrofiziologik mexanizmlar orqali belgilanadi. Masalan, gormonlar - adrenalin va kortizol - organizmni tezkor harakatga tayyorlaydi, neurotransmitterlar - dopamin va serotonin - esa motivatsiya, mukofot hissi va kayfiyatni barqarorlashtirishda muhimdir. Shu tarzda, hissiy holatlar insonning ijtimoiy va psixologik moslashuviga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ular nafaqat ruhiy holatni ifodalaydi, balki harakatlarni boshqaradi, qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi va motivatsion faoliyatni shakllantiradi. Emotsiyalar organizmni atrofmuhitga moslashtiradi, xavfli vaziyatlarda tezkor javob berishga yordam beradi va ijtimoiy muloqotda signallar sifatida ham ishlaydi. Hissiy holatlar murakkab mexanizmlardan iborat bo‘lib, ular bir-biri bilan uzviy bog‘langan. Limbik tizim va prefrontal korteks hissiy jarayonlarni nazorat qilsa, vegetativ nerv tizimi va gormonlar fiziologik javoblarni tartibga soladi. Neyrotransmitterlar hissiy tajribani kuchaytiradi va uning davomiyligini belgilaydi. Masalan, dopamin va serotonin kayfiyat va motivatsiyani uyg‘unlashtirsa, adrenalin va kortizol stressli vaziyatlarda tezkor javob berishga yordam beradi.Shu tarzda, hissiy holatlar insonning ruhiy barqarorligi va faoliyat samaradorligini belgilovchi murakkab psixofiziologik jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Hissiy holatlar faqat biologik omillarga bog‘liq emas; ular ijtimoiy va psixologik omillardan ham ta’sirlanadi. XULOSA: Shunday qilib, hissiy holatlar inson psixofiziologiyasining markaziy elementi hisoblanadi. Ularning nerv-fiziologik asoslarini tushunish shaxsning xulqi, motivatsiyasi, qaror qabul qilish jarayoni va ijtimoiy moslashuvini chuqur anglashga yordam beradi.Jamiyat, madaniyat, o‘zaro munosabatlar va shaxsiy tajriba insonning emotsional reaksiyalarini kuchaytirishi yoki tormozlashi mumkin. Shu bois, hissiy holatlarni o‘rganishda faqat nerv-fiziologik tahlil bilan cheklanmasdan, ularni psixologik va ijtimoiy kontekst bilan ham bog‘lash muhimdir.Limbik tizim, amigdala, gippokamp, prefrontal korteks, vegetativ nerv tizimi, gormonlar va neyrotransmitterlar birgalikda hissiy jarayonlarni shakllantiradi va insonni murakkab hayotiy vaziyatlarda samarali faoliyat ko‘rsatishga tayyorlaydi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev, E. Umumiy psixologiya. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2010. 105 2. Jabborov, R., Qodirova, F. Psixologiya asoslari. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2018. 3. Karimova, V. Emotsiyalar psixologiyasi. – Toshkent: “Universitet”, 2015. 4. Xaitov, B., To‘xtayev, A. Oliy nerv faoliyati va psixofiziologiya. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. 5. Matyushkin, A.M. (o‘zbekcha tarjima) Psixofiziologiya va hissiy jarayonlar. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2004.