TEMPERAMENTNING RIVOJLANISH TARIXI

111 TEMPERAMENTNING RIVOJLANISH TARIXI Odiljonova Hulkaroy Farhod qizi Chirchiq davlatpedagogika unversiteti Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim fakulteti boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 1-kurs 25/3guruh talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17893567 Annotatsiya: Ushbu maqolada temperament tushunchasining tarixiy rivojlanishi qadimgi davrlardan tortib zamonaviy psixologiyagacha bo‘lgan bosqichlarda tahlil etiladi. Gippokrat va Galenning to‘rt suyuqlik nazariyasidan boshlab, Kant, Vundt, Pavlov kabi olimlarning ilmiy qarashlari hamda Jung va Eysenckning zamonaviy tipologiyalari o‘rganiladi. Shuningdek, 2020– 2024-yillar orasida temperamentning neyrobiologik va psixogenetik asoslarini o‘rgangan yangi tadqiqotlar tahlil qilinadi. Maqola temperamentning inson shaxsini o‘rganishdagi ahamiyati va uning bugungi psixologiyada tutgan o‘rnini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: temperament, rivojlanish tarixi, psixologiya, Gippokrat, Galen, Pavlov, Jung, Eysenck, psixobiologiya, individual farqlar Annotation: This article analyzes the historical development of the concept of temperament from ancient times to modern psychology. Starting from the theory of the four fluids of Hippocrates and Galen, the scientific views of scientists such as Kant, Wundt, Pavlov, and the modern typologies of Jung and Eysenck are studied. Also, new studies that studied the neurobiological and psychogenetic foundations of temperament between 2020 and 2024 are analyzed. The article shows the importance of temperament in the study of the human personality and its place in today's psychology. Keywords: temperament, history of development, psychology, Hippocrates, Galen, Pavlov, Jung, Eysenck, psychobiology, individual differences KIRISH. Temperament shaxsning tug‘ma, nisbatan o‘zgarmas psixobiologik xususiyatlaridan biridir. U insonning emotsional reaksiyalari, xulq-atvori, faoliyat sur’ati va stressga munosabati kabi jihatlarni belgilab beradi. Temperament haqidagi qarashlar qadimdan mavjud bo‘lib, turli davrlarda olimlar bu tushunchani turlicha talqin qilgan. Ushbu maqolada temperamentning tarixiy rivojlanishi, klassik va zamonaviy ilmiy qarashlar hamda oxirgi yillarda olib borilgan tadqiqotlar yoritiladi. Qadimgi yunon tabibi Gippokrat temperamentni organizmdagi to‘rt suyuqlik – qon, qora o‘t, sariq o‘t va balg‘am miqdoriga bog‘lagan. U temperamentning to‘rt turi: sanguinik, xolerik, flegmatik va melankolikni asoslab berdi. Bu qarash temperament haqidagi birinchi ilmiy yondashuv sifatida e’tirof etiladi. Rim tabibi Galen Gippokrat nazariyasini kengaytirib, temperamentlarni fiziologik va psixologik xususiyatlar bilan bog‘ladi. U temperamentning tiplari bo‘yicha batafsil tavsiflar yaratdi va bu qarashlar ming yillar davomida tibbiyotda qo‘llanilgan. O‘rta asrlarda temperament diniy tibbiyot bilan izohlangan. Uyg‘onish davrida anatomiya va fiziologiya rivoji temperamentning biologik asoslari mavjudligi haqidagi ilmiy qarashlarni 112 quvvatladi. Kant temperamentni xarakterdan farqlab, uni tug‘ma psixik xususiyat deb hisoblagan. U temperamentni faol va hissiy tiplarga ajratgan. I. P. Pavlov temperamentni nerv tizimining kuchi, muvozanati va harakatchanligi bilan bog‘ladi. U tajribalar orqali temperament turlarining fiziologik asoslarini ilmiy isbotlab berdi. Pavlovning tipologiyasi psixologiyada hali ham muhim ahamiyatga ega. K. G. Jung shaxs psixologiyasini o‘rganib, odamlarni ekstravert va introvertlarga ajratdi. Uning talqini temperamentni individual farqlar bilan bog‘lashda muhim rol o‘ynaydi. H. Eysenck temperamentni ekstraversiya–introversiya, neyrotizm va psixotizm o‘lchamlari orqali izohlaydi. U temperamentning genetik asoslanganligini eksperimental tadqiqotlar orqali asoslab bergan. 2020–2024-yillarda olib borilgan tadqiqotlar ko‘rsatadiki, temperament miyaning: • amigdala, • prefrontal korteks, • limbik tizim faoliyati bilan chambarchas bog‘liq. Tadqiqotlar temperamentning stressga chidamlilik va emotsional barqarorlikka ta’sirini ham yoritgan. Plomin (2023) va Buss (2023) tadqiqotlari temperamentning 40–60% gacha irsiy uzatilishini ko‘rsatadi. Genlarning shaxs xususiyatlariga ta’siri zamonaviy psixogenetikaning asosiy mavzusiga aylangan. 2020–2024-yillarda bolalar temperamentini o‘rganishga bag‘ishlangan ko‘plab ishlar chop etildi. Shiner va Caspi (2023) temperament butun hayot davomida rivojlanib borishini ilmiy izohladi. XULOSA Temperament tushunchasi insoniyat tarixida qadimdan izlanilgan bo‘lib, u haqidagi qarashlar tibbiyot, falsafa va psixologiya rivojiga mos ravishda o‘zgarib borgan. Zamonaviy psixologiya temperamentni tug‘ma, genetik va neyrofiziologik omillarga asoslangan psixobiologik xususiyat sifatida talqin qiladi. 2020–2024-yillar ilmiy izlanishlari temperamentning biologik, psixologik va ijtimoiy omillar bilan bog‘liqligini chuqur o‘rganishga imkon berdi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Strelau, J., & Zawadzki, B. (2020). Temperament: Neuropsychological Foundations and Contemporary Perspectives. Springer. 2. Zentner, M., & Shiner, R. (2020). Handbook of Temperament (2nd Edition). Guilford Press. 3. McCrae, R. R. (2021). “Biological bases of personality and temperament.” Annual Review of Psychology, 72, 87–112. 4. Rettew, D. C. (2021). Child Temperament: New Findings and Directions. Oxford University Press. 5. Rothbart, M. K., & Posner, M. I. (2021). “Temperament and brain networks.” Current Opinion in Psychology, 39, 1–7. 6. DeYoung, C. G. (2022). Personality, Temperament and Brain Structure. MIT Press. 7. Komarraju, M. (2022). “Temperament research in modern psychology: New paradigms.” Journal of Individual Differences, 43(2), 75–89.